Ο ΝΙΚΟΛΑΣ ΑΝΔΡΟΥΛΑΚΗΣ ΔΕΝ ΘΑ ΠΑΡΕΞΗΓΗΘΕΙ ΑΝ ΤΟΝ ΠΕΙΣ ΗΛΙΘΙΟ

Ο Νικόλας Ανδρουλάκης μιλά στο OW για τον «Ηλίθιο του Ντοστογιέφσκι», μια βιωματική παράσταση που σμιλεύεται με το κοινό και μετατρέπεται σε τελετή συνύπαρξης.

Έχεις φύγει ποτέ από παράσταση έχοντας καταχωρήσει το κινητό του πρωταγωνιστή στις επαφές σου; Είναι ένα προνόμιο που απολαμβάνουν όσοι παρακολουθούν το βιωματικό έργο του Νικόλα Ανδρουλάκη με τίτλο «Ο Ηλίθιος του Ντοστογιέφσκι». Κάποιοι σηκώνονται και φεύγουν πριν ολοκληρωθεί. Άλλοι μένουν ακίνητοι στη θέση τους ακόμη και μετά, σαν να περιμένουν να καταλαγιάσει μέσα τους ό,τι έζησαν.

Δεν μιλάμε για μια θεατρική απόδοση του σπουδαίου λογοτεχνικού έργου που πρωτοδημοσιεύτηκε σε συνέχειες στην επιθεώρηση «Ο Ρώσος Αγγελιοφόρος» από το 1868 μέχρι το 1869. Μιλάμε για μια προσωπική κατάθεση ψυχής που ο Νικόλας Ανδρουλάκης χαρακτηρίζει «εξομολογητικό σάλτο μορτάλε» και «τελετή για τη συνύπαρξη».

Η ιδιαίτερη αυτή περφόρμανς ξεκίνησε την πορεία της πριν από τρία χρόνια, ενώνοντας το ψυχόδραμα, το θέατρο ντοκουμέντο, την επινόηση και τον αυτοσχεδιασμό. Τώρα, επιστρέφει στην Αθήνα σε έναν χώρο φτιαγμένο κατεξοχήν για τελετές: την Αγγλικανική Εκκλησία, στο Σύνταγμα. Ο Νικόλας Ανδρουλάκης εξηγεί στο OW τις λεπτομέρειες.

Ο Ηλίθιος επιστρέφει στην Αθήνα σε νέα σκηνοθετική συνθήκη, πιο προσωπική. Τι ήταν αυτό που ένιωσες ότι έπρεπε να αλλάξει και τι δεν ήθελες με τίποτα να πειραχτεί;

Θα το απαντήσω από το τέλος προς την αρχή. Θα καταλάβεις γιατί. Η παράσταση ως αντάμωμα ριζώνει στην ανοικτή διαλεκτική συνθήκη μιας εξομολογητικής διαδρομής. Ένα χωριάτικο TEDx που άλλες στιγμές τείνει προς ένα πολιτικό stand up comedy, ενώ άλλες στιγμές αφήνεται σε ένα προσωπικό sit down drama. Ως τώρα είχε ταξιδέψει σε ποικίλες θεατρικές σκηνές, με πιο χαρακτηριστική την κεντρική σκηνή στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης, έναν χώρο που εύλογα ταιριάζει σε μια τέτοια συνθήκη.

Φέτος επιλέγω να εμβαθύνω δομικά στον πυρήνα του έργου, τόσο του μυθιστορήματος του Ντοστογιέφσκι, όσο και της δικής μου προσωπικής αντιπαραβολής, με το κάλεσμα σε μια ακουστική, κατάματη συνθήκη, στην καρδιά ενός ναού, με την καρδιά ενός φιλέλληνα αγωνιστή να μας ακούει, εντοιχισμένη εκεί από την ανέγερση του κτηρίου το 1843. Με τα κεφάλια μας στραμμένα προς τα μπρος, στο ιερό κάθε ψυχής. Ευλαβικά και ανεξίθρησκα μαζί. Είναι μια δύσκολη και συγκινητική άσκηση αυτή η ευθύνη. Και –ως τώρα– τολμώ να πω λειτουργεί.

Ο Νικόλας Ανδρουλάκης στην Αγγλικανική Εκκλησία. © Ιωάννα Χατζηανδρέου

Περιγράφεις την παράσταση ως κάτι που σμιλεύεται μαζί με τους θεατές, κάθε βράδυ. Υπήρξαν στιγμές στις προηγούμενες παρουσιάσεις που σε ξάφνιασαν πραγματικά, που σε έβγαλαν από τον έλεγχο ή σε ανάγκασαν να αναθεωρήσεις κάτι βαθύτερο;

Η παράσταση ολοκληρώνεται όταν επιλέξει κάθε άνθρωπος προσωπικά να ολοκληρωθεί η παράσταση. Με πολλούς από τους θεατές γινόμαστε φίλοι πραγματικά, αυτό είναι το νόημα άλλωστε – ο ήρωας μοιράζεται από την αρχή με όλους στοιχεία ταυτότητας και το κινητό μου τηλέφωνο και δηλώνει την πρόθεση να γίνει ο αλληλέγγυος προβληματολόγος σου, αν το θες.

Άνθρωποι έχουν γνωρίσει ανθρώπους, έχουν εκφράσει συγκινητικές ιστορίες, έχουν βγάλει πύρινους μονόλογους ή έχουν μείνει για ώρα μετά στη θέση τους, να καταλαγιάσουν οι στοχασμοί, με ένα φρούτο ή ένα γλαστράκι στο χέρι, από αυτά που κερνά ο Ηλίθιος. Και σχεδόν πάντα υπάρχουν και 2-3 που θα βιώσουν συγκρουσιακά αυτή τη συνθήκη.

«ΟΠΟΙΑΔΗΠΟΤΕ ΤΥΧΑΙΑ ΖΩΗ, ΟΠΟΙΟΥΔΗΠΟΤΕ ΤΥΧΑΙΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ, ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΥ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΗ ΑΠΟ ΟΠΟΙΟΔΗΠΟΤΕ ΛΟΓΟΤΕΧΝΗΜΑ».

Τη στιγμή που θα σηκωθεί ένας θεατής για να φύγει, εκεί που άλλος καλλιτέχνης μπορεί να βίωνε μια παράξενη ηδονή, ο Ηλίθιος προσπαθεί να βρει τρόπο να μη χαθεί αυτή η ευκαιρία για μια φιλία. Αυτό είναι το πιο επώδυνο και πιο τρυφερό. Αυτή η ταπείνωση του ήρωα που προσπαθεί να αφουγκραστεί τον θεατή που του λέει «όχι, εσύ δεν είσαι ο Ηλίθιος του Ντοστογιέφσκι». Κι ο ήρωας εκείνη τη στιγμή δεν είμαι μόνο εγώ. Είμαστε όλοι μαζί. Είναι έντονο και μαιευτικό ταυτόχρονα.

Μετά από παραστάσεις σε διαφορετικές πόλεις και χώρους, νιώθεις ότι ο Ηλίθιος έχει αλλάξει; Κουβαλάει μνήμη; Ή κάθε φορά ξεκινάει απ’ την αρχή;

Κάθε αρχή είναι ένας ευρύτερος ομόκεντρος κύκλος στη ζωή μας. Από τη γέννα μέχρι όπου φτάσει αυτό το ταξίδι. Σαν το βότσαλο που απλώνει απόνερα. Κι αντίστροφα, είναι ξεψάχνισμα στο κρεμμύδι του πνεύματος, της άφθονης γνώσης και της άπειρης αγάπης που αναβλύζουν από τον κόκκο της ανυπαρξίας στον πυρήνα μας. Άρα, είναι ένα σχήμα άπειρο της εντελέχειας.

Αυτό πιστεύω φιλοσοφικά και όλες μου οι δραματουργίες προσπαθώ να ριζώνουν και να ανθοφορούν εντός αυτής της αέναης κίνησης. Τόσο στο θέατρο όσο και στην παράσταση που λέμε ζωή. Άρα, είναι και τα δύο μαζί. Κάθε μέρα μια νέα επίστρωση και μια επιστροφή. Και πες με ηλίθιο όσο θες, αν τυχόν αυτά σου μοιάζουν επιπόλαιες φανφάρες.

Πώς ισορροπείς ανάμεσα σε ένα έργο που έχει τόσο βαριά λογοτεχνική και φιλοσοφική καταγωγή και σε μια εμπειρία που είναι απολύτως παρούσα, βιωματική και συχνά απρόβλεπτη; Πότε νιώθεις ότι μιλά ο Ντοστογιέφσκι και πότε ότι μιλάς εσύ;

Είναι μία συνήθης παγίδα των ανθρώπων που δεν είναι λογοτέχνες να βιώνουν ως ένα τοτέμ τα έργα των σπουδαίων συγγραφέων. Έχω μεγαλώσει μέσα στα βιβλία, έχω γνωρίσει πολλούς σπουδαίους ανθρώπους και είμαι ευγνώμων που, από μικρό παιδί, οι γονείς μου έδειξαν –χωρίς καν να μου το δείξουν, απλώς με την αίσθηση και με την περιρρέουσα λογική– ότι τα σπουδαία έργα, όπως και οι δικές μας πραγματικές ζωές, φέρουν τη συγκινητική τους αλήθεια. Άρα, αλίμονο αν λέμε ένα βιβλίο σημαντικότερο από τη δική μας πραγματική και ιερή ζωή.

Στο εκκλησιαστικό όργανο συνοδεύει τον Ηλίθιο η σολίστ Χριστίνα Αντωνιάδου. © Ιωάννα Χατζηανδρέου

Ως Ηλίθιος θα σου πω λοιπόν ότι οποιαδήποτε τυχαία ζωή, οποιουδήποτε τυχαίου ανθρώπου, είναι πολύ σημαντικότερη από οποιοδήποτε λογοτέχνημα. Αλλιώς ήδη με έναν τρόπο υποθάλπουμε μια λατρευτική συγκεκαλυμμένη μισανθρωπία – και, αν με ρωτάς, ακόμα και ο φασισμός που έχει στις παρυφές του τον φασεϊσμό, δηλαδή την πόρωση και τον εγκιβωτισμό σε έναν θεματικό πυρήνα, εκεί ριζώνει.

Είμαστε κάθε στιγμή ο Πινόκιο και ο Τζεπέτο της ιστορίας μας. Είμαστε ο Νίο και ο Μορφέας του Μάτριξ μας. Ο Δρ. Φράνκεσταϊν και το πλάσμα. Ως τη στιγμιαία απελευθέρωση, στο άπειρο ένα. Το διαυγές. Και είναι ασκητική ζωής αυτό. Άρα, ο Ντοστογιέφσκι δεν μιλάει ποτέ κι όμως τα έχει μπολιάσει όλα.

Ο Ηλίθιος εδώ δεν είναι μόνο χαρακτήρας, αλλά «ρόλος ζωής». Τι σημαίνει αυτό πρακτικά για εσένα; Υπάρχουν στιγμές που η περφόρμανς συνεχίζεται και εκτός σκηνής, χωρίς να το έχεις αποφασίσει;

Έξω από τα εισαγωγικά, στην ελεύθερη και καθαρή κυριολεξία κάθε έννοιας, εκεί ριζώνει η ποίηση. Στο φιλοσοφικό σύμπαν που χαρτογραφώ, ο ρόλος επί στιγμής είναι το ακριβές παρόν της σκέψης μας. Άρα είναι λειτουργική συνειδησιακή κατάσταση. Και κάθε επόμενη στιγμή πράττει τον χαρακτήρα ως σωματική εκροή στον πραγματικό κόσμο. Και μεταβολίζεται το βίωμα σε συναίσθημα, μια συνεχή fuga στο παρελθόν. Αυτό που λέμε απλοϊκά εαυτό.

«ΑΝ ΔΕΝ ΔΕΝ ΕΡΜΗΝΕΥΟΥΜΕ ΤΟΥΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ ΠΟΥ ΕΠΙΛΕΓΟΥΜΕ, ΕΝΣΥΝΕΙΔΗΤΑ ΚΑΙ ΤΑΠΕΙΝΑ, ΘΑ ΜΑΣ ΠΑΕΙ Η ΤΥΧΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΠΟΡΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΜΑΣ ΠΑΝΤΑ ΚΑΤΙ ΘΑ ΜΑΣ ΦΤΑΙΕΙ».

Με αυτό το τρίπτυχο κατοικούμε τον χρόνο, παρόν, μέλλον, παρελθόν. Ως εφαρμοσμένη φιλοσοφία με αυτά τα αντιληπτικά εργαλεία εξελίσσουμε ρόλο, χαρακτήρα, εαυτό, στη μέθοδο της ομάδας. Στη σκηνή και στη ζωή έξω από τη θεατρική συνθήκη. Αν αξιωθώ φέτος, θα εκδώσω το πρώτο μου σύγγραμμα, που θα εξερευνά ενδελεχώς όσα σου λέω.

Το βασικό στον Ηλίθιο είναι η απλή και συγκινητική, για εμένα τον ίδιο, αντιστροφή του συνήθους method, από διαδικασία αποτύπωσης ενός σκηνικού χαρακτήρα, στο μπόλιασμα κάθε επιμέρους ρόλου της ζωής μου με τα πυρηνικά υλικά αυτής της έρευνας. Ως τη σύνθεση του μανιφέστου της ύπαρξης και της συνύπαρξης. Η συνέχεια, αν έρθεις στην παράσταση.

Είπες πως δίνεις στο κοινό τον αριθμό του κινητού σου και ότι ο ήρωάς σου προσφέρεται να γίνει ο «προβληματολόγος» του. Πώς διαχειρίζεσαι τα όρια ανάμεσα στη διαθεσιμότητα, την προσφορά και την προσωπική σου αντοχή;

Δεν είναι εύκολο. Θα ήταν πολύ δυσκολότερο όμως αν ήμουν καρδιοχειρουργός ή δασοπυροσβέστης. Είναι λεπτές οι υφές κι οι αποφάσεις που διαχωρίζουν, ξεκουράζουν και προστατεύουν τη σκέψη και το σώμα από τη φθορά. Γιατί είναι μια πολύ υπεύθυνη και δύσκολη συνθήκη αυτή του Ηλίθιου του Ντοστογιέφσκι στην κοινωνία.

Εμένα το βασικό μου εργαλείο είναι ο συντονισμός και το παιχνίδι – κι η εμπιστοσύνη όσο μπορώ στο περιβάλλον κάθε δοσμένη στιγμή. Αυτό που λέω και στην παράσταση είναι ότι –σαν ένας Τζον Ράμπο της αγάπης– βάζω και βγάζω τελετουργικά τα ιμάτια, το πλαστικό κίτρινο ρολογάκι, το βελούδινο πουκάμισο, τις κάλτσες με τον Φρόιντ και τον Αρχιμήδη που φοράω εναλλάξ στις παραστάσεις. Άρα, το κοστούμι πάντα υπάρχει και είναι σημαντικό. Όπως μια λιχουδιά τα μεσάνυχτα μετά το έργο, όταν ολοκληρώνεται ήσυχα το ξενηστικωμένο ερμηνευτικό Ραμαζάνι της ημέρας. Και στην καθημερινότητα προσπαθώ να είναι συνειδητή αυτή η μαιευτική. Λίγο λίγο. Τσούκου τσούκου. Υπάρχει μεθοδολογία ώστε να μην είναι ψυχαναγκαστικό αλλά συγκινητικό.

«ΜΕ ΤΗ ΦΑΝΤΑΣΙΑ ΠΑΜΕ ΠΙΟ ΓΡΗΓΟΡΑ ΣΤΟ ΦΕΓΓΑΡΙ ΑΠΟ ΤΟ ΦΩΣ ΤΟΥ ΗΛΙΟΥ. ΚΙ ΟΜΩΣ ΤΟ ΚΟΡΜΑΚΙ ΜΑΣ ΕΙΝΑΙ ΕΥΑΛΩΤΟ, ΠΡΟΣΩΡΙΝΟ ΚΑΙ ΘΝΗΤΟ».

Σε έναν κόσμο που ανταμείβει την εξυπνάδα, την ταχύτητα και τον κυνισμό, πόσο χώρο έχει σήμερα ο «ηλίθιος»; Και γιατί να επιλέξει κανείς να σταθεί σε αυτή τη θέση;

Επειδή έτσι μου αρέσει να ζω. Με την έμπρακτη ιδέα ότι μπορούμε όλοι να λειτουργούμε σαν μια μεγάλη οικογένεια, με την πιο ειλικρινή και κυριολεκτική έννοια – απ’ τη στιγμή που είμαστε 99% χιμπατζήδες και 70% νερό. Και ποίηση. Σε ευθεία αναλογία με την αγάπη που αναβλύζουμε. Ενώ φέρουμε κοινό συλλογικό ασυνείδητο και προσωπικό συνειδητό που αλληλοσυμπληρώνονται. Κι οι ρουτίνες μας μοιάζουν τόσο πολύ. Όπως και οι άναρχες λέξεις που ορίζουν κάθε έννοια.

Οι λαοί όλου του κόσμου είναι πολύ όμοιοι. Αν το δεις φυσικά από μακριά, ως ένας ευγενής εξωγήινος επισκέπτης. Έτσι άλλωστε φτάνει σε μια πόλη ο Ηλίθιος του Ντοστογιέφσκι. Έτσι ξεκινάει το έργο. Με έναν ηλίθιο μικρό πρίγκηπα σαν του Εξυπερύ, που προσπαθεί να βρει την αγάπη.

Εγώ αγαπώ όλο τον κόσμο γιατί ζεις κι εσύ μαζί, όπως λέει το τραγούδι. Υπάρχει χώρος. Απλώς χρειάζεται να λύσουμε τα κομπάκια ένα-ένα, λίγο-λίγο. Η ανταπόκριση των ανθρώπων σε αυτή την εμπειρία που ζω στην πράξη, καθημερινά, εδώ και τρία χρόνια είναι αποκαλυπτική.

Λες ότι την παράσταση την ερμηνεύετε ήδη όλοι μαζί. Υπάρχει περίπτωση ο Ηλίθιος να πάψει κάποια στιγμή να σου ανήκει;

Όλη η παράσταση είναι μια τελετή καλλιέργειας της πίστης ότι μπορούμε όλοι από λίγο να γίνουμε Ηλίθιοι του Ντοστογιέφσκι. Μπορούμε όλοι να γίνουμε λογοτεχνικοί ήρωες. Άλλωστε, η λογοτεχνία βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα.

Η μυθοπλασία είναι μεγεθυμένο ντοκιμαντέρ. Πάντα. Είναι αντιδάνειο και αντιπαραβολή. Κι αν δεν έχουμε μανιφέστο, δεν καλλιεργούμε τους ρόλους και δεν ερμηνεύουμε τους χαρακτήρες που επιλέγουμε, ενσυνείδητα και ταπεινά, θα μας πάει η τύχη, θα μας πάνε οι άλλοι, θα είμαστε ετεροκαθοριζόμενα μόμπιλα και στην πορεία της ζωής μας πάντα κάτι θα μας φταίει. Κι έτσι θα καταλήγουμε κι εμείς οι κακοί των έργων κάποιων άλλων.

«ΓΙΑ ΕΜΕΝΑ, ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΕΙΝΑΙ ΝΑ ΕΞΕΡΕΥΝΟΥΜΕ ΜΑΖΙ ΤΙ ΛΕΜΕ ΚΑΙ ΤΙ ΕΝΝΟΟΥΜΕ. ΝΑ ΓΙΝΟΜΑΣΤΕ ΟΙ ΛΟΓΟΙ ΜΑΣ. ΕΙΝΑΙ ΕΝΑ ΔΥΣΚΟΛΟ ΑΛΛΑ ΠΑΝΕΜΟΡΦΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ».

Άρα, είναι ευλογία ο Ηλίθιος να ανήκει σε όλους. Να είμαστε όλοι από λίγο. Έτσι όπως μοίρασε στον Harry Potter ο Βόλντεμορτ τη μισανθρωπιά και τον φθόνο του σε κομματάκια. Έτσι μπορούμε εμείς να καταμερίσουμε την αγαθοσύνη μας. Σε ένα όμορφο παζλ. Και είναι άφθονη αυτή η δυνατότητα. Το πιστεύω. Χωρίς φθόνο.

Ο λογαριασμός @the_idiot_of_dostoyevsky στο TikTok εμφανίζεται σχεδόν σαν μια ειρωνική αλλά και ειλικρινής επέκταση του έργου. Τι σε δυσκόλεψε περισσότερο σε αυτή την εμπειρία και τι σε συγκίνησε απρόσμενα;

Ως Νικόλας δεν έχω TikTok. Και δεν εθίστηκα ποτέ σε αυτή τη διαδικασία των αμέτρητων βίντεο που βλέπεις από λίγα δευτερόλεπτα και πηγαίνεις στο επόμενο χαζεύοντας, σα να παίζεις ένα ψηφιακό κομπολόι. Και θεώρησα μια όμορφη άσκηση σε αυτόν τον ορυμαγδό των λίγων δευτερολέπτων και της πιασάρικης ρηχής ατάκας, που όλοι προσπαθούν να σε πείσουν για την εξυπνάδα τους ή την κωλοτούμπα τους, εγώ να παραθέτω σαν –και τελικά ως– Ηλίθιος δεκάλεπτα και δεκαπεντάλεπτα βίντεο ήσυχης εξερεύνησης των πιο σημαντικών εννοιών στην ύπαρξη και τη συνύπαρξη. Έχουμε άλλωστε σημαντικό έλλειμμα φιλοσοφίας. Γι’ αυτό βλέπουμε όλο και περισσότερο κοινοτοπίες και μοιρολατρίες να μοσχοπωλούνται από επίδοξους πλασιέ.

Αν ο Ηλίθιος είναι «ένας φίλος από το μέλλον», τι ελπίζεις ότι θα μας μάθει για το παρόν;

Την αντιληπτική μετατόπιση, καταρχάς και επί της αρχής. Είναι αυτό που σου είπα πιο πριν. Κατοικούμε τρισυπόστατα τον χώρο, τον χρόνο, τη γνώση και την αγάπη, ως σύμπαντα. Το εδώ και τώρα που όλοι μας λένε να κατοικούμε, στο ακριβές παρόν, είναι κάθε στιγμή η σκέψη μας. Όχι το σώμα. Όχι το δωμάτιο. Όχι η γειτονιά. Αυτό είναι επανάσταση ως αντίληψη. Γιατί η σκέψη μας είναι θεϊκή. Έχουμε στη σκέψη μας το άπειρο. Αφού με τη φαντασία πάμε πιο γρήγορα στο φεγγάρι από το φως του ήλιου. Κι όμως το κορμάκι μας είναι ευάλωτο, προσωρινό και θνητό. Γι’ αυτό ψάχνουμε ως υλικό πίστης την αθανασία της ψυχής. Ή, έστω, τη σωτηρία της, όπως λέει στο τραγούδι ο Κραουνάκης.

Ο Ηλίθιος ξεκινάει καταρχάς εξερευνώντας τον ορισμό της ίδιας της έννοιας ψυχή. Αυτό είναι για εμένα το νόημα. Να εξερευνούμε μαζί τι λέμε και τι εννοούμε. Να γινόμαστε οι λόγοι μας. Δηλαδή οι λέξεις, οι ευθύνες, οι σκοποί. Είναι ένα δύσκολο αλλά πανέμορφο παιχνίδι. Στο υπόσχομαι αυτό.

Ο Ηλίθιος του Ντοστογιέφσκι παρουσιάζεται κάθε Πέμπτη έως τις 26 Μαρτίου στην Αγγλικανική Εκκλησία Αγίου Παύλου. Κλείσε εισιτήρια online.