ΤΙ ΜΥΡΩΔΙΑ ΘΑ ΕΙΧΕ Η ΚΟΛΑΣΗ, ΤΟ ΟΥΡΑΝΙΟ ΤΟΞΟ Ή Η ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΒΑΤΕΡΛΟ;

Οι επιστήμονες συνθέτουν αρώματα από την τέχνη και αναβιώνουν ιστορικές μυρωδιές, όπως αυτές των αιγυπτιακών σαρκοφάγων, σε μια προσπάθεια να διατηρήσουν μια άλλη μορφή άυλης κληρονομιάς και να μετατρέψουν την όσφρηση σε ζωντανή γέφυρα με το παρελθόν.

Αρκεί μια μυρωδιά –μια γνώριμη κολόνια, το φρεσκοψημένο ψωμί, το βρεγμένο χώμα– για να ξυπνήσει μια ανάμνηση και να ζωντανέψει με κάθε λεπτομέρεια, όπως για τον Marcel Proust, αρκούσε το άρωμα του γλυκίσματος madeleine για να τον μεταφέρει ακαριαία στην παιδική του ηλικία. Οι ψυχολόγοι ονόμασαν «proustian phenomenon» τη δύναμη της όσφρησης να ενεργοποιεί πιο ζωντανές και συναισθηματικά φορτισμένες μνήμες σε σχέση με άλλες αισθήσεις.

Παρά τις τεράστιες δυνατότητες που κρύβει η οσμή, εξετάζουμε το παρελθόν μέσα από εικόνες, κείμενα, φωτογραφίες, ερείπια, ηχογραφήσεις, βίντεο και άλλα εκθέματα, αφήνοντας αναξιοποίητες τις ικανότητες της μύτης μας. Αυτή την παράλειψη αποφάσισε να διορθώσει μια μικρή και δραστήρια διεπιστημονική ομάδα από τα πεδία της χημείας, της ιστορίας, της εθνογραφίας και της επιστήμης συντήρησης, με στόχο να μετατρέψει τις μυρωδιές σε εργαλείο επιστημονικής έρευνας να να διασώσει άυλα κομμάτια του πολιτισμικού παρελθόντος από τη λήθη.

Σύμφωνα με τον αναλυτικό χημικό Matija Strlič, επικεφαλής του Heritage Science Laboratory στο Πανεπιστήμιο της Λιουμπλιάνα και πρώην αναπληρωτή διευθυντή του Institute for Sustainable Heritage στο University College London, παραμερίζοντας την όσφρηση χάνεις την ευκαιρία να συλλάβεις την αλληλεπίδραση ανθρώπων και υλικού κόσμου στην ολότητά της. Επί τούτω έχει αφιερώσει την καριέρα του στη μελέτη της πολιτιστικής κληρονομιάς, μέρος της οποίας αποτελεί η καταγραφή και ανασύνθεση ιστορικών οσμών.

Οι ερευνητές συνέθεσαν τη μυρωδιά της χριστιανικής Κόλασης, όπως περιγραφόταν σε κηρύγματα του 16ου αιώνα, με νότες από θειάφι, καπνό και μια υποψία από «ένα εκατομμύριο ψόφιους σκύλους». Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Τι μυρωδιά είχαν οι αιγυπτιακές μούμιες;

Εμβληματική για τον Strlič και την ομάδα του υπήρξε η αναβίωση της μυρωδιάς της βιβλιοθήκης του Καθεδρικού Ναού του Αγίου Παύλου στο Λονδίνο. Πριν από την ανακαίνισή της, οι ερευνητές θέλησαν να τεκμηριώσουν τη χαρακτηριστική της οσμή, μια σύνθεση από πολυκαιρισμένο χαρτί, ξύλο και οργανικές ύλες σε αργή αποσύνθεση αιώνων. Για να τα καταφέρουν, συνδύασαν τεχνολογία και ανθρώπινες δυνάμεις:

• Για τη χημική ανάλυση, χρησιμοποίησαν αέρια χρωματογραφία–φασματομετρία μάζας, μια τεχνική που επιτρέπει τον διαχωρισμό, την ταυτοποίηση και την ποσοτικοποίηση πτητικών οργανικών ενώσεων (VOCs) στον αέρα.
• Για την περιγραφή των οσμών με συγκεκριμένες ποιότητες, όπως ξυλώδης, καπνώδης, γήινη, γλυκιά, σχημάτισαν μια μικρή ομάδα από καθημερινούς ανθρώπους με μύτη λαγωνικού.

Τα χαρακτηριστικά που εντόπισαν στην ατμόσφαιρα συσχετίστηκαν με συγκεκριμένες χημικές ενώσεις που εκλύονται κατά τη διάσπαση του χαρτιού, και έδωσαν μια «συνταγή» της μυρωδιάς της βιβλιοθήκης που καταχωρίστηκε σε επιστημονικά αποθετήρια για δυνατότητα αναπαραγωγής της στο μέλλον.

ΟΙ ΜΟΥΜΙΕΣ ΑΝΕΔΙΔΑΝ ΞΥΛΩΔΗ, ΠΙΚΑΝΤΙΚΑ ΚΑΙ ΓΛΥΚΑ ΑΡΩΜΑΤΑ, ΛΟΓΩ ΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΝΤΑΝ ΣΤΗΝ ΤΑΡΙΧΕΥΣΗ, ΟΠΩΣ ΛΙΒΑΝΙ, ΜΥΡΟ, ΡΕΤΣΙΝΙ ΚΑΙ ΚΑΝΕΛΑ.

Παρόμοια μεθοδολογία εφαρμόστηκε σε πιο φιλόδοξα και δύσκολα project, όπως η προσπάθεια, από κοινού με συναδέλφους του από Αίγυπτο, Σλοβενία, Πολωνία και Ηνωμένο Βασίλειο, να αναπαραγάγουν τη μυρωδιά από εννέα μούμιες στο Μουσείο του Καΐρου. Στη μελέτη τους, που δημοσιεύθηκε το 2025, εξηγούν πώς η ανάλυση του αέρα μέσα και γύρω από τις σαρκοφάγους ανέτρεψε τις προσδοκίες τους και, αντί για δυσωδία, τα αρώματα που συνέλεξαν ήταν ξυλώδη, πικάντικα και γλυκά. Η εξέταση των δειγμάτων αποκάλυψε ίχνη από υλικά που χρησιμοποιούνταν στην ταρίχευση –λιβάνι, μύρο, ρητίνες κωνοφόρων (ρετσίνι) και κανέλα– καθώς και από σύγχρονες ουσίες που χρησιμοποιούνται στη συντήρηση, όπως φυτικά αντιπαρασιτικά έλαια και συνθετικά εντομοκτόνα.

Πώς μυρίζει η Κόλαση και η Μάχη του Βατερλό;

Ακόμη πιο συστηματική είναι η προσπάθεια του ευρωπαϊκού προγράμματος Odeuropa, το οποίο επιχειρεί να ανασυνθέσει οσμές από διάφορα ιστορικά γεγονότα, τόπους ή αφηρημένες έννοιες, όπως η Μάχη του Βατερλό και τα κανάλια του Άμστερνταμ του 17ου αιώνα, και να τα συμπεριλάβει σε μια online εγκυκλοπαίδεια ανοιχτής πρόσβασης. Το πρόγραμμα, σύμφωνα με την επικεφαλής του Inger Leemans, ιστορικό στο Vrije Universiteit Amsterdam και ερευνήτρια στη Βασιλική Ολλανδική Ακαδημία Τεχνών και Επιστημών, εμπνέεται σε μεγάλο βαθμό από την Ιαπωνία.

To 2001, το Υπουργείο Περιβάλλοντος της χώρας κατάρτισε κατάλογο με τα «100 χαρακτηριστικά οσφρητικά τοπία», όπως η θαλάσσια ομίχλη που καλύπτει την πόλη Kushiro τα καλοκαίρια, το άρωμα των λευκών ροδάκινων στους λόφους της περιοχής Kibi και οι μυρωδιές κορεατικής κουζίνας στη γειτονιά Tsuruhashi της Οσάκα. Για τους ερευνητές του Odeuropa, η πρωτοβουλία αποτέλεσε παράδειγμα του πώς οι μυρωδιές μπορούν να αναγνωριστούν ως στοιχείο ταυτότητας και τοπικής μνήμης που είναι άξιο προστασίας.

ΤΟ ΑΡΩΜΑ ΠΥΡΟΔΟΤΕΙ ΣΚΕΨΕΙΣ, ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΙΔΕΕΣ ΚΑΙ ΚΑΝΕΙ ΤΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΝΑ ΣΥΖΗΤΟΥΝ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΠΙΝΑΚΕΣ ΓΕΝΙΚΑ, ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΕΝΟΣΩ ΣΤΕΚΟΝΤΑΙ ΜΠΡΟΣΤΑ ΤΟΥΣ.

Για να αναδημιουργήσουν τα αρώματα, δημιούργησαν μια βάση δεδομένων τεχνητής νοημοσύνης με περισσότερες από 2,5 εκατομμύρια αναφορές σε μυρωδιές, που συνέλεξαν μέσα από 43.000 εικόνες και 167.000 ιστορικά κείμενα, δημοσιευμένα σε επτά ευρωπαϊκές γλώσσες. Κάπως έτσι, ζωντάνεψαν:

• Την ατμόσφαιρα της Μάχης του Βατερλό, που μύριζε μπαρούτι, λάσπη, ιδρώτα και καμένο ξύλο
• Τη μυρωδιά από στάσιμα νερά, ξύλο, απορρίμματα, οικοδομικά υλικά των καναλιών του Άμστερνταμ.
• Τη μυρωδιά που ανέδιδε η χριστιανική Κόλαση, όπως περιγραφόταν σε κηρύγματα του 16ου αιώνα, με νότες από θειάφι, καπνό και μια υποψία από «ένα εκατομμύριο ψόφιους σκύλους».

Αναβάθμιση της επαφής με την τέχνη και την ιστορία

Η Christina Bradstreet, ιστορικός τέχνης από τη βρετανική Ένωση Ιστορίας της Τέχνης, συνεργάστηκε με τον αρωματοποιό Gregorio Sola για να δημιουργήσουν οσμές εμπνευσμένες από τον πίνακα Το τυφλό κορίτσι του John Everett Millais στο πλαίσιο μιας έκθεσης στο Ηνωμένο Βασίλειο για τους Προραφαηλίτες ζωγράφους.

• Η μία απέδιδε το «άρωμα» του ουράνιου τόξου, με νότες από φρεσκοβρεγμένο γρασίδι και χώμα που αρχίζει να νοτίζει η βροχή, οσμή η οποία ονομάζεται σήμερα πετριχώρ.
• Η άλλη αναπαρήγαγε τη μυρωδιά της μάλλινης μαντίλας της κοπέλας στον πίνακα, με οικείες οσμές από παλιό, ελαφρώς μουχλιασμένο ύφασμα, που αποτύπωνε την αίσθηση της φτώχειας όσο και της θαλπωρής.

ΟΤΑΝ ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΑΡΧΙΖΟΥΝ ΝΑ ΜΥΡΙΖΟΥΝ, ΑΜΕΣΩΣ ΞΕΚΙΝΟΥΝ ΝΑ ΜΙΛΟΥΝ ΜΕΤΑΞΥ ΤΟΥΣ, ΑΝΤΑΛΛΑΣΣΟΝΤΑΣ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΓΝΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΟΣΜΕΣ.

Για την Bradstreet, η όσφρηση μπορεί να αναβαθμίσει την επαφή με την τέχνη. «Το άρωμα πυροδοτεί σκέψεις, αναμνήσεις και ιδέες και κάνει τους ανθρώπους να συζητούν για τους πίνακες γενικά, αλλά και ενόσω στέκονται μπροστά τους – και αυτό ακριβώς επιδιώκω».

Πράγματι, το 2022, επιστήμονες συνέθεσαν για λογαριασμό του Μουσείου Πράδο, στη Μαδρίτη, 10 αρώματα με νότες από γιασεμί, σύκο και μοσχογαλή –αρωματική ουσία που συλλεγόταν από τους περιπρωκτικούς αδένες του ομώνυμου ζώου– μεταξύ άλλων, για να συνοδεύσουν την Όσφρηση, έναν από τους πίνακες με τις Πέντε Αισθήσεις που ζωγράφισε ο Jan Brueghel το διάστημα 1617-1618. Στη συνέχεια, παρατήρησαν τη συμπεριφορά των επισκεπτών και διαπίστωσαν ότι παρέμεναν μπροστά στο έργο για 13 λεπτά, έναντι μόλις 32 δευτερολέπτων που είναι ο μέσος χρόνος παραμονής.

Οι ειδικοί παρατηρούν σε μουσεία και γκαλερί όλου του κόσμου μια αναδυόμενη τάση ενσωμάτωσης οσφρητικών εμπειριών στις εκθέσεις τους. Όπως εξηγεί η Leemans στο Knowable Magazine, οι επισκέπτες αλληλεπιδρούν όχι μόνο με τη συλλογή, αλλά και μεταξύ τους. «Όταν οι άνθρωποι αρχίζουν να μυρίζουν, αμέσως ξεκινούν να μιλούν μεταξύ τους, ανταλλάσσοντας αναμνήσεις, συναισθήματα και γνώσεις για τις διάφορες οσμές. Δημιουργείται μια πραγματικά ανοιχτή συζήτηση μέσα στον μουσειακό χώρο».