3 ΛΟΓΟΙ ΠΟΥ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΒΛΑΚΕΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΟΣΟ ΔΥΣΚΟΛΟ ΝΑ ΝΙΚΗΘΕΙ

Γιατί η ανθρώπινη βλακεία είναι τόσο δύσκολο να νικηθεί; Η σκέψη του Dietrich Bonhoeffer αποκαλύπτει 3 βασικούς λόγους.

Μια ματιά να ρίξεις γύρω σου, αναρωτιέσαι για όσα μπορεί να συνέβησαν εξελικτικά στο είδος που λέγεται άνθρωπος και φτάσαμε στο σήμερα της απεριόριστης δυσκολίας στην επικοινωνία. Σαν να θέλει ο καθένας να κάνει ό,τι νιώθει, δίχως να τον νοιάζει ο διπλανός του ή το κοινωνικό σύνολο του οποίου είναι μέλος, ούτε αν προσβάλει τη νοημοσύνη όσων τον νοιάζονται και τον περιβάλλουν. Σαν να έχει πάρει την ανιούσα ο δικαιωματισμός και να ’χουμε ξεχάσει πως «πρέπει να κρεμαστούμε όλοι μαζί, αλλιώς θα μας κρεμάσουν χώρια», όπως φέρεται να έχει πει ο Benjamin Franklin.

Συχνά δίνεται η εντύπωση ότι η ανθρώπινη βλακεία τείνει να γίνει από εξαίρεση ο κανόνας. Ο Jonny Thompson, φιλόσοφος, συγγραφέας, αρθρογράφος στο Big Think και διαχειριστής του κοινωνικού δικτύου «Mini Philosophy», όπου εξηγεί φιλοσοφικές ιδέες σε εκατομμύρια ανθρώπους, αναλύει τους λόγους που «το να διαφωνείς με έναν ηλίθιο είναι σαν να παίζεις σκάκι με ένα περιστέρι». Δηλαδή, δεν έχει το παραμικρό νόημα.

Βλακεία vs κακό

Η ανάλυση του ανίκητου της ανθρώπινης βλακείας που έκανε ο Τhompson επικεντρώθηκε στον Dietrich Bonhoeffer, φιλόσοφο και θεολόγο του 20ού αιώνα, γνωστό για τα γραπτά του αλλά και για την αντίστασή του στο ναζιστικό καθεστώς.

«Γεννήθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα σε μια εξέχουσα, αρκετά ελίτ οικογένεια. Ο πατέρας του ήταν επικεφαλής της ψυχιατρικής στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου, μια από τις πιο αναγνωρισμένες έδρες της χώρας. Όταν οι Ναζί αναρριχήθηκαν στην εξουσία και ξεκίνησαν το γερμανικό χριστιανικό κίνημα, όπου προσπάθησαν να οικειοποιηθούν τις προτεσταντικές εκκλησίες, ο Bonhoeffer ηγήθηκε ενός αντι-κινήματος, γνωστού ως Εκκλησία Ομολογίας (Confessional Church)».

Τελικά, ο Bonhoeffer συνελήφθη από τους Ναζί και φυλακίστηκε το 1943. Στη φυλακή έγραψε μια σειρά επιστολών και ημερολογιακών σημειώσεων, από τις οποίες o Τhompson αντλεί στοιχεία για τη βλακεία. Ο Bonhoeffer συνδεόταν με κύκλους της γερμανικής αντίστασης που σχεδίαζαν την ανατροπή του Χίτλερ και εκτελέστηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Φλόσενμπεργκ το 1945, λίγες εβδομάδες πριν από την απελευθέρωση του στρατοπέδου από τις συμμαχικές δυνάμεις. Όπως λέει ο Τhompson, στις επιστολές του «μιλάει για τη βλακεία και κάνει τον ελαφρώς τολμηρό ισχυρισμό ότι αποτελεί μεγαλύτερη απειλή για τον πολιτισμό από ό,τι ακόμη και το κακό».

Ο ορισμός της βλακείας σύμφωνα με τον Bonhoeffer

Για να γίνει κατανοητό τι εννοεί με όσα λέει για την ανθρώπινη βλακεία ο Bonhoeffer, πρώτα πρέπει να γίνει κατανοητό πώς την όρισε.

Ο ίδιος διευκρίνισε ότι δεν είναι το ίδιο με την ανοησία («να κάνεις δηλαδή κάτι ανόητο ή απερίσκεπτο, π.χ. να βάλεις ντίζελ σε ένα βενζινοκίνητο»), την έλλειψη γνωστικής ικανότητας («μερικές φορές στη ζωή θα αντιμετωπίσεις εργασίες που είναι απλώς πέρα από αυτό που είσαι ικανός να κάνεις. Στη δική μου περίπτωση, για παράδειγμα, βρίσκω εξαιρετικά δύσκολο να συναρμολογώ έπιπλα») ή την άγνοια («αυτό είναι είτε έλλειψη εκπαίδευσης, είτε έλλειψη έκθεσης σε αυτό το γεγονός. Π.χ. δεν γνωρίζεις την πρωτεύουσα της Ινδονησίας»).

Ο BONHOEFFER ΠΙΣΤΕΥΕΙ ΟΤΙ Η ΒΛΑΚΕΙΑ ΕΙΝΑΙ ΧΕΙΡΟΤΕΡΗ ΑΠΟ ΤΟ ΚΑΚΟ, ΕΠΕΙΔΗ ΕΙΝΑΙ ΜΕΡΟΣ ΤΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ, ΥΠΟΝΟΜΕΥΕΙ ΤΟΥΣ ΘΕΣΜΟΥΣ ΚΑΙ ΚΑΝΕΙ ΤΟΥΣ ΠΑΝΤΕΣ ΠΟΛΥ ΠΙΟ ΔΙΕΦΘΑΡΜΕΝΟΥΣ.

Τι είναι; Σύμφωνα με την ανάλυση του Thompson πάνω στη σκέψη του Bonhoeffer, μπορούμε να διακρίνουμε τρία βασικά στοιχεία:

• Το πρώτο στοιχείο είναι όταν αναθέτουμε την κριτική μας σκέψη σε κάποιο τρίτο μέρος. Μπορεί να είναι ένας δάσκαλος, ένας γονέας, ένας influencer στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή η τεχνολογία.
• Το δεύτερο στοιχείο της βλακείας είναι το να είμαστε εκούσια αδαείς. Όπως αναφέρθηκε νωρίτερα, η άγνοια δεν συνιστά από μόνη της μια μορφή βλακείας. Το να είσαι όμως συνεχώς αδαής και να μην κάνεις βήμα για να αντιμετωπίσεις την άγνοιά σου είναι παράδειγμα βλακείας.
• Το τρίτο στοιχείο είναι η συμμόρφωση. Αυτό το είδε ο Bonhoeffer από το κελί της φυλακής του το 1943. Είδε ανθρώπους με τους οποίους μεγάλωσε, ανθρώπους με τους οποίους είχε πάει στα ίδια σχολεία και πανεπιστήμια να εντάσσονται στο ναζιστικό σύστημα.

Ο Τhompson τόνισε πως η αναφορά στη συμμόρφωση του θυμίζει κάτι που λέει ο Nietzsche στο έργο του «Πέρα από το καλό και το κακό»: Υπάρχει ένα ολόκληρο κεφάλαιο αφιερωμένο στην αλήθεια, στο οποίο υποστηρίζει ότι οι φιλόσοφοι, οι ακαδημαϊκοί και οι συγγραφείς συχνά παθαίνουν εμμονή με αυτή την ιδέα της αλήθειας. Ότι η αλήθεια έχει αξία από μόνη της.

»Γράφει πως αν κοιτάξετε την ιστορία της ανθρωπότητας, αν κοιτάξετε πού βρισκόμαστε σήμερα, οι άνθρωποι δεν ενδιαφέρονται για την αλήθεια. Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία είναι η αφοσίωση και, ακόμη περισσότερο, η ταυτότητα. Για χάρη αυτής, δεν δέχονται τις όποιες εναλλακτικές. Συνδέουν την πεποίθησή τους με μια ταυτότητα και γίνονται αυτή η πεποίθηση. Βλέπουν τυχόν αντιπάλους ως είδος πειρασμού.

»Σημασία δεν έχει αν είσαι άθεος ή πιστός, αν ανήκεις στη δεξιά ή την αριστερή πτέρυγα, αλλά το πώς διατηρείς τις πεποιθήσεις σου. Αυτό που λέει ο Bonhoeffer είναι πως όταν συμμορφωνόμαστε με κάποιο είδος ομαδικής σκέψης, παραδίδουμε τη δική μας ικανότητα να κάνουμε κριτική σκέψη και την εκχωρούμε σε κάποιον άλλο να την κάνει για εμάς».

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

H έξυπνη βλακεία

Ο Αυστριακός συγγραφέας και δοκιμιογράφος Robert Musil έκανε μια διάκριση μεταξύ αυτού που ονόμασε συνηθισμένη βλακεία και έξυπνη βλακεία. Ο Τhompson από την πλευρά του λέει πως «έξυπνη βλακεία είναι όταν κάποιος που είναι κατά τα άλλα απίστευτα ικανός, κάποιος που είναι κατά τα άλλα απίστευτα ταλαντούχος, εύγλωττος, πολυμαθής, χρησιμοποιεί τις ικανότητές του για κάποιον ανόητο σκοπό – αυτό για το οποίο έγραφαν και μιλούσαν οι Musil και Bonhoeffer ήταν, φυσικά, ο ναζισμός. Είχαμε ένα σύστημα στο οποίο συμμετείχαν έξυπνοι άνθρωποι, κι όμως χρησιμοποιούσαν τις ικανότητές τους για έναν απίστευτα ανόητο σκοπό.

»Έτσι, ο λόγος για τον οποίο ο Bonhoeffer λέει ότι η βλακεία είναι μεγαλύτερο πρόβλημα από το κακό είναι επειδή με το κακό έχεις ένα γνωστό πρόβλημα. Υπάρχει κάποια πρόθεση στο κακό. Ομοίως, στον κόσμο μας, έχουμε ανθρώπους όπως οι κατά συρροή δολοφόνοι ή οι τύραννοι που διαπράττουν γενοκτονίες ή άνθρωποι που γνωρίζουμε ότι είναι κακοί. Όταν, λοιπόν, μπορείς να δείξεις κάτι που είναι κακό, αυτό που συμβαίνει είναι ότι οι καλοί άνθρωποι μπορούν να συσπειρωθούν απέναντί του και να αντισταθούν».

Τα προβλήματα που υπάρχουν με τη βλακεία

Όσον αφορά τη βλακεία, ο Bonhoeffer είχε τονίσει ότι υπάρχουν δύο προβλήματα: «Το πρώτο είναι ότι ως κοινωνία είμαστε πολύ πιο ανεκτικοί απέναντί της. Αν κάποιος πει ότι δεν ξέρει κάτι και δεν θέλει να κάνει βήματα για να το μάθει, το αγνοούμε. Το δεύτερο πρόβλημα είναι ότι είναι πολύ πιο δύσκολο να την αναγνωρίσουμε. Έτσι, για παράδειγμα, δεν είναι όλοι κατά συρροή δολοφόνοι. Δεν είναι όλοι τύραννοι που διαπράττουν γενοκτονίες. Αλλά στην εποχή μας, φυσικά, έχουμε κακούς ανθρώπους στην πραγματική ζωή».

Ως παράδειγμα, αναφέρει τον Jeffrey Epstein: «Το ερώτημα είναι ποιος γνώριζε τι συνέβαινε; Ποιοι ήταν οι άνθρωποι που δεν έκαναν ερωτήσεις; Ποιοι ήταν οι άνθρωποι που ήταν εκούσια τυφλοί; Ποιοι ήταν οι άνθρωποι που ήταν ηλίθιοι;»

ΓΙΑ ΤΟΝ BONHOEFFER, Η ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ ΥΠΕΡΒΑΣΗ ΤΗΣ ΒΛΑΚΕΙΑΣ ΑΠΑΙΤΕΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΝΑ ΑΝΑΛΑΒΕΙ ΤΗΝ ΕΥΘΥΝΗ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΚΗ ΤΟΥ ΑΥΤΟΝΟΜΗ ΣΚΕΨΗ ΚΑΙ ΔΡΑΣΗ.

Γι’ αυτό, λοιπόν, η βλακεία είναι πολύ πιο δύσκολο να εντοπιστεί. «Και γι’ αυτό ο Bonhoeffer πιστεύει ότι είναι στην πραγματικότητα χειρότερη από το κακό, επειδή είναι μέρος του συστήματος, υπονομεύει τους θεσμούς και κάνει τους πάντες πολύ πιο διεφθαρμένους και σε χειρότερη θέση».

Πώς νικιέται η βλακεία

Όταν συζητάτε με κάποιον, μπορεί να νομίζετε ότι αν παραθέσετε όλα τα στοιχεία και τα επιχειρήματά σας, θα τον πείσετε. Στην πραγματικότητα, πρέπει να θυμόμαστε ότι «η βλακεία δεν νικιέται με τη λογική, αλλά με την απελευθέρωση: Ο Bonhoeffer σημειώνει ότι δεν μπορείς να πείσεις έναν “βλάκα” χρησιμοποιώντας επιχειρήματα και λογική. Η βλακεία υποχωρεί μόνο όταν το άτομο απελευθερωθεί από την εξωτερική εξουσία, την ιδεοληψία ή την ομαδική σκέψη που ελέγχει το μυαλό του. Και η εσωτερική απελευθέρωση απαιτεί εξωτερική ελευθερία. Για τον Bonhoeffer, η πραγματική υπέρβαση της βλακείας απαιτεί από τον άνθρωπο να αναλάβει την ευθύνη για τη δική του αυτόνομη σκέψη και δράση».

Όπου βλέπετε πως δεν υπάρχει ελπίδα να συμβεί αυτό, αποδεχθείτε πως η ανθρώπινη βλακεία είναι ανίκητη και αποχωρήστε για να μη χάσετε χρόνο.