ΕΝΙΩΘΑΝ ΟΙ ΑΡΧΑΙΟΙ ΑΣΤΡΟΝΟΜΟΙ ΤΟ ΔΙΚΟ ΜΑΣ ΔΕΟΣ ΚΟΙΤΑΖΟΝΤΑΣ ΤΑ ΑΣΤΡΑ;
Επιστήμονες ανακάλυψαν μέρη του πρώτου χάρτη του νυχτερινού ουρανού από τον Ίππαρχο σε μεσαιωνικό παλίμψηστο. Άραγε να ένιωθε κι εκείνος δέος παρατηρώντας τα άστρα, βιώνοντας όλες τις σωματικές αλλαγές που μας προκαλεί κάτι απέραντο και τόσο πολύπλοκο όπως το σύμπαν και τα ουράνια σώματα;
Από την αρχαιότητα ήδη, ο άνθρωπος παρατηρούσε τον νυχτερινό ουρανό προσπαθώντας να καταλάβει ποια είναι η θέση του στον κόσμο, να δώσει νόημα στην ύπαρξή του. Αυτή την κοινή παραδοχή μεταξύ αστρονόμων και ανθρωπολόγων περιέγραψε ιδανικά ο Αμερικανός αστροφυσικός και κοσμολόγος Neil deGrasse Tyson:
«Συνειδητοποιώ πως εκεί έξω υπάρχει μεγάλη διψά για γνώση γύρω από το σύμπαν ή μια ανάγκη από ανθρώπους που ψάχνουν το νόημα στη ζωή τους. Κοιτάς ψηλά και αναρωτιέσαι: Πού ταιριάζω σ' αυτόν τον κόσμο; Είμαστε από τα λίγα ζωντανά πλάσματα που νιώθουν άνετα να κοιμηθούν ανάσκελα – ίσως και ο σκύλος, επειδή έχει εξημερωθεί και δε φοβάται ότι κάποιο άλλο ζώο θα επιτεθεί να του φάει τα σωθικά ενώ κοιμάται. Σκέψου το λίγο: αν κοιμόσουν μόνο μπρούμυτα, δεν θα είχες καμία σχέση με τον ουρανό.
»Τώρα κοιμάσαι ανάσκελα και, αν ξυπνήσεις μέσα στη νύχτα, ο ουρανός είναι εκεί. Ένα βράδυ τον βλέπεις να έχει μια συγκεκριμένη διάταξη και αργότερα μια άλλη. Δύο πλανήτες αλλάζουν θέση και η Σελήνη κινείται. Οπότε αναρωτιέμαι αν η περιέργεια για τον νυχτερινό ουρανό είναι κάτι που βρίσκεται βαθιά στο DNA μας».
Για χιλιάδες χρόνια, οι άνθρωποι έβλεπαν τον ουρανό ως κάτι θεϊκό ή μυθικό που τους βοηθά να αντιληφθούν τον χρόνο, να οργανώσουν τις γεωργικές δραστηριότητες και τις θρησκευτικές γιορτές ή και να προβλέψουν φυσικά φαινόμενα και καταστροφές. Σταδιακά, άρχισαν να απομακρύνονται από το υπερφυσικό και να προσπαθούν να τον εξηγήσουν μέσα από τα μαθηματικά και την παρατήρηση. Πάνω στη γνώση που συσσωρευόταν πάτησαν κάποια φωτεινά μυαλά της αρχαιότητας και επιχείρησαν να χαρτογραφήσουν με ακρίβεια τον νυχτερινό ουρανό. Ο πρώτος που τα κατάφερε ήταν ο Ίππαρχος ο Νικαεύς ή Ρόδιος.
Ο πρώτος χάρτης των άστρων σε μεσαιωνικό παλίμψηστο
Τον 2ο αιώνα π.Χ., ο Έλληνας αστρονόμος, γεωγράφος, χαρτογράφος και μαθηματικός, που συχνά αποκαλείται «πατέρας» της Αστρονομίας, χρησιμοποιώντας τη βαβυλωνιακή μέθοδο μέτρησης του κύκλου σε 360 μοίρες και απλά όργανα της εποχής, όπως γνώμονες και επίπεδους και σφαιρικούς αστρολάβους, παρατήρησε και κατέγραψε γύρω στα 850 άστρα και τις θέσεις τους στον ουρανό –με απόκλιση το πολύ μιας μοίρας από τις πραγματικές–, συντάσσοντας έναν από τους πρώτους αστρικούς καταλόγους της ιστορίας, έναν «χάρτη» του νυχτερινού ουρανού. Όλα αυτά με γυμνό μάτι, σχεδόν 17 αιώνες πριν το πρώτο τηλεσκόπιο.
Πάνω από 2.000 χρόνια αργότερα, μια ομάδα ερευνητών από το SLAC National Accelerator Laboratory του Στάνφορντ, με επικεφαλής τον ιστορικό Victor Gysembergh από το Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας της Γαλλίας (CNRS), ανακοίνωσε πως εντόπισε τμήματα του χάρτη που για αιώνες θεωρούνταν εξαφανισμένος, σε ένα μεσαιωνικό παλίμψηστο του 6ου αιώνα μ.Χ., το Codex Climaci Rescriptus. Τα παλίμψηστα ήταν χειρόγραφα όπου το αρχικό κείμενο είχε αποξεστεί ώστε να γραφτεί νέο, μια συνήθης πρακτική στον Μεσαίωνα λόγω του υψηλού κόστους παραγωγής της γραφικής ύλης.
Εν προκειμένω, οι μοναχοί της Ιεράς Μονής Αγίας Αικατερίνης στο όρος Σινά της Αιγύπτου, απ' όπου προέρχεται ο κώδικας, είχαν σβήσει με γάλα ή λεμόνι και ελαφρόπετρα τις αρχικές σημειώσεις αστρονομίας για να γράψουν στη θέση τους μια συριακή μετάφραση έργων του Αγίου Ιωάννη του Σιναΐτη, μοναχού του 6ου-7ου αιώνα.
Ήδη από το 2022, ομάδα του Gysembergh είχε εντοπίσει στο ίδιο παλίμψηστο τα πρώτα ίχνη του χαμένου αστρικού καταλόγου του Ίππαρχου, με χρήση πολυφασματικής απεικόνισης. Ωστόσο, για το νέο εγχείρημα βασίστηκαν σε ακτίνες Χ από έναν σύγχρονο επιταχυντή σωματιδίων ώστε να διαχωρίσουν τα στρώματα του μελανιού στα κείμενα –στη συριακή μετάφραση είναι πλούσιο σε σίδηρο, ενώ στο ελληνικό έχει υψηλή περιεκτικότητα σε ασβέστιο– και να δημιουργήσουν χημικούς χάρτες που αποκαλύπτουν την αρχική γραφή, χωρίς να καταστρέφεται η περγαμηνή. Οι πρώτες σαρώσεις έδειξαν λέξεις όπως «Υδροχόος» και περιγραφές φωτεινών αστέρων του αστερισμού.
Το έργο είναι απαιτητικό και δύσκολο. Οι σελίδες τοποθετούνται σε ειδικά πλαίσια και ταξιδεύουν σε θήκες με ελεγχόμενη υγρασία, ενώ κατά τη σάρωση ο φωτισμός παραμένει χαμηλός για να μην αλλοιωθεί το μελάνι. Κάθε παλμός ακτίνων Χ διαρκεί μόλις λίγα χιλιοστά του δευτερολέπτου και στοχεύει σε σημείο πλάτους ανθρώπινης τρίχας, ώστε να προστατεύεται η εύθραυστη περγαμηνή. Οι 11 σελίδες που εξετάζονται αυτή τη στιγμή αποτελούν μόνο ένα μικρό μέρος ενός κώδικα περίπου 200 φύλλων, τα οποία βρίσκονται διασκορπισμένα σε συλλογές σε όλο τον κόσμο.
Άραγε ο Ίππαρχος να ένιωθε δέος;
Μπορούμε να ξέρουμε σίγουρα αν ο Gysembergh έχει δίκιο; Το 2024, οι Gerd Grasshoff και η Susanne M. Hoffmann, ιστορικοί της επιστήμης, με ειδίκευση στην αρχαία αστρονομία, αμφισβήτησαν τον ισχυρισμό ότι το παλίμψηστο του Codex Climaci Rescriptus περιέχει στοιχεία από τον χαμένο αστρικό κατάλογο του Ίππαρχου. Με άρθρο τους στο Journal for the History of Astronomy, επεσήμαναν ότι η επιστημονική ομάδα δεν ήταν συνεπής στην αστρονομική χρονολόγηση και πως η ορολογία και η μορφή των δεδομένων στην περγαμηνή δεν ταιριάζουν ούτε με τον Ίππαρχο ούτε με κανέναν γνωστό αρχαίο αστρονόμο.
ΤΟ ΔΕΟΣ ΠΟΥ ΜΑΣ ΠΡΟΚΑΛΕΙ Η ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ ΤΟΥ ΕΝΑΣΤΡΟΥ ΟΥΡΑΝΟΥ ΜΕΙΩΝΕΙ ΤΟ ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΒΟΗΘΑ ΣΤΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΡΥΘΜΙΣΗ.
Μα, αν κάνουν οι λάθη στις υποθέσεις τους οι επιστήμονες, ας επιτραπεί και σε εμάς ένα ατόπημα στην προσπάθεια να συνδέσουμε τα πάντα με ένα αόρατο νήμα. Άραγε, ο Ίππαρχος να ένιωθε δέος κοιτάζοντας τον έναστρο ουρανό, εκείνη την εμπειρία που η ψυχολογική έρευνα ορίζει ως το συναίσθημα που βιώνουμε μπροστά σε κάτι απέραντο και τόσο πολύπλοκο, ώστε καλούμαστε να αναδιαμορφώσουμε την αντίληψή μας για τον κόσμο; Να ένιωθε τις θετικές αλλαγές που μελέτες αποδίδουν στις εμπειρίες δέους (awe experiences), όπως:
- η ενεργοποίηση περιοχών που σχετίζονται με τη συναισθηματική ρύθμιση,
- η μείωση των επιπέδων κορτιζόλης,
- η ενίσχυση της αίσθησης ηρεμίας και σύνδεσης με τους άλλους,
- σε μικρότερο βαθμό, το λεγόμενο overview effect, δηλαδή τη βαθιά γνωστική μετατόπιση που περιγράφουν πολλοί αστροναύτες αντικρίζοντας τη Γη από το διάστημα και βλέποντας την ανθρώπινη ύπαρξη να «συρρικνώνεται» μπροστά στο μεγαλείο του σύμπαντος, η οποία έχει συνδεθεί με μεγαλύτερη ενσυναίσθηση, δημιουργικότητα και αίσθηση της κοινής ανθρώπινης μοίρας.
Μια σύγχρονη έρευνα σε αστρονόμους και επισκέπτες αστεροσκοπείων δείχνει πως οι άνθρωποι βιώνουν έντονα συναισθήματα δέους, θαυμασμού, χαράς, ακόμη και απορίας παρατηρώντας τα ουράνια σώματα, ανεξαρτήτως της σχέσης τους με την επιστήμη της Αστρονομίας. Ανάμεσα στις αντιδράσεις που κατέγραψε κατά την παρατήρηση από το τηλεσκόπιο, ήταν πολλές στιγμές ευχάριστης έκπληξης (wow moments), χαμόγελα και θαυμασμός, ενδεχομένως και απογοήτευση όταν δεν έβλεπαν αυτό που περίμεναν.
Οι ερευνητές σχολίασαν πως πρόκειται για μια εμπειρία μοιράσματος και συνεργασίας όταν οι άνθρωποι συνομιλούν για τις εντυπώσεις τους, όσο και βαθιά προσωπική, κάτι σαν μια δική τους μικρή στιγμή οικειότητας με το σύμπαν. Γιατί, λοιπόν, ο Ίππαρχος, όπως και ο Πτολεμαίος, ο Αρίσταρχος, ο Ερατοσθένης ή ο Θαλής, να μην ένιωθε δέος και να μην είχε τις στιγμές που είπε «ουάου» –ή ό,τι τέλος πάντων έλεγαν οι αρχαίοι ημών πρόγονοι– παρατηρώντας τον έναστρο ουρανό; Για φαντάσου και να καθόσασταν δίπλα-δίπλα, να ανταλλάσσατε εντυπώσεις και συναισθήματα!
SLOW MONDAY NEWSLETTER
Θέλεις να αλλάξεις τη ζωή σου; Μπες στη λογική του NOW. SLOW. FLOW.
Κάθε Δευτέρα θα βρίσκεις στο inbox σου ό,τι αξίζει να ανακαλύψεις.
