ΠΩΣ ΠΕΙΘΕΙΣ ΕΝΑ ΠΑΙΔΙ ΝΑ ΑΓΑΠΗΣΕΙ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ;

Στην εποχή του Α.Ι., πόσο εύκολο είναι να πείσεις έναν έφηβο ότι έχει νόημα να μάθει Αρχαία Ελληνικά; Μία φιλόλογος και ένας μαθηματικός απαντούν με τρόπο αφοπλιστικό.

«Τό ζητεῖν πανταχοῦ τό χρήσιμον, ἥκιστα ἁρμόττει τοῖς μεγαλοψύχοις καί τοῖς ἐλευθερίοις». (=Το να αναζητά κανείς παντού το χρήσιμο (το συμφέρον), δεν ταιριάζει καθόλου στους μεγαλόψυχους και στους ελεύθερους ανθρώπους.) – Αριστοτέλης, Πολιτικά

Όταν η 15χρονη κόρη μου ανακοίνωσε πριν από λίγο καιρό ότι τα Αρχαία για εκείνη τελειώνουν φέτος, ότι δεν σκοπεύει να ασχοληθεί ξανά, γιατί δεν βρίσκει κανένα απολύτως νόημα και δεν θα της χρειαστούν πουθενά στη ζωή της, καθώς θα ακολουθήσει θετικές σπουδές, μου «ήρθε κεραμίδα» (παρεμπιπτόντως, η συγκεκριμένη έκφραση προέρχεται από την Αρχαία Ελλάδα, αφού από ένα κεραμίδι στο κεφάλι πέθανε ο Πύρρος, βασιλιάς της Ηπείρου, το 272 π.Χ.). Οι βαθμοί της στα διαγωνίσματα που ακολούθησαν απέδειξαν ότι το εννοούσε.

Η δήλωση αυτή δεν φάνηκε να απασχολεί ιδιαίτερα τον Μαθηματικό μπαμπά της, για τον οποίο η γλώσσα ούτως ή άλλως αποτελούσε ανέκαθεν ένα αποκλειστικά πρακτικό εργαλείο. Εγώ πάντως, εκείνη τη στιγμή ένιωσα βαθιά θλίψη συνειδητοποιώντας τι πλήγμα θα είναι αυτό όχι μόνο ως προς την εξοικείωσή της με την ελληνική γλώσσα, αλλά και για τη συνολική καλλιέργεια του παιδιού μου. Και ξέρω ότι ο προβληματισμός αυτός δεν αφορά μόνο εμένα – οι περισσότεροι γονείς εφήβων που νοιάζονται έστω λίγο για τη μόρφωση των παιδιών τους αναζητούν τρόπους να τα πείσουν ότι έχει πραγματικά νόημα να γνωρίσουν και να εκτιμήσουν τα Αρχαία, πέρα από την όποια σχολική απαίτηση.

Με αφορμή τη σημερινή Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας, η οποία αποτελεί ημέρα μνήμης του Διονύσιου Σολωμού αλλά καθιερώθηκε για να αναδεικνύει την οικουμενικότητα, τη μακρόχρονη ιστορία και τη συνεισφορά της ελληνικής γλώσσας στον παγκόσμιο πολιτισμό, απευθύνθηκα σε δύο εκπαιδευτικούς που εκτιμώ βαθιά, μία φιλόλογο και έναν μαθηματικό, καλώντας τους να απαντήσουν πειστικά στην ειλικρινή απορία των περισσότερων παιδιών στο Γυμνάσιο: Γιατί να μάθω Αρχαία;

Τους ζήτησα μια απάντηση που θα μπορούσε να δώσει κάθε φιλόλογος στους μαθητές του, προσφέροντάς τους κίνητρο αντί για στείρα γνώση, σε μια εποχή που μέσα στο ίδιο το υπ. Παιδείας συζητήθηκε σοβαρά πριν από μερικούς μήνες το ενδεχόμενο μείωσης των ωρών διδασκαλίας των Αρχαίων, προκειμένου να αντικατασταθούν με το μάθημα των Οικονομικών.

Όπως το περίμενα, η Φωτεινή Τσομάκου, φιλόλογος και συγγραφέας της άκρως επιτυχημένης σειράς παιδικών βιβλίων «Η Φανή μαθαίνει αρχαία Ελληνικά», και ο Κώστας Μπουραζάνας, μαθηματικός και Συντονιστής Ε.Ε. Μαθηματικών, είχαν να πουν όσα αξίζει να ακούσει σήμερα κάθε μαθητής Γυμνασίου, μα και οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί του.

Τα αρχαία δεν θα σου προσφέρουν κάτι πρακτικό, αλλά αυτό το «περιττόν» που δίνει στη ζωή πολυτέλεια

«Έθνος είναι η γλώσσα του», μου είπε καταρχάς η κ. Τσομάκου, συμπληρώνοντας ότι κανένας λαός δεν διανοήθηκε ποτέ να λάβει μέτρα κατά της γλώσσας του, αρχαίας και ομιλουμένης, καθώς αυτό θα έβαζε σε κίνδυνο τον ίδιο τον πολιτισμό μας. «Όπως είπε ο Σεφέρης, από την εποχή που μίλησε ο Όμηρος ως σήμερα, μιλούμε, ανασαίνουμε και τραγουδάμε με την ίδια γλώσσα».

Η απάντηση, όμως, που εμένα με κέρδισε προέρχεται από τον φιλόλογο καθηγητή της, Γιώργη Γιατρομανωλάκη, ο οποίος είχε γράψει κάποτε σε άρθρο του το εξής:

Η αρχαία ελληνική Λογοτεχνία είναι πηγή έμπνευσης και δημιουργίας. Δεν θα μας προσφέρει κάτι πρακτικό: χρήματα, αναγνώριση, κύρος. Αντιθέτως δείχνει το «περιττόν», το μη «πρακτικόν». Το «πολυτελές». Το «μή ἀναγκαῖον». Κι όμως:

• Η Τέχνη είναι «περιττή».
• Οι Ολυμπιακοί αγώνες είναι περιττοί. Αλλά καμαρώνουν οι λαοί που τους αναλαμβάνουν και τους πληρώνουν με το παραπάνω! Γιατί;
• Γιατί ο πολιτισμός γενικότερα μοιάζει περιττός, αλλά προφανώς δεν είναι.

Κι ακόμα: «Η γλώσσα είναι γυμναστική του μυαλού. Δεν μαθαίνω μια γνώση απ’ αυτή. Μαθαίνω, όμως, όλες τις γνώσεις μ’ αυτή».

Η ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΙΝΑΙ ΠΗΓΗ ΕΜΠΝΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ.

Ο κ. Μπουραζάνας αναφέρθηκε στη γοητεία της γλώσσας, η οποία γίνεται σαφής μέσα από τις ιδέες της: τι λέει ο Αριστοτέλης για την ευτυχία, πώς ερμηνεύει ο Θουκυδίδης τον πόλεμο, γιατί η τραγωδία εξακολουθεί να μας αφορά. Είναι από αυτές τις ιδέες που ξεκινά η διδασκαλία των αρχαίων σε σχολεία και κολλέγια του εξωτερικού, κάνοντας μαθητές και φοιτητές να εντυπωσιάζονται – σε αντίθεση με το ελληνικό σχολείο, που δεν δίνει στους μαθητές αυτή την ευκαιρία.

Κι αν όλα τα παραπάνω ακούγονται πολύ θεωρητικά, ο κ. Μπουραζάνας δεν παραλείπει να αναφερθεί στην αναφορά του Καναδού Πρωθυπουργού, στην ομιλία του στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός πριν από μερικές ημέρες, για να περιγράψει τη νέα τάξη πραγμάτων. Όταν, λοιπόν, ο Μαρκ Κάρνεϊ ανέβηκε τον περασμένο Ιανουάριο στο βήμα, ξεκίνησε με την κατά Θουκυδίδη τοποθέτηση των Αθηναίων, όταν εκείνοι επιτέθηκαν κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο στη Μήλο για να την εντάξουν στην αθηναϊκή συμμαχία: «οι ισχυροί πράττουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υφίστανται ό,τι πρέπει». Στόχος του ήταν να παραλληλίσει την αρχαία ιστορία με αυτό που οι Αμερικανοί επιχειρούν σήμερα για τη Γροιλανδία.

Επιγραφή στο Πολυκεντρικό Μουσείο Αιγών, στη Βεργίνα της Βέροιας, SOOC Konstantinos Tsakalidis

Και, όπως επισημαίνει ο κ. Μπουραζάνας, ο Κάρνεϊ δεν το έκανε αυτό από φιλολογική διάθεση, αλλά επειδή ο λόγος του ιστορικού συνεχίζει να φωτίζει την πολιτική, την εξουσία και την ανθρώπινη φύση.

Αναρωτιέται, λοιπόν, κανείς: Ένα παιδί –και κατά συνέπεια ένας ενήλικας– που δεν έχει ασχοληθεί ποτέ με τα Αρχαία, θα μπορέσει ποτέ να τα καταλάβει όλα αυτά; Και θα μπορέσει, ταξιδεύοντας στο εξωτερικό, να κατανοήσει όλες αυτές τις επιγραφές με ελληνικά γνωμικά σε πανεπιστήμια, δημόσια κτίρια και πλατείας που μιλούν για την αξία της γνώσης, της δημοκρατίας, του μέτρου στη ζωή μας;

Τα Αρχαία στην εποχή του Α.Ι.

Σαν να την ακούω, η κόρη μου θα απαντούσε στα παραπάνω: Μα αφού υπάρχει το Α.Ι. που έχει όλες τις απαντήσεις!

Ο κ. Μπουραζάνας, όμως, θα της άλλαζε γνώμη: «Στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης, που η πληροφορία είναι άμεσα διαθέσιμη, το κρίσιμο ζητούμενο δεν είναι η πρόσβαση στη γνώση, αλλά η ικανότητα κατανόησης, ερμηνείας και κρίσης. Η Αρχαία Ελληνική Γλώσσα διατηρεί –και ίσως ενισχύει– τη σημασία της ακριβώς επειδή καλλιεργεί αυτές τις δεξιότητες.

Η ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΔΕΝ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΗΣΕΙ ΤΗΝ ΗΘΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΤΑΣΗ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ.

»Τα Αρχαία δεν προσφέρουν απλώς δεδομένα, εκπαιδεύουν στη λογική δομή του λόγου, στη σαφήνεια των εννοιών, στην αιτιολόγηση, στη διαλεκτική και στην αμφισβήτηση του αυτονόητου. Μέσα από τα κείμενα των φιλοσόφων, των ιστορικών και των τραγικών ποιητών, ο μαθητής μαθαίνει όχι τι να σκέφτεται, αλλά πώς να σκέφτεται.

»Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να παράγει απαντήσεις, δεν μπορεί όμως να υποκαταστήσει την εσωτερική παιδεία, την ηθική κρίση και τη φιλοσοφική στάση απέναντι στον κόσμο. Σε μια εποχή όπου ένα “κλικ” αρκεί για τα πάντα, το πραγματικό πλεονέκτημα του ανθρώπου θα είναι η ποιότητα των ερωτημάτων που θέτει.

Γι’ αυτό και τα Αρχαία δεν αποτελούν κατάλοιπο του παρελθόντος, αλλά εργαλείο για το μέλλον: άσκηση πνευματικής αντοχής σε έναν κόσμο υπερπληροφόρησης – κάτι που καμία μηχανή δεν μπορεί να αντικαταστήσει».

«Μα θέλω να ασχοληθώ με θετικές σπουδές!»

Αυτό είναι ακόμα ένα επιχείρημα που θα ακούσεις από μαθητές και που θα κάνει γονείς και εκπαιδευτικούς να παραδώσουν τα όπλα. Όχι όμως την κ. Τσομάκου, που μου λέει πως «είναι πραγματικά εντυπωσιακό το πώς η ελληνική γλώσσα αποτελεί το DNA της παγκόσμιας επιστημονικής ορολογίας» και παραθέτει μια λίστα με θετικές επιστήμες και τη χρησιμότητα των αρχαίων σε αυτές:

Το άγαλμα του ποιητή Κωστή Παλαμά, δημιουργία του 1975 απο τον Βάσω Φαληρέα, που βρίσκεται στην αυλή του Πνευματικού Κέντρου Αθηνών, στην Αθήνα. SOOC Nick Paleologos

Ιατρική

Στην ιατρική ορολογία, η παρουσία ελληνογενών λέξεων είναι κυρίαρχη, καθώς αποτελούν τη βάση για την περιγραφή ασθενειών, οργάνων και ιατρικών πράξεων παγκοσμίως.

Σε ποσοστά:

• Πάνω από το 90% των ιατρικών όρων διεθνώς προέρχονται από την ελληνική και τη λατινική γλώσσα.
• Σε ευρύτερο επιστημονικό πλαίσιο, οι ελληνογενείς λέξεις στην τεχνική ορολογία αγγίζουν το 59,9%.

Η κυριαρχία αυτή της ελληνικής γλώσσας οφείλεται στο γεγονός ότι οι Αρχαίοι Έλληνες, με πρωτοπόρους όπως ο Ιπποκράτης και ο Γαληνός, έθεσαν τα θεμέλια της ιατρικής επιστήμης, δημιουργώντας ένα λεξιλόγιο που παραμένει «ζωντανό» μέσω προθεμάτων και καταλήξεων (π.χ. -ίτιδα, -σκόπηση).

Μαθηματικά

Το ποσοστό των ελληνογενών λέξεων είναι εξαιρετικά υψηλό, αν και ο ακριβής αριθμός ποικίλλει ανάλογα με τον κλάδο. Στη διεθνή μαθηματική ορολογία (κυρίως στην αγγλική, γαλλική και γερμανική γλώσσα) υπολογίζεται ότι περίπου το 50% έως 60% των βασικών όρων που χρησιμοποιούνται στα ανώτερα μαθηματικά έχουν ελληνική ρίζα. Αν συνυπολογίσουμε τη Φυσική και την Αστρονομία (που είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με τα μαθηματικά), το ποσοστό αυτό μπορεί να αγγίξει και το 70%.

Γιατί το ποσοστό είναι τόσο υψηλό;

• Επειδή οι αρχαίοι Έλληνες (Ευκλείδης, Πυθαγόρας, Αρχιμήδης) μετέτρεψαν τα μαθηματικά από πρακτική μέτρηση σε αποδεικτική επιστήμη.
• Αργότερα, κατά τον 17ο και 18ο αιώνα, οι επιστήμονες επέλεξαν συνειδητά ελληνικές ρίζες για να ονομάσουν νέες έννοιες, ώστε να υπάρχει μια κοινή «γλώσσα» επικοινωνίας μεταξύ των εθνών.
• Η δομή της ελληνικής γλώσσας επιτρέπει τη δημιουργία σύνθετων λέξεων που περιγράφουν με ακρίβεια μια ιδιότητα (π.χ. ισοσκελές).

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΤΟ DNA ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΟΡΟΛΟΓΙΑΣ.

Υπολογιστές

Αν και δεν υπάρχει ένα απόλυτο, μοναδικό ποσοστό (καθώς η γλώσσα των υπολογιστών εξελίσσεται καθημερινά), οι γλωσσολόγοι και οι αναλυτές δεδομένων καταλήγουν σε ορισμένα πολύ ενδιαφέροντα συμπεράσματα.

Για παράδειγμα, στον τομέα της Πληροφορικής και της Τεχνολογίας, το ποσοστό των λέξεων με ελληνική ρίζα εκτιμάται περίπου στο 20% με 25%. Και αυτό οφείλεται σε 3 πυλώνες που «μιλούν» ελληνικά:

• Μαθηματικά και Λογική. Λέξεις όπως Algorithm (Αλγόριθμος), Arithmetic (Αριθμητική) και Logic (Λογική).
• Φυσική και Ηλεκτρονική. Λέξεις όπως Electron (Ηλεκτρόνιο), Photon (Φωτόνιο) και Magnetic (Μαγνητικός).
• Σύγχρονη Ορολογία. Όταν δημιουργήθηκαν νέες έννοιες, οι επιστήμονες κατέφυγαν στα ελληνικά για να τις περιγράψουν με ακρίβεια.

Τεράστια είναι, επίσης, η επιρροή της ελληνικής γλώσσας στην αρχιτεκτονική ορολογία, καθώς η αρχαία Ελλάδα έθεσε τις βάσεις για τον δυτικό αρχιτεκτονικό σχεδιασμό, τη γεωμετρία και την αισθητική. Εξ ου και λέξη Architecture / Architect που μεταφράζεται ως ο αρχι-τέκτων (ο πρώτος των μαστόρων). Καθώς και στα Οικονομικά, στα οποία το ποσοστό των λέξεων με ελληνικές και λατινικές ρίζες αγγίζει το 90% (ενδεικτικά: o όρος Economics / Economy προέρχεται από το οίκος + νέμω/νόμος = διαχείριση οίκου).

ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΜΟΝΟ ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ. ΕΙΝΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΕΙΑ ΖΩΗΣ, ΤΡΟΠΟΣ ΝΑ ΚΑΤΑΝΟΕΙΣ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ.

Όταν πάντως ρώτησα τον κ. Μπουραζάνα, που είναι μαθηματικός, πώς προέκυψε η δική του αγάπη για τα Αρχαία, μου αποκάλυψε πως οι δύο αυτές σπουδές διέπονται από την ίδια αυστηρή πειθαρχία της σκέψης. «Και τα δύο στηρίζονται στη λογική ακολουθία, στην απόδειξη, στην αιτιολόγηση και στην ακρίβεια των εννοιών. Στα αρχαία κείμενα συναντά κανείς τη γέννηση βασικών όρων της επιστημονικής σκέψης – λόγος, αρχή, αιτία, απόδειξη. Οι συγγραφείς δεν περιγράφουν απλώς τον κόσμο, τον συγκροτούν εννοιολογικά, κάτι απολύτως συγγενές με τη μαθηματική μέθοδο.

»Τα Αρχαία, όμως, δεν είναι μόνο γλωσσική άσκηση. Είναι φιλοσοφία και παιδεία ζωής, τρόπος να κατανοείς τον άνθρωπο και την κοινωνία. Δεν αποτελούν “ανθρωπιστικό” μάθημα με τη στενή έννοια, αλλά πεδίο διαμόρφωσης νου – και αυτό αφορά κάθε επιστήμονα.

»Στην τάξη, είτε διδάσκεις εξισώσεις είτε αρχαία κείμενα, έρχεται η ίδια κρίσιμη στιγμή: εκείνη όπου ο μαθητής πρέπει να σταθεί, να σκεφτεί και να μην βιαστεί. Όπως στα Μαθηματικά ένα σύμβολο μπορεί να ανατρέψει το αποτέλεσμα, έτσι και στα Αρχαία μια λέξη μετακινεί ολόκληρο το νόημα. Γι’ αυτό και τα Αρχαία δεν στάθηκαν ποτέ απέναντι στις θετικές επιστήμες, αλλά δίπλα τους. Άλλος δρόμος, ίδιος στόχος: καθαρή, βαθιά σκέψη.

»Προσωπικά, με γοήτευσε το ότι οι αρχαίοι συγγραφείς δεν περιγράφουν απλώς τον κόσμο, αλλά τον ορίζουν εννοιολογικά. Αυτό είναι πολύ κοντά στη μαθηματική σκέψη».

Ο ρόλος εκπαιδευτικών και γονιών

Η κ. Τσομάκου συμφωνεί πως η μονοτονία του μαθήματος των Αρχαίων στο σχολείο και ο παρωχημένος τρόπος διδασκαλίας με την αποκλειστική αποστήθιση γραμματικών και συντακτικών κανόνων, χωρίς σύγκριση με την νεοελληνική γλώσσα, ευθύνονται σε μεγάλο βαθμό για την απέχθεια των μαθητών γι’ αυτά. «Τα παιδιά πρέπει πρωτίστως να πεισθούν για τη χρησιμότητα των Αρχαίων προκειμένου να ενδιαφερθούν γι’ αυτά. Να καταλάβουν ότι η γλώσσα αυτή διέπεται από πειθαρχία, απλότητα, συντομία και ακρίβεια σκέψης», συμπληρώνει η ίδια.

Όλα αυτά, βέβαια, είναι στην ευχέρεια του εκάστοτε εκπαιδευτικού, τον οποίο δεν μπορούμε ούτε να επιλέξουμε ούτε να αλλάξουμε. Αυτό που εμείς ως γονείς μπορούμε να κάνουμε, όπως προτείνει κ. Τσομάκου, είναι να δώσουμε στα παιδιά τα κίνητρα που θα τα πείσουν ότι αξίζει να προσέξουν τη ρίζα της γλώσσας τους. Πώς;

Να τα βοηθήσουμε να εξοικειωθούν με τον αρχαιοελληνικό πολιτισμό: Να επισκεφθούμε μαζί τους Μουσεία ή ανοιχτούς χώρους (αρχαία Αγορά, Πνύκα, Κεραμεικό, Βραυρώνα),να θαυμάσουμε μαζί τους, να προβληματιστούμε, να το «σπουδάσουμε», αλλά και να παρακολουθήσουμε τραγωδίες και παραστάσεις σχετικές.

Επίσης, να ασχοληθούμε με την αρχαιοελληνική τέχνη πάσης μορφής και να αποκτήσουμε βιβλία που θα κυκλοφορούν στο σπίτι μας, να ασχοληθούμε με 3D κατασκευές μνημείων, κ.τ.λ. να αγοράσουμε πήλινα εκμαγεία-έργα τέχνης και να συζητάμε για όλα αυτά.

Να βεβαιώσουμε τα παιδιά ότι τα αρχαία είναι παντού γύρω μας. Βρίσκονται στις επιγραφές των Μουσείων, στις προμετωπίδες ξένων Πανεπιστημίων, π.χ.:

• «Αἰὲν ἀριστεύειν» (Πάντα να αριστεύεις): Ίσως η πιο διαδεδομένη φράση, από την Ιλιάδα του Ομήρου. Χρησιμοποιείται από το University of St Andrews στη Σκωτία και το Boston College στις ΗΠΑ.
• «Γνῶθι Σεαυτόν» (Γνώρισε τον εαυτό σου): Το περίφημο δελφικό παράγγελμα κοσμεί την προμετωπίδα του Hamilton College στη Νέα Υόρκη.
• «Ὁ Λόγος πλήρης χάριτος καὶ ἀληθείας»: Η φράση αυτή από το Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο βρίσκεται στη σφραγίδα του Northwestern University.

Κρύβονται, όμως, και σε ένα σωρό παροιμιώδεις φράσεις που χρησιμοποιούμε καθημερινά, σε στίχους ποιητών στη «λόγια» (=καθαρεύουσα), αλλά και στην κοινή νεοελληνική, π.χ.:

• Εν τοιαύτη περιπτώσει: Σε τέτοια περίπτωση.
• Εν τη ρύμη του λόγου: Πάνω στην κουβέντα.
• Από μηχανής θεός: Απροσδόκητη λύση σε πρόβλημα.
• Ήξεις αφήξεις: Δισήμαντα πράγματα, ασάφεια.
• Υπό την αιγίδα: Υπό την προστασία/επίβλεψη.

Και, όπως καταλήγει ο κ. Μπουραζάνας, γονείς και εκπαιδευτικοί πρέπει να καταλάβουν ότι τα Αρχαία είναι ένα από τα ελάχιστα μαθήματα που συνδέουν γλώσσα, φιλοσοφία, ιστορία και πολιτική σκέψη. Η απουσία τους θα φτωχύνει την ανθρωπιστική παιδεία και θα ενισχύσει μια στενά χρηστική, τεχνοκρατική εκπαίδευση.

Πρόκειται για ένα «μάθημα σκέψης», τονίζει ο ίδιος, που όταν διδάσκεται σωστά, κυριολεκτικά καλλιεργεί τη γνώση. Και ως τέτοιο, «όχι μόνο δεν ανήκει στο παρελθόν, αλλά αποτελεί το υπόστρωμα του σύγχρονου κόσμου. Και χωρίς υπόστρωμα, κανένα οικοδόμημα δεν στέκεται γερά».