ΤΟ ΑΦΗΓΗΜΑ ΠΟΥ ΛΕΣ ΣΤΟΝ ΕΑΥΤΟ ΣΟΥ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΑΛΛΑΞΕΙ ΤΗ ΖΩΗ ΣΟΥ

Πώς το αφήγημα που λες καθημερινά στον εαυτό σου επηρεάζει την ψυχική σου ανθεκτικότητα και τη σωματική σου υγεία;

Δεν θυμάμαι πότε ακριβώς ξεκίνησε. Ίσως όταν άκουσα για πρώτη φορά από τους γονείς μου τα πρώτα «ποια είμαι» (ευγενική, φλύαρη, υπεύθυνη, ακατάστατη κ.ά.), ίσως όταν πέτυχα ή απέτυχα σε κάτι, πάντως κάποια στιγμή, άρχισα να ζω μέσα σε ένα αφήγημα, σε μια ιστορία.

Στην παιδική μου ηλικία, οι ήρωες των βιβλίων που αντιμετώπιζαν κινδύνους, νικούσαν το κακό, ταλαιπωρούνταν από την αδικία, έψαχναν τη χαμένη αγάπη τους και ζούσαν τέλος πάντων τις αμέτρητες εκδοχές της ζωής, με παρακινούσαν να γίνω κι εγώ η πρωταγωνίστρια της δικής μου ιστορίας.

Πολύ αργότερα συνειδητοποίησα (όχι ακριβώς αναίμακτα) ότι το αφήγημα που λες στον εαυτό σου –η εσωτερική αφήγηση που εκφράζεις για σένα και τον κόσμο– όσο αφηρημένη ή συμβολική κι αν φαίνεται, καθορίζει όχι μόνο τη διάθεση και τις επιλογές σου, αλλά και τη σωματική και ψυχική σου υγεία. Και αυτό, όπως ανακάλυψα, υποστηρίζεται και επιστημονικά.

Γιατί το αφήγημα που λέμε στον εαυτό μας είναι τόσο σημαντικό;

Η σύγχρονη ψυχολογία φαίνεται ότι καταλήγει σε κάτι θεμελιώδες: οι άνθρωποι κατανοούν τη ζωή μέσα από τα αφηγήματα για τον εαυτό τους.

Ο Αμερικανός ψυχολόγος Dan P. McAdams είναι καθηγητής στο Northwestern University και ερευνητής στον τομέα της Αφηγηματικής Ψυχολογίας (Narrative psychology), σύμφωνα με την οποία οι άνθρωποι δεν αντιδρούν μόνο σε γεγονότα, αλλά ερμηνεύουν τη ζωή τους ως «πρωταγωνιστές» μιας συνεχούς αφήγησης, διαμορφώνοντας έτσι την ταυτότητά τους, τη μνήμη και τη συμπεριφορά τους.

Ο ίδιος αναφέρεται στην «αφηγηματική ταυτότητα», την ιδέα ότι η προσωπικότητά μας δεν διαμορφώνεται μόνο από χαρακτηριστικά ή συνήθειες, αλλά είναι το αφήγημα που εμείς οι ίδιοι έχουμε φτιάξει για το ποιοι είμαστε, από πού ερχόμαστε και πού πηγαίνουμε. Σύμφωνα με τις έρευνές του, οι άνθρωποι που βλέπουν τη ζωή τους ως μια συνεκτική ιστορία με νόημα και εξέλιξη, παρουσιάζουν:

• υψηλότερη ψυχική ανθεκτικότητα
• καλύτερη διαχείριση του στρες
• μεγαλύτερη ικανοποίηση από τη ζωή

Με απλά λόγια, δεν έχει σημασία μόνο τι σου συνέβη, αλλά το πώς το αφηγείσαι στον εαυτό σου.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Είναι ο κόσμος ασφαλής ή επικίνδυνος;

Το πιο ισχυρό κομμάτι του αφηγήματός μας είναι συχνά αυτό που δεν έχουμε ποτέ διατυπώσει συνειδητά. Οι υποθέσεις για το αν ο κόσμος είναι ασφαλής ή επικίνδυνος, το αν οι άνθρωποι είναι αξιόπιστοι ή όχι, το αν μάς «επιτρέπεται» να φιλοδοξούμε, να ξεχωρίζουμε ή να αλλάζουμε.

Η αναπτυξιακή ψυχολογία δείχνει ότι αυτή η πεποίθηση σχηματίζεται πολύ νωρίς, μέσα από τα είδη προσκόλλησης, τον τρόπο δηλαδή που σχετιζόμασταν ως παιδιά με τους ενήλικες φροντιστές μας.

Μελέτη στη θεωρία της προσκόλλησης δείχνει ότι τα παιδιά που μεγαλώνουν με την αίσθηση της βασικής ασφάλειας τείνουν να:

• είναι πιο ανθεκτικά
• ρυθμίζουν ευκολότερα τα συναισθήματά τους
• βλέπουν τις δυσκολίες ως προσωρινές

Αντίθετα, όταν το αφήγημά σου λέει ότι «ο κόσμος είναι επικίνδυνος», το νευρικό σύστημα μένει σε κατάσταση συναγερμού και η συνολική σου ευεξία υπονομεύεται όχι ηθελημένα, αλλά από τη χρόνια υπερδιέγερση.

Προσωπικά, θυμάμαι ότι συχνά ένιωθα το σώμα μου σφιγμένο χωρίς απαραίτητα κάποιον εμφανή λόγο. Όταν συνειδητοποίησα ότι το αφήγημά μου ήταν ότι «ο κόσμος θα σε προδώσει», άρχισα να καταλαβαίνω γιατί δεν μπορούσα να ηρεμήσω.

Πώς το αφήγημά μας επηρεάζει τη σωματική μας κατάσταση

Καθώς όλοι, λίγο ή πολύ, έχουμε βιώσει τα λεγόμενα «ψυχοσωματικά», τις καταστάσεις που το σώμα μας πάσχει χωρίς να υπάρχουν παθολογικά αίτια, ξέρουμε πλέον ότι δεν πρόκειται για μύθο και ίσως έχει αξία να γνωρίζουμε τι λένε οι ειδικοί για το πώς ακόμα και το αφήγημα που έχουμε για τον εαυτό μας, επηρεάζει το σώμα μας.

Μελέτη στο Πανεπιστήμιο του Rochester έδειξε ότι άνθρωποι που περιγράφουν τις δύσκολες εμπειρίες τους ως αφηγήματα ανάπτυξης αντί για καταστάσεις ήττας ή αδυναμίας παρουσιάζουν: 

• χαμηλότερους δείκτες φλεγμονής
• ταχύτερη σωματική ανάρρωση
• καλύτερη καρδιαγγειακή λειτουργία

Αυτό που μας λέει λοιπόν η επιστήμη, είναι ότι το αφήγημα που έχεις φτιάξει για τον εαυτό σου δεν είναι απλώς «φιλολογίες», αλλά επηρεάζει τα κύτταρα του οργανισμού σου.

Δεν είσαι απαραίτητα ο ρόλος που σού έδωσαν οι άλλοι

Τα αφηγήματα που φτιάχνουμε για τον εαυτό μας συχνά επηρεάζονται από τους ρόλους που μας έχουν αποδώσει οι άλλοι: «η καλή κόρη», «ο μεγάλος αδερφός», «το παιδί των μεγάλων προσδοκιών», «το κακομαθημένο» «ο/η δεν σε φοβάμαι εσένα» και πάει λέγοντας, και μπορούν να μας περιορίσουν.

Θυμάμαι πώς ένιωθα κάθε φορά που αποφάσιζα να κάνω κάτι που ήθελα πραγματικά, έξω από αυτά που ίσως πίστευαν οι άλλοι για μένα. Ήταν σαν να παραβίαζα έναν αόρατο κανόνα, αλλά ταυτόχρονα ένιωθα ο εαυτός μου όσο ποτέ.

Έρευνες στην κοινωνική και αναπτυξιακή ψυχολογία από επιστήμονες του University of Texas at Austin, όπως ο κοινωνικός ψυχολόγος William Swann και ο αναπτυξιακός ψυχολόγος Seth Schwartz, δείχνουν πως όταν οι άνθρωποι αισθάνονται παγιδευμένοι σε μια ταυτότητα που δεν επέλεξαν συνειδητά, εμφανίζουν αυξημένα επίπεδα ψυχολογικού στρες και δυσκολία στη συναισθηματική προσαρμογή. Οι μελέτες τους γύρω από την αυτοαντίληψη και την ανάπτυξη της ταυτότητας, αναδεικνύουν πόσο βαθιά συνδέεται η αίσθηση του «ποιος είμαι» με την ψυχική ευεξία και με τη σωματική ένταση που συσσωρεύεται με τον χρόνο.

Αλλάζοντας το αφήγημά σου

Για να αλλάξεις το αφήγημα που έχεις φτιάξει για τον εαυτό σου, αν με τον καιρό συνειδητοποιείς ότι πια δεν σου «βγαίνει», σε πληγώνει ή λειτουργεί ανασταλτικά, δεν σημαίνει ότι πρέπει απαραίτητα να διαγράψεις ολοκληρωτικά το παρελθόν σου ή να το ωραιοποιήσεις πέφτοντας στην παγίδα της τοξικής θετικότητας.

Σύμφωνα με την αφηγηματική ψυχοθεραπεία (narrative therapy), η οποία διαμορφώθηκε από τους Michael White και David Epston, η πραγματική δύναμη δεν βρίσκεται στην άρνηση του πόνου, αλλά στην ικανότητά μας να τον αναγνωρίζουμε και να τον εντάσσουμε σε μια μεγαλύτερη ιστορία ανθεκτικότητας, εξέλιξης και νοήματος. Δεν αλλάζουμε ό,τι συνέβη· φτιάχνουμε ένα νέο αφήγημα, αλλάζοντας τη θέση των γεγονότων μέσα μας.

Η αλλαγή, σύμφωνα με τους ειδικούς, ξεκινά από μικρά, καθημερινά βήματα:

• Καταγράφοντας τις στιγμές που, έστω και αθόρυβα, ξεπέρασες δυσκολίες.
• Αναγνωρίζοντας τις αξίες που σε κράτησαν όρθιο.
• Βρίσκοντας τον εαυτό σου μέσα από την ιστορία που θα ήθελες να ζήσεις, όχι αυτή που απλώς σού έμαθαν να αφηγείσαι.

Ο Αμερικανός συγγραφέας, κοινωνιολόγος και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ Δρ. BJ Fogg,στο βιβλίο του Tiny Habits (2020), αναφέρει ότι οι μικρές, επαναλαμβανόμενες πράξεις, έχουν μεγαλύτερη επίδραση στην ιστορία σου, από τις μεγάλες και σπάνιες αποφάσεις.

Αν για παράδειγμα το καινούριο σου αφήγημα λέει:

• «Είμαι κάποιος που φροντίζει τον εαυτό του», τότε ένα ποτήρι νερό με το πρωινό ξύπνημα είναι μια καλή αρχή.
• «Είμαι κάποιος που θέλει να μαθαίνει», τότε ξεκίνα μια δεκάλεπτη καθημερινή μελέτη.
• «Είμαι κάποιος που ακούει το σώμα του», τότε η ξεκούραση δεν θα είναι τεμπελιά.