ΤΙ ΚΡΥΒΕΤΑΙ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΤΑ ΧΑΜΟΓΕΛΑ ΣΕ ΔΙΑΣΗΜΟΥΣ ΠΙΝΑΚΕΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ;

Γιατί δεν χαμογελούν οι άνθρωποι στους διάσημους πίνακες ζωγραφικής; Τι μυστικά κρύβει το πρόσωπο της Mona Lisa; Ο Φώτης Φλώρος, ιστορικός τέχνης και δημιουργός του project The Dandy, μας ξεναγεί στα διάσημα χαμόγελα της δυτικής τέχνης και αποκαλύπτει τι κρύβεται πίσω από τα σφιγμένα χείλη, τα ανοιχτά στόματα και τα περίφημα μειδιάματα.

Εκτιμάται ότι 20.000-30.000 άνθρωποι επισκέπτονται καθημερινά το Λούβρο για να σταθούν μπροστά από τη Mona Lisa του Leonardo da Vinci. Με βάση υπολογισμούς για τη μέση ετήσια προσέλευση, μιλάμε για 6-8 εκατομμύρια ανθρώπους, οι οποίοι θα βρεθούν στο μεγαλύτερο μουσείο τέχνης στον κόσμο για να παρατηρήσουν, στα 30-60 δευτερόλεπτα που αναλογούν στον καθέναν τους, το πιο αινιγματικό χαμόγελο στην ιστορία της τέχνης, και να καταλήξουν, με πιθανότητες 97%, ότι η γυναίκα στον πίνακα είναι χαρούμενη.

Παραδόξως, υπάρχει ένα άλλο χαμόγελο από τον χώρο της τέχνης, της εμπορικής αυτή τη φορά, που φαίνεται να έχει ξεπεράσει σε δημοτικότητα εκείνο της Mona Lisa. Ανήκει στο smiley, το κίτρινο στρογγυλό πρόσωπο με τα οβάλ, στενόμακρα μάτια –το ένα ελαφρώς μεγαλύτερο από το άλλο– και ένα στόμα που δε σχηματίζει τέλειο τόξο αλλά, όπως έχουν πει χαρακτηριστικά, θυμίζει «κάτι από το χαμόγελο της Μόνα Λίζα».

Σχεδόν όλοι ξέρουμε και χρησιμοποιούμε καθημερινά τον smiley και τις παραλλαγές του, πολύ λιγότεροι γνωρίζουμε ότι δημιουργός του ήταν ο Αμερικανός γραφίστας και διαφημιστής Harvey Ross Ball, χάρη στον οποίο γιορτάζουμε από το 1999, κάθε πρώτη Παρασκευή του Οκτωβρίου, την Παγκόσμια Ημέρα Χαμόγελου, με μήνυμα «Κάνε μια καλή πράξη. Βοήθησε έναν άνθρωπο να χαμογελάσει!»

Αποφασίσαμε λοιπόν, με αφορμή την ημέρα, να χαρίσουμε μικρά χαμόγελα ενθουσιασμού, φωτίζοντας με τη βοήθεια του Φώτη Φλώρου, ιστορικού τέχνης και δημιουργού του project The Dandy, γρίφους και μυστήρια πίσω από τα συγκρατημένα, διάπλατα ή ανύπαρκτα χαμόγελα σε διάσημα έργα. Άλλωστε, όπως λέει ο ίδιος, από πίσω τους κρύβεται μια «ολόκληρη ιστορία για το πώς μάθαμε να κοιτάμε –και να κρύβουμε– το πρόσωπό μας».

Το χαμόγελο στην ιστορία της τέχνης

Γράφει ο Φώτης Φλώρος

Αν παρατηρήσουμε τα διάσημα έργα της δυτικής τέχνης, θα διαπιστώσουμε ότι σπάνια οι άνθρωποι χαμογελούν. Ποζάρουν σοβαροί, σιωπηλοί, σχεδόν ανέκφραστοι. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι στο παρελθόν ήταν δυστυχισμένοι. Το αντίθετο! Τότε γιατί δεν βλέπουμε χαμογελαστές μορφές στα έργα τέχνης; Η απάντηση είναι πιο σύνθετη απ’ ό,τι νομίζουμε.

Από το αρχαϊκό μειδίαμα στη Mona Lisa

Ένα από τα πρώτα χαμόγελα στην ιστορία της τέχνης εντοπίζεται στην αρχαία Ελλάδα και συγκεκριμένα στους Κούρους και τις Κόρες (Εικόνα 1). Το περίφημο «αρχαϊκό μειδίαμα» που χαρακτηρίζει τα γλυπτά του 6ου αιώνα π.Χ. δεν αποτελεί απαραίτητα έκφραση χαράς. Πρόκειται περισσότερο για ένα καλλιτεχνικό τέχνασμα που δίνει ζωντάνια στο πρόσωπο του γλυπτού. Τα χείλη μοιάζουν να ανασηκώνονται ελαφρά, σαν η μορφή να βρίσκεται ένα βήμα πριν χαμογελάσει.

Εικόνα 1: Ο Κούρος της Μερέντας (περ. 540-530 π.Χ.), Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, Αθήνα Alamy/Visualhellas.gr

Για αιώνες, το πρόσωπο της τέχνης θα παρέμενε κάπως συγκρατημένο. Στα θρησκευτικά έργα του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης κυριαρχούσαν η σοβαρότητα, η περισυλλογή και η σεμνότητα. Και τότε εμφανίστηκε ο Leonardo da Vinci.

Το διάσημο χαμόγελο της Mona Lisa δεν είναι ούτε έντονο ούτε ξεκάθαρο. Είναι ένα σχεδόν ανεπαίσθητο μειδίαμα που μοιάζει να εμφανίζεται και να εξαφανίζεται, ανάλογα με το πού κοιτάζει κανείς. Ο da Vinci, με μαεστρία, καταφέρνει να μπερδέψει το βλέμμα του θεατή και να τον κάνει να αμφιβάλλει για αυτό που βλέπει. Ίσως αυτή η αβεβαιότητα να είναι που κάνει τη Mona Lisa τόσο διαχρονική (Εικόνα 2).

Εικόνα 2: Leonardo da Vinci, Mona Lisa, π. 1503-1519, λάδι σε ξύλο, 77 × 53 εκ., Μουσείο του Λούβρου, Παρίσι Alamy/Visualhellas.gr

Χαμόγελα που ξεχωρίζουν

Διατρέχοντας την ιστορία της τέχνης, θα συναντήσουμε κι άλλα ενδιαφέροντα χαμόγελα πέρα από αυτό της Mona Lisa. Πληθώρα χαμογελαστών πορτρέτων εντοπίζεται στη ζωγραφική της ολλανδικής Χρυσής Εποχής. Ενδεικτικό είναι το έργο του Rembrandt, ο οποίος σε περισσότερα από σαράντα αυτοπορτρέτα του αποτύπωσε τον εαυτό του να γελά.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η αυτοπροσωπογραφία του 1628 (Εικόνα 3), ένας μικρός πίνακας στον οποίο ο Rembrandt εμφανίζεται με ανοιχτό στόμα, σε μια στιγμή γέλιου που μοιάζει σχεδόν αυθόρμητη.

Εικόνα 3: Rembrandt van Rijn, Rembrandt Laughing, π. 1628, λάδι σε χαλκό, 22,2 × 17,1 εκ., Μουσείο J. Paul Getty, Λος Άντζελες Alamy/Visualhellas.gr

Δεν είναι όμως μόνο ο Rembrandt που πειραματίστηκε με τις εκφράσεις του προσώπου. Σε πολλά έργα του Frans Hals βλέπουμε ανθρώπους να γελούν, άλλοτε ξέφρενα, όπως στο Yonker Ramp and His Sweetheart (Εικόνα 4), και άλλοτε πιο συγκρατημένα, όπως στον Laughing Cavalier (Εικόνα 5).

Εικόνα 4: Fran’s Hals, Yonker Ramp and His Sweetheart, 1623, λάδι σε καμβά, 105,4 x 79,4 εκ., Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, Νέα Υόρκη Alamy/Visualhellas.gr

Μερικούς αιώνες αργότερα, το 1924, ο Marc Chagall θα απεικονίσει το πρόσωπό του σε μια σχεδόν σωματική έκρηξη χαράς. Ζωγραφίζει τον εαυτό του με ανοιχτό στόμα και εμφανή δόντια. Κι εδώ μας δίνεται μια καλή πάσα για να εξηγήσουμε για ποιον λόγο η ιστορία της τέχνης είναι γεμάτη σοβαρά πρόσωπα και τόσο λίγα χαμόγελα.

Εικόνα 5: Frans Hals, The Laughing Cavalier, 1624, λάδι σε καμβά, 83 × 67,3 εκ., Συλλογή Wallace, Λονδίνο Alamy/Visualhellas.gr

Γιατί οι άνθρωποι στους πίνακες δεν χαμογελούν;

Ένας από τους λόγους είναι πρακτικός: τα δόντια. Το ανοιχτό χαμόγελο αποκαλύπτει το στόμα και, μαζί του, την ηλικία, τη φθορά και την κατάσταση της υγείας. Σε εποχές χωρίς τη σύγχρονη οδοντιατρική φροντίδα, ένα χαμόγελο μπορούσε να αποκαλύψει ελλείποντα, κατεστραμμένα ή αποχρωματισμένα δόντια. Ένας ζωγράφος που ήθελε να κολακεύσει τον εικονιζόμενο είχε επομένως έναν καλό λόγο να κρατήσει τα χείλη του κλειστά.

ΣΕ ΟΡΙΣΜΕΝΕΣ ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΕΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΕΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ, ΤΟ ΕΝΤΟΝΟ, ΑΝΟΙΧΤΟ ΓΕΛΙΟ ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΣΥΝΔΕΘΕΙ ΜΕ ΤΗΝ ΑΚΟΛΑΣΙΑ, ΤΗ ΜΕΘΗ, ΤΗΝ ΤΡΕΛΑ Ή ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ ΠΟΥ ΒΡΙΣΚΟΝΤΑΝ ΕΞΩ ΑΠΟ ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΑΠΟΔΕΚΤΗΣ ΕΥΠΡΕΠΕΙΑΣ.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το Ill-Matched Lovers του Quentin Massys (Εικόνα 6). Το χαμόγελο του ηλικιωμένου άνδρα αποκαλύπτει τα ελλείποντα δόντια του και ενισχύει τη γελοιογραφική διάσταση της μορφής. Εδώ το χαμόγελο δεν συμβολίζει την ομορφιά. Αποκαλύπτει την ηλικία και τη φθορά του σώματος.

Εικόνα 6: Quentin Matsys, The Ill-Matched Lovers, π. 1520-1525, λάδι σε καμβά, 43,2 × 63 εκ., Εθνική Πινακοθήκη, Ουάσινγκτον Alamy/Visualhellas.gr

Σημαντικό ρόλο έπαιξε επίσης η κοινωνική διάσταση του γέλιου. Για μεγάλο μέρος της ιστορίας της ευρωπαϊκής τέχνης, το πορτρέτο δεν είχε ως στόχο να καταγράψει μια αυθόρμητη στιγμή. Έπρεπε να δηλώνει ταυτότητα, κοινωνική θέση και εξουσία. Η παράδοση του αναγεννησιακού και μπαρόκ πορτρέτου ήταν αρκετά συντηρητική ως προς τις στάσεις και τις εκφράσεις. Ένα έντονο γέλιο, επομένως, μπορούσε να θεωρηθεί υπερβολικά οικείο ή ασύμβατο με την εικόνα κύρους που ήθελε να προβάλλει ο εικονιζόμενος.

Επιπλέον, το γέλιο είχε διαφορετική κοινωνική σημασία. Σε ορισμένες παλαιότερες ευρωπαϊκές αντιλήψεις, το έντονο, ανοιχτό γέλιο μπορούσε να συνδεθεί με την ακολασία, τη μέθη, την τρέλα ή συμπεριφορές που βρίσκονταν έξω από τα όρια της κοινωνικά αποδεκτής ευπρέπειας. Ίσως γι’ αυτό οι πιο εκρηκτικές εκφράσεις συναντώνται συχνά σε μορφές όπως οι γελωτοποιοί, οι μέθυσοι και οι «τρελοί» – πρόσωπα που, ακριβώς επειδή βρίσκονταν έξω από τους αυστηρούς κανόνες της επίσημης κοινωνικής εικόνας, μπορούσαν να γελούν πιο ελεύθερα.

ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΚΑΝΕΙ ΤΟ ΧΑΜΟΓΕΛΟ ΤΟΣΟ ΣΥΝΑΡΠΑΣΤΙΚΟ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΕΙΝΑΙ Η ΣΠΑΝΙΟΤΗΤΑ ΤΟΥ. ΚΑΘΕ ΦΟΡΑ ΠΟΥ ΕΜΦΑΝΙΖΕΤΑΙ, ΜΑΣ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΕΙ ΤΙ ΘΕΩΡΟΥΣΕ ΚΑΘΕ ΕΠΟΧΗ ΑΠΟΔΕΚΤΟ ΝΑ ΔΕΙΞΕΙ ΕΝΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΠΡΟΣΩΠΟ.

Χαρακτηριστικό είναι το Laughing Fool (Εικόνα 7), ένα έργο του 16ου αιώνα που αποδίδεται πιθανώς στον Jacob Cornelisz van Oostsanen, όπου ένας γελωτοποιός εμφανίζεται να γελά δυνατά, με το στόμα ορθάνοιχτο και τα δόντια του σε πρώτο πλάνο. Εδώ το γέλιο δεν είναι απλώς μια έκφραση χαράς. Είναι μέρος της ίδιας της ταυτότητας της μορφής.

Εικόνα 7: Jacob Cornelisz van Oostsanen, Laughing Fool, π. 1500, λάδι σε ξύλο, 35,2 × 23,2 εκ., Davis Museum, Μασαχουσέτη Alamy/Visualhellas.gr

Και ίσως αυτή να είναι η μεγάλη αντίφαση του χαμόγελου στην ιστορία της τέχνης: όσο πιο ελεύθερα γελά μια μορφή, τόσο περισσότερο μοιάζει να απομακρύνεται από την εικόνα του «σοβαρού» ανθρώπου που η επίσημη τέχνη ήθελε να παρουσιάσει.

Ίσως, τελικά, αυτό που κάνει το χαμόγελο τόσο συναρπαστικό στην ιστορία της τέχνης να είναι ακριβώς η σπανιότητά του. Γιατί κάθε φορά που εμφανίζεται, μας λέει κάτι περισσότερο από το ότι ένας άνθρωπος είναι χαρούμενος. Μας αποκαλύπτει τι θεωρούσε κάθε εποχή αποδεκτό να δείξει ένα ανθρώπινο πρόσωπο.

Και κάπου ανάμεσα στο ανεπαίσθητο μειδίαμα της Mona Lisa, το ανοιχτό γέλιο του Rembrandt και τα χαμόγελα των γελωτοποιών, βρίσκεται μια ολόκληρη ιστορία για το πώς μάθαμε να κοιτάμε –και να κρύβουμε– το πρόσωπό μας.