«ΨΩΜΙ, ΠΑΙΔΕΙΑ, ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ»: ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΟΥΝ ΤΑ ΑΙΤΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ;
Πενήντα τρία χρόνια μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου, πόσο επίκαιρα παραμένουν τα αιτήματα για «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία»; Τρεις διαφορετικές προσεγγίσεις στο ιστορικό σύνθημα αναδεικνύουν τη σημασία του για τις σημερινές γενιές, μέσα από τις σύγχρονες κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές προκλήσεις.
Κάθε χρόνο, στην επέτειο της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, το σύνθημα «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» επιστρέφει στον δημόσιο διάλογο. Για τις γενιές που έζησαν τη δικτατορία, οι τρεις αυτές λέξεις είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με τον αγώνα για δημοκρατία. Για τις νεότερες, που μεγάλωσαν σε μια διαφορετική πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα, το περιεχόμενό τους αποκτά νέες διαστάσεις.
Η οικονομική ανασφάλεια, οι κοινωνικές ανισότητες, οι προκλήσεις στην εκπαίδευση και οι νέες απειλές για τις ατομικές ελευθερίες επαναφέρουν ερωτήματα που ξεπερνούν τον επετειακό χαρακτήρα του συνθήματος. Πώς μεταφράζονται σήμερα τα αιτήματα του Νοέμβρη του 1973; Και τι μπορούν να σημαίνουν για τις γενιές που δεν έχουν βιώσει τη δικτατορία;
Με αφορμή τη 53η επέτειο της εξέγερσης, η Μαρίνα Ρήγου, η Βάλια Τσιριγώτη και η Μαριάννα Ψύλλα καταθέτουν τρεις διαφορετικές προσεγγίσεις, εξετάζοντας τη σχέση της ιστορικής μνήμης με τη σύγχρονη πραγματικότητα και τη σημασία της συλλογικής διεκδίκησης στο παρόν.
Με συνθήματα σκισμένα;
Γράφει η Μαρίνα Ρήγου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια ΕΜΜΕ, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Δημοσιογράφος
Πέρασε μισός αιώνας. Το σύνθημα «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» εξακολουθεί να ακούγεται κάθε χρόνο στην «καθιερωμένη πορεία» προς την αμερικανική πρεσβεία την ημέρα που το άρμα μάχης γκρέμισε την πύλη του Πολυτεχνείου, σηματοδοτώντας την αρχή του τέλους της αιματηρής εξέγερσης κατά της χούντας. Σύνθημα που συνδέθηκε με τους φοιτητικούς αγώνες και τα κοινωνικά αιτήματα, στη μακροχρόνια πορεία του έχασε το περιεχόμενό του όταν το φοιτητικό κίνημα εξέπεσε στους παραταξιακούς αγώνες της εκλογικής επικράτησης.
Το σύνθημα μεταλλάχθηκε. «Αστακομακαρονάδα, εκδρομή στη Μύκονο και Big Brother» έγιναν τα σύμβολα μιας εποχής που αποθέωσε την κατανάλωση, την επίδειξη πλούτου και την τηλεοπτική διασημότητα, αναγορεύοντας την ατομική επιτυχία σε υπέρτατη αξία. Η συλλογική διεκδίκηση υποχώρησε μπροστά στην υπόσχεση της ατομικής ευημερίας, ενώ η πολιτική συμμετοχή έδωσε σταδιακά τη θέση της στην ιδιώτευση και στην κουλτούρα του θεάματος.
Το «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» παρέμεινε ζωντανό ως ιστορικό σύμβολο, αλλά η απόσταση ανάμεσα στην επετειακή επίκλησή του και στις κυρίαρχες κοινωνικές αξίες ολοένα και μεγάλωνε. Η οικονομική κρίση που ακολούθησε ανέδειξε με οδυνηρό τρόπο τις αντιφάσεις αυτής της περιόδου, επαναφέροντας στο προσκήνιο αιτήματα κοινωνικής δικαιοσύνης, αξιοπρεπούς διαβίωσης και δημοκρατικής εκπροσώπησης.
Σήμερα, για μια γενιά που δεν γνώρισε τη δικτατορία, μεγάλωσε μέσα σε διαδοχικές κρίσεις, ζει μεγάλο μέρος της καθημερινότητάς της στο ψηφιακό περιβάλλον και καλείται να σχεδιάσει το μέλλον της σ’ έναν κόσμο διαρκών ανατροπών, τι θα μπορούσε να σημαίνει το «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία»;
Η ΙΔΙΑ Η ΓΝΩΣΗ ΤΕΙΝΕΙ, ΣΕ ΜΕΓΑΛΟ ΒΑΘΜΟ, ΝΑ ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΑΘΕΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑ ΠΟΥ, ΑΛΓΟΡΙΘΜΙΚΑ ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΗ, ΥΠΟΝΟΜΕΥΕΙ ΤΗΝ ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ.
Το «Ψωμί», διαχρονικό σύμβολο αναφοράς στα «προς το ζην», συνδέεται με το θεμελιώδες αίτημα της δυνατότητας αξιοπρεπούς διαβίωσης. Είναι το αίτημα πραγμάτωσης κοινωνικών δικαιωμάτων για τα οποία δόθηκαν αγώνες και σήμερα, παρά τη θεσμική τους κατοχύρωση, εξακολουθούν να δοκιμάζονται από τις κοινωνικές ανισότητες, την οικονομική ανασφάλεια και την αδυναμία ουσιαστικής πρόσβασης όλων στα βασικά αγαθά που εξασφαλίζουν αξιοπρεπείς συνθήκες διαβίωσης.
Ακρίβεια, υψηλό κόστος στέγασης, χαμηλές αμοιβές, εργασιακή ανασφάλεια και αναξιοκρατία καθιστούν το αίτημα εξίσου επίκαιρο με την εποχή που πρωτοακούστηκε, παρά την πρόοδο που έχει συντελεστεί στο πέρασμα των δεκαετιών, μέσα από μια πορεία διαδοχικών κατακτήσεων και υποχωρήσεων.
Η «Παιδεία», θεμελιώδης προϋπόθεση της ατομικής χειραφέτησης και της κοινωνικής προόδου, το 1973, έγινε σύνθημα που εξέφραζε την απαίτηση εκδημοκρατισμού της εκπαίδευσης, την προάσπιση της ακαδημαϊκής ελευθερίας και την αντίσταση στον αυταρχισμό.
Σήμερα, σε ένα περιβάλλον υπερπληροφόρησης και ραγδαίων τεχνολογικών μεταβολών, η παιδεία βρίσκεται στο επίκεντρο ενός βαθύτατου μετασχηματισμού των όρων παραγωγής, μετάδοσης και πρόσληψης της γνώσης. Η ίδια η γνώση τείνει, σε μεγάλο βαθμό, να υποκατασταθεί από την πληροφορία που, αλγοριθμικά επιλεγμένη, υπονομεύει την κριτική σκέψη.
Η παθητική κατανάλωση και αναπαραγωγή περιεχομένου βάλλει ευθέως κατά της αυτόνομης κρίσης, της αναστοχαστικής ικανότητας και της πνευματικής χειραφέτησης. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης διεκδικούν ολοένα και μεγαλύτερο μερίδιο του χρόνου και της προσοχής των νέων, επηρεάζοντας όχι μόνο τον τρόπο ενημέρωσης αλλά και την αντίληψη, την ερμηνεία και την αξιολόγηση της πραγματικότητας. Παράλληλα, η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη, συνεχώς βελτιούμενη, επαναπροσδιορίζει τη σχέση του ανθρώπου με τη γνώση και την πληροφορία. Το αίτημα για Παιδεία παραμένει επίκαιρο, τόσο ως διεκδίκηση ισότιμης πρόσβασης σε ποιοτική εκπαίδευση όσο και ως ανάγκη καλλιέργειας της κριτικής σκέψης και της πνευματικής αυτονομίας, σε ένα περιβάλλον που υποτάσσει άκριτα την εκπαίδευση στις απαιτήσεις της αγοράς.
Η ΕΠΙΚΛΗΣΗ ΤΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΩΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΚΡΑΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΑΝΑΦΕΡΕΙ ΣΤΟ ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ ΤΟ ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΟ ΔΙΛΗΜΜΑ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΥΝΟΛΟΥ ΚΑΙ ΤΗ ΔΙΑΣΦΑΛΙΣΗ ΤΩΝ ΑΤΟΜΙΚΩΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΩΝ.
Η «Ελευθερία», το κατεξοχήν πολιτικό αίτημα της εξέγερσης του Πολυτεχνείου απέναντι στη δικτατορία, αποκτά σήμερα άλλη διάσταση. Παρά την κατοχύρωση των ατομικών και πολιτικών δικαιωμάτων στο πλαίσιο της δημοκρατικής πολιτείας, η ουσιαστική άσκησή τους βρίσκεται αντιμέτωπη με σύγχρονες προκλήσεις όπως η κρίση των δημοκρατικών θεσμών και της πολιτικής αντιπροσώπευσης, η ψηφιακή επιτήρηση και η αλγοριθμική χειραγώγηση, η παραπληροφόρηση, η τεχνο-ολιγαρχική ηγεμονία που σχετικοποιούν την ελευθερία και επαναπροσδιορίζουν τους όρους της δημοκρατικής συμμετοχής.
Επιπλέον, η επίκληση της ασφάλειας ως προτεραιότητας της κρατικής πολιτικής επαναφέρει στο προσκήνιο το διαχρονικό δίλημμα ανάμεσα στην προστασία του κοινωνικού συνόλου και τη διασφάλιση των ατομικών ελευθεριών. Στο ψηφιακό περιβάλλον, εξάλλου, η εκτεταμένη συλλογή και εμπορική και πολιτική αξιοποίηση προσωπικών δεδομένων στρέφει την αέναη διελκυστίνδα ανάμεσα στην ελευθερία και την επιτήρηση προς την επιτήρηση.
Υπό το πρίσμα αυτό, πενήντα τρία χρόνια μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου, το ιστορικό σύνθημα «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» διατηρεί τη σημασία του. Οι τρεις λέξεις του συμπύκνωσαν το αίτημα μιας γενιάς για κοινωνική δικαιοσύνη, ελεύθερη και ισότιμη πρόσβαση στη γνώση και δημοκρατία. Τρεις διεκδικήσεις που, παρά τις μεταβολές των πολιτικών και κοινωνικών συνθηκών και τις νέες προκλήσεις, εξακολουθούν να διατρέχουν τον δημόσιο διάλογο και να αποτελούν καίριο στόχο των νέων σήμερα.
«Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία»: Γράφοντας για τις γενιές του παρόντος
Γράφει η Βάλια Τσιριγώτη, κοινωνιολόγος
Η επιστροφή στο σύνθημα «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» αναδεικνύει τη διαχρονικότητα των αιτημάτων του Πολυτεχνείου και επαναφέρει στο προσκήνιο τη σημασία της μεταξύ τους αλληλεξάρτησης. Όσα η κυρίαρχη λογική του παρόντος τείνει να διαχωρίζει, εδώ επανασυνδέονται: η υλική επιβίωση συνδιαλέγεται με την κοινωνική αξιοπρέπεια και με το αίτημα για ισότιμη πρόσβαση σε αυτήν.
Υπό αυτή την οπτική, το σύνθημα, ως ενιαίο σώμα, αντιπαρατίθεται στον κοινωνικό κατακερματισμό και τον ατομικό ανταγωνισμό. Με αυτή την αφετηρία επιλέγω να προσεγγίσω τον πυρήνα του: τόσο μέσα από τη σημαντικότητα των επιμέρους, αλλά ρίχνοντας το κέντρο βάρους στην επίκαιρη σχέση αλληλεξάρτησης ανάμεσα στα μέρη που το απαρτίζουν. Η δύναμή του έγκειται στη συγκρότηση μιας ενιαίας αντίληψης για την κοινωνία, στην οποία οι υλικές συνθήκες διαβίωσης, η πρόσβαση στη γνώση και η πολιτική ελευθερία συνιστούν αλληλένδετες και αμοιβαία καθοριστικές διαστάσεις.
Η λέξη «ψωμί», με την ιστορική της διαδρομή και τη διαχρονική της σημασία, μας μεταφέρει από την πείνα στην εξέγερση και από εκεί στη διεκδίκηση κοινωνικών δικαιωμάτων για κάθε μέλος της κοινωνίας. Η ένδεια και η άνιση πρόσβαση στα βασικά αγαθά αποτελούν διαχρονικές αιτίες συλλογικής κινητοποίησης σε όλο τον πλανήτη. Όσα γεννούν διεκδικήσεις και τροφοδοτούν αντιστάσεις συμπυκνώνονται στην ιστορική βαρύτητα αυτής της λέξης.
Σήμερα, η σημασία της επανέρχεται με ιδιαίτερη ένταση, καθώς η πρόσβαση στα βασικά αγαθά και σε αξιοπρεπείς όρους ζωής εξαρτάται ολοένα περισσότερο από την ατομική οικονομική δυνατότητα. Τα πρόσφατα παραδείγματα των κοινωνικών συγκεντρώσεων σε χώρες όπως η Γαλλία, η Αλβανία και η Ισπανία μιλούν για όλα αυτά.
Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΜΟΝΟ ΑΤΟΜΙΚΟ ΕΦΟΔΙΟ. ΕΙΝΑΙ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΗ ΣΥΝΕΙΔΗΤΟΠΟΙΗΣΕΩΝ, ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΚΑΙ ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΗΣ ΤΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΕΞΟΥΣΙΑΣ. ΩΣ ΕΚ ΤΟΥΤΟΥ, ΒΑΛΛΕΤΑΙ ΑΠΟ ΠΑΝΤΟΥ.
Η ανισότητα της κατανομής του πλούτου συνδέεται πρωτίστως με μια διαδικασία εξατομίκευσης. Με αυτόν τον τρόπο αποδυναμώνεται η αντίληψη ότι οι κοινωνικές συνθήκες διαμορφώνονται από συλλογικές σχέσεις και πολιτικές επιλογές άρα κατ’ επέκταση, αποσυνδέονται και από την επίγνωση πως μπορούν να αλλάξουν μέσα από τη συλλογική διεκδίκηση. Το κρίσιμο σημείο εδώ είναι ότι η κοινωνική ανισότητα βιώνεται ατομικά, ενώ παράγεται συστημικά: προβλήματα κοινά και δομικά, αλληλοσυσχετιζόμενα, αντιμετωπίζονται ως προσωπικές αποτυχίες, για τις οποίες ο καθένας καλείται να βρει ατομικές λύσεις.
Αν το «Ψωμί» γίνεται η αφετηρία για την εξασφάλιση των υλικών όρων μιας αξιοπρεπούς ζωής, η «Παιδεία» αναδεικνύει μια εξίσου θεμελιώδη διάσταση αυτής: τη δυνατότητα των ανθρώπων να κατανοούν, να ερμηνεύουν και να αμφισβητούν την πραγματικότητα μέσα στην οποία ζουν. Η φτώχεια δεν συντηρείται μόνο μέσα από την άνιση κατανομή του πλούτου, αλλά και μέσα από τις ανισότητες στην πρόσβαση στη γνώση. Η παιδεία δεν είναι μόνο ατομικό εφόδιο. Είναι προϋπόθεση συνειδητοποιήσεων, πολιτικής συμμετοχής και αμφισβήτησης των σχέσεων εξουσίας. Ως εκ τούτου, βάλλεται από παντού, σε μια λυσσαλέα προσπάθεια να αντικατασταθεί από ένα σύστημα ιδιωτικοποιήσεων, που επικεντρώνεται εκ νέου στην αγοραστική δύναμη και όχι στην κοινωνική χειραφέτηση. Αντίστοιχα, οι πρόσφατες φοιτητικές κινητοποιήσεις αφορούν τους όρους φοίτησης, αλλά και τις κοινωνικές προϋποθέσεις μιας αξιοπρεπούς ζωής.
ΤΟ ΣΥΝΘΗΜΑ «ΨΩΜΙ, ΠΑΙΔΕΙΑ, ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ» ΜΑΣ ΚΑΛΕΙ ΝΑ ΑΝΑΡΩΤΗΘΟΥΜΕ ΞΑΝΑ ΟΧΙ ΜΟΝΟ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΟΜΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ, ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΠΟΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΘΕΛΟΥΜΕ ΝΑ ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΟΥΜΕ.
Καταλήγοντας λοιπόν μέσα από όλα αυτά στην ελευθερία: στο παρόν, η νεοφιλελεύθερη προσέγγιση της ελευθερίας εξαντλείται σε επιφανειακά ατομικά δικαιώματα και σε μια ψευδαίσθηση απουσίας εξωτερικών περιορισμών. Αντίθετα, η ουσιαστική έννοια της ελευθερίας αφορά ανθρώπους που ζουν ζωές με νόημα, αρνούμενοι τα συστήματα εξουσίας και εκμετάλλευσης.
Επιστρέφοντας έτσι στην Ελλάδα του παρόντος, η αποδυνάμωση των κοινών αγαθών και η άνιση πρόσβαση στην υγεία, την παιδεία και τη στέγαση αποτελούν πλευρές της απουσίας κοινωνικής δικαιοσύνης. Αυτό όμως δεν αφορά μια περιστασιακή αστοχία. Πρόκειται για τη βάση οργάνωσης ενός κόσμου που δομείται πάνω στην ανισότητα της πρόσβασης στο ψωμί, την παιδεία, την ελευθερία και, στο τέλος της μέρας, στην ευζωία. Το σύνθημα «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» μας καλεί να αναρωτηθούμε ξανά όχι μόνο για τα ατομικά δικαιώματα, αλλά και ποια κοινωνία θέλουμε να συγκροτήσουμε. Για το πώς μπορούμε τελικά να φανταστούμε έναν κόσμο αλλιώς. Έναν κόσμο σε αλληλέγγυα αλληλεξάρτηση.
H Μνήμη και η Δράση ως κινητήριοι μοχλοί αντίστασης
Γράφει η Μαριάννα Ψύλλα, Ομότιμη Καθηγήτρια Πολιτικής Επικοινωνίας, Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών
Με αφορμή την εξέγερση του Πολυτεχνείου το 1973, ο συλλογισμός ανατρέχει σε μια κρίσιμη πολιτική περίοδο, κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής δικτατορίας, αναμοχλεύοντας παράλληλα το σήμερα, τη σύγχρονη κοινωνικοπολιτική και οικονομική συγκυρία, την εποχή των πολλαπλών κρίσεων και μάλιστα σε πλανητικό επίπεδο.
Ο δημόσιος χώρος βρίσκεται στο στόχαστρο του αναστοχασμού επιδιώκοντας να αναγείρει τη μνήμη, συνδέοντας τον χώρο και τον χρόνο, την τότε συγκυρία και τα βασικά θεμελιώδη αιτήματα με τη σημερινή συγκυρία, 53 χρόνια μετά, που η κρίση προσλαμβάνει πολλαπλές αποχρώσεις και η βασική διαμαρτυρία-διεκδίκηση αναδεικνύεται ακόμα μια φορά μέσα από τη δράση, μέσα από την αντίσταση και την απαίτηση για περισσότερη δημοκρατία.
Το σύνθημα «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» αντικατοπτρίζει αιτήματα που παραμένουν με έναν ιδιόμορφο τρόπο πάντα επίκαιρα, αυξομειώνοντας, ανάλογα με τη χωροχρονικότητα, την ένταση της διεκδίκησης, την απαίτηση της κοινωνίας των πολιτών, την κατοχύρωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και, εν τέλει, την κατάκτηση της ίδιας της δημοκρατίας.
Οι σύγχρονες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες εντείνουν ακόμα περισσότερο, με έναν έντονο τρόπο, το ζήτημα της βίας, του φόβου, της ανησυχίας. Σε αυτά τα συναισθήματα, που αντικατοπτρίζουν τις πολλαπλές κρίσεις της σημερινής πραγματικότητας, το στοιχείο της ενσυναίσθησης συνδυάζεται έντονα με καθαρά συλλογικά πολιτικά προτάγματα για περισσότερη ελευθερία, διαφάνεια, εύρεση εργασίας με όρους επιβίωσης αλλά και βελτίωσης των συνθηκών ζωής, άρα καλύτερες εργασιακές συνθήκες, ευκαιρίες ισότιμης εκπαίδευσης και παιδείας, αποδοχής της διαφορετικότητας και της πολυπολιτισμικότητας, απάλειψης των διακρίσεων, άμβλυνσης των ανισοτήτων, ενεργοποίησης συμπεριληπτικών πρακτικών, ανάπτυξης ατομικής και συλλογικής υπευθυνότητας.
ΚΑΘΕ ΦΟΡΑ ΠΟΥ ΥΠΑΡΧΕΙ ΚΡΙΣΗ, ΕΜΦΑΝΙΖΕΤΑΙ ΑΠΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΟΧΩΝ, ΙΔΕΟΛΟΓΙΩΝ ΚΑΙ ΑΞΙΩΝ ΚΑΙ ΟΛΟ ΤΟ ΠΛΕΓΜΑ ΤΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΑΝΟΝΙΣΤΙΚΩΝ ΠΡΟΤΥΠΩΝ ΤΙΘΕΤΑΙ ΥΠΟ ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΗ.
Ο δημόσιος χώρος εμφανίζεται έτσι να λειτουργεί ως ο τόπος συνάντησης του ατομικού με το συλλογικό, εκεί όπου με τις σχέσεις και τις αλληλεξαρτήσεις που αναπτύσσονται ανάμεσα στα δρώντα υποκείμενα ενεργοποιείται, μέσω της κινητοποίησης της δράσης τους, η ουσία του πολιτικού μέσα από συμμετοχικές, διεκδικητικές, ενταξιακές και οργανωτικές διαδικασίες, επιφέροντας σημαντικές αλλαγές στο επίπεδο της ηθικής, των αξιών, της κουλτούρας, της δράσης της κρατικής μηχανής και των πολιτικών οργανώσεων, της εν γένει εντέλει κινητοποίησης των δομών της δημοκρατικής έκφρασης και πρακτικής.
Είναι εξάλλου γεγονός ότι κάθε φορά που υπάρχει κρίση, εμφανίζεται αποσύνθεση στόχων, ιδεολογιών και αξιών και όλο το πλέγμα των γνωστικών και κανονιστικών προτύπων τίθεται υπό αμφισβήτηση, αναζητώντας διόδους αντίστασης και αλλαγής παραδείγματος.
Η παιδεία αποτελεί σήμερα, με την ευκαιρία της εξέγερσης του Πολυτεχνείου και τη σημερινή κρίσιμη αναδιάταξη των εκπαιδευτικών και μαθησιακών δομών (χρηματοδότηση των σπουδών, ίδρυση ιδιωτικών πανεπιστημίων κ.ά.), ένα πεδίο αντίστασης ιδιαίτερα επίκαιρο. Η παιδεία είναι η διαδικασία που κατευθύνει προς τη δημοκρατία, εφόσον διαμορφώνει τα άτομα να είναι ικανά να σκεφτούν, να προτείνουν, να αντιτάξουν επιχειρήματα και απόψεις, να προβάλουν το αίτημα της πολιτικής ισότητας, της πρόσβασης στις μορφές αποφάσεων και, εν τέλει, το αίτημα της ελευθερίας.
Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΑΠΑΙΤΕΙ ΑΚΟΜΗ ΜΙΑ ΦΟΡΑ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ, ΚΙΝΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΔΡΑΣΗ. Η ΜΝΗΜΗ ΚΑΘΟΔΗΓΕΙ ΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΑΠΑΙΤΕΙ ΑΛΛΑΓΗ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΟΣ.
Το κριτικό εγχείρημα αναδεικνύει τη μάθηση ως μια διαδικασία που στοχεύει στην εύρεση νέων χώρων δράσης, συντελώντας ουσιαστικά στην αλλαγή αντιλήψεων και κουλτούρας, άρα, σε τελική ανάλυση, στη δυνατότητα αντίστασης. Έτσι, η δράση των υποκειμένων στην εξέλιξη των γεγονότων εγγράφεται στην κατασκευή του δημόσιου χώρου, στη δημιουργία συλλογικής και ατομικής μνήμης, στην οργάνωση της πολιτικής κουλτούρας και ιδεολογίας.
Τα αιτήματα του Νοέμβρη του ’73, που συμπυκνώνονται στο σύνθημα «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία», αντικατοπτρίζουν έναν πολιτικό λόγο επίκαιρο και στη σημερινή ιστορικότητα, εφόσον συμβολίζουν μια πολιτικοκοινωνική πραγματικότητα που νοηματοδοτεί σχέσεις, αξίες, βιώματα. Εγγράφεται στη συλλογική και προσωπική μνήμη, μέσω της νοηματοδότησής του, άρα μέσω της αναγνώρισης της ύπαρξής του, που προκύπτει από τη διαλεκτική δημόσιου-ιδιωτικού.
Η δημόσια δράση συμπυκνώνει προσωπικά βιώματα και εμπειρίες με μια συλλογική διεργασία που αποκρυσταλλώνει και καταγράφει και τον σημερινό πολιτικό λόγο. Η ιστορική στιγμή διαφοροποιείται, αλλά οι διεκδικήσεις και οι διαμαρτυρίες κατέχουν τη θέση τους και, μέσω της πολιτικής δράσης και της μνήμης, εγγράφονται με μια εξελικτική διαδικασία καταγράφοντας τη δική τους ιστορικότητα, η οποία παραμένει επίκαιρη και περισσότερο από ποτέ παρούσα. Η σύγχρονη πραγματικότητα απαιτεί ακόμη μια φορά παρέμβαση, κινητοποίηση και δράση. Η μνήμη καθοδηγεί την αντίσταση και απαιτεί αλλαγή παραδείγματος.