«ΒΟΥΡΓΟΥΝΔΙΑ»: ΕΝΑΣ ΚΟΣΜΟΣ ΟΠΟΥ ΟΛΟΙ ΕΙΜΑΣΤΕ ΥΠΗΡΕΤΕΣ ΚΑΙ ΕΞΟΥΣΙΑΣΤΕΣ

Η Κατερίνα Σκουρλή σκηνοθετεί τη «Βουργουνδία» και μιλά για τη βία ως κανονικότητα, τη συλλογική ευθύνη και τον ρόλο του θεάτρου σε μια εποχή έντονων αντιφάσεων.

«Γέμισε ο κόσμος αφεντικά και υπηρέτες. Και βρεθήκαμε όλοι μας στο τέλος να είμαστε την ίδια στιγμή υπηρέτες και εξουσιαστές. Το μόνο που μας λείπει, το μόνο που ψάχνουμε είναι έναν τόπο για να ασκήσουμε όλα αυτά που χρόνια τώρα διδαχθήκαμε. Μια Βουργουνδία».

Με αυτές τις φράσεις κλείνει το δελτίο Τύπου της παράστασης «Βουργουνδία», που παίζεται στο θέατρο Σφενδόνη, από την ομάδα Αθώο Σώμα. Όποιος είχε δει την «Πλαστελίνη» τους εκεί, πριν από τρία χρόνια, ξέρει ότι το θεατρικό τους πρίσμα ούτε αποφεύγει ούτε ωραιοποιεί τη σύγχρονη πραγματικότητα. Αντίθετα, εστιάζει σε σημεία που κάθε άλλο παρά κολακευτικά είναι.

«Το θέατρο είναι εδώ και για να φωτίζει κάποιες στιγμές της ζωής που εμείς προσπερνάμε», μου είχε πει τότε η σκηνοθέτρια Κατερίνα Σκουρλή, αναγνωρίζοντας ότι το έργο του Ρώσου Βασίλι Σιγκάρεφ λειτουργούσε ως ένας καθρέφτης της ελληνικής κοινωνίας.

Τώρα, η έμπνευση έρχεται από το θεατρικό «Υβόννη, πριγκίπισσα της Βουργουνδίας», που γράφτηκε το 1935 από τον Πολωνό Βίτολντ Γκομπρόβιτς. «Η κωμικοτραγική ιστορία της Υβόννης μπορεί να συνοψιστεί σε λίγες λέξεις», έχει πει ο συγγραφέας. «Ο πρίγκιπας Φίλιππος, διάδοχος του θρόνου, συναντά σε έναν περίπατο μια άχαρη, καθόλου ελκυστική κοπέλα: η Υβόννη είναι αδέξια, απαθής, αναιμική, ντροπαλή, νευρική και βαρετή». Κόντρα σε όλα αυτά –ή μήπως εξαιτίας τους;– εκείνος αποφασίζει να την αρραβωνιαστεί.

Στη «Βουργουνδία» παίζουν (με αλφαβητική σειρά): Λυδία Βύρλα, Νατάσα Βλυσίδου, Μαντώ Γιαννίκου, Πάνος Θεοδωρακόπουλος, Πάνος Χατσατριάν. Φωτογραφία: Χρήστος Συμεωνίδης

«Όταν παρουσιάζεται στο παλάτι ως μνηστή του πρίγκιπα, η Υβόννη μετατρέπεται σε έναν παράγοντα αποσύνθεσης», συνέχιζε ο Γκομπρόβιτς. «Η βουβή, τρομαγμένη παρουσία των αμέτρητων ελλείψεών της αποκαλύπτει σε κάθε αυλικό τα δικά του ελαττώματα, τα δικά του πάθη, τη δική του βρωμιά...»

Η ομάδα Αθώο Σώμα δεν αρκείται σε ένα ανέβασμα της «Υβόννης» με την ιδιαίτερη σκηνική της ταυτότητα. Βάζει τη σφραγίδα της και στο κείμενο, παρουσιάζοντας μια σύγχρονη ανάγνωση του πρωτότυπου, την οποία υπογράφει ο Βαγγέλης Κυριακού.

Η «Βουργουνδία» παίζεται κάθε Δευτέρα και Τρίτη στις 21:00. Φωτογραφία: Χρήστος Συμεωνίδης

Πώς επιλέχθηκε αυτή η κατεύθυνση και πού αποσκοπεί; Τι θα βλέπαμε στη «Βουργουνδία» αν ήταν ένας καθρέφτης; Η Κατερίνα Σκουρλή δίνει τις απαντήσεις.

– Τι σε έκανε να καταπιαστείς με τη «Βουργουνδία»;

Το πρώτο που μου έκανε εντύπωση ήταν πώς ο Γκομπρόβιτς παρουσιάζει με έναν αβίαστο τρόπο, γεμάτο χιούμορ και μη προσποιητή σκληρότητα, έναν κόσμο απάνθρωπο, μια κοινωνία τεράτων, όπως όλο και πιο συχνά λέμε και ακούμε και για τους δικούς μας καιρούς. Κι έρχεται το καθρέφτισμα όλων αυτών στα μάτια της Υβόννης. Και τους διαλύει όλους. Αυτό ήταν που με συγκίνησε και έπειτα με τράβηξε μέσα στον κόσμο του έργου.

Η σκηνοθέτρια Κατερίνα Σκουρλή. Φωτογραφία: Μυρτώ Παντέλογλου

– Πώς γεννήθηκε η ανάγκη για μια διασκευή του έργου του Γκομπρόβιτς από τον Βαγγέλη Κυριακού; Τι κρατήσατε από τον κόσμο του πρωτότυπου και τι αφήσατε συνειδητά πίσω;

Η ιδέα του Βαγγέλη, που με βρήκε σύμφωνη από την πρώτη στιγμή, ήταν να φωτιστεί ο κόσμος των υπηρετών του παλατιού. Ο Γκομπρόβιτς συνεχώς μιλάει για το παιχνίδι των ρόλων, τη σημασία των μορφών, το πώς χρησιμοποιεί π.χ. τον ρόλο του Βασιλιά και της Βασίλισσας ώστε να φτιάξει ένα περιβάλλον οικείο για τον θεατή και μετά να προχωρήσει πιο βαθιά.

«ΕΙΝΑΙ ΤΡΟΜΑΚΤΙΚΟ ΤΟ ΠΟΣΟ ΑΛΛΑΖΕΙ Η ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΠΟΙΟΥ ΟΤΑΝ ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ ΣΕ ΕΝΑΝ ΧΩΡΟ ΟΠΟΥ ΑΙΣΘΑΝΕΤΑΙ ΠΙΟ ΔΥΝΑΤΟΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΑΛΛΟΥΣ».

Όλοι μας πια ξέρουμε τι συμβολίζουν οι συγκεκριμένοι ρόλοι: λες βασιλιάς και ξεπηδούν μπροστά σου πολιτικοί του σήμερα. Το θέμα όμως είναι, εμείς τι κάνουμε; Ποιοι είναι αυτοί οι άνθρωποι που υπηρετούν τους βασιλείς; Μπορούμε να παίξουμε το ίδιο παιχνίδι με αυτούς σε χώρους που εμείς εξουσιάζουμε;

Τα κοστούμια της παράστασης έχει σχεδιάσει η Βασιλική Σύρμα. Φωτογραφία: Χρήστος Συμεωνίδης

– Στο δελτίο Τύπου της παράστασης αναφέρεται ότι όλοι είμαστε ταυτόχρονα υπηρέτες και εξουσιαστές. Τι σημαίνει για σένα αυτή η συνθήκη στην καθημερινότητα;

Είναι αυτό ακριβώς που βλέπουμε να συμβαίνει καθημερινά, πρώτ’ απ’ όλα σε εμάς, στον μικρόκοσμό μας. Πόσους ρόλους αλλάζει ο καθένας μας μέσα στην ίδια μέρα; Έχουμε άλλο πρόσωπο στον χώρο εργασίας μας, άλλο στο σπίτι, άλλο με τους φίλους μας. Πόσο εύκολα υποτασσόμαστε μπροστά σε έναν αυστηρό εργοδότη, δεχόμαστε καταπίεση –ακόμα και προσβολές– από φόβο μη χάσουμε τη δουλειά μας, ενώ την ίδια μέρα γυρίζουμε σπίτι μας και προσπαθούμε να επιβληθούμε στο ίδιο μας το παιδί, στον/στη σύντροφό μας;

«ΟΤΑΝ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΛΕΙΤΑΙ ΝΑ ΕΠΙΒΙΩΣΕΙ, ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ ΣΕ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΕΠΕΙΓΟΝΤΟΣ, Ο ΑΛΛΟΣ ΔΕΝ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΕΧΕΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑ».

Είναι τρομακτικό το πόσο αλλάζει το πρόσωπο, η συμπεριφορά κάποιου όταν βρίσκεται σε έναν χώρο όπου αισθάνεται πιο δυνατός από τους άλλους. Έτσι διαμορφώνεται μια κοινωνία όπου είμαστε ταυτόχρονα υπηρέτες και εξουσιαστές. Όχι επειδή το επιλέγουμε συνειδητά κάθε φορά, αλλά επειδή έχουμε εκπαιδευτεί να κινούμαστε μέσα σε αυτό το σύστημα, να το αναπαράγουμε και να το αποδεχόμαστε ως κανονικότητα.

Τα σκηνικά της «Βουργουνδίας» έχει σχεδιάσει η Μαγδαληνή Αυγερινού. Φωτογραφία: Χρήστος Συμεωνίδης

– Το Παλάτι καταλογίζει στην Υβόννη ότι είναι άσχημη, ότι δεν μιλάει, ότι κοιτάζει πιο βαθιά. Πώς βλέπεις συμβολικά αυτά τα χαρακτηριστικά σε σχέση με την κοινωνία μας σήμερα;

Η βασική διαφορά της Υβόννης της ιστορίας μας από την Υβόννη του Γκομπρόβιτς είναι ακριβώς αυτή: ναι, βλέπει βαθιά, αλλά μιλάει. Δεν σωπαίνει. Απαντάει, διεκδικεί, καθορίζει τη μοίρα της. Το βλέμμα της διαλύει το πολύ καλά δομημένο σύστημά τους. Βγάζει τη δύναμη που χαρακτηρίζει τους σημερινούς νέους.

«ΣΗΜΕΡΑ ΣΥΧΝΑ ΜΕΤΑΦΡΑΖΟΝΤΑΙ ΟΛΑ ΣΕ ΑΤΟΜΙΚΗ ΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΗΘΙΚΗ, ΤΗΝ ΩΡΑ ΠΟΥ ΟΙ ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΔΟΜΕΣ ΕΙΝΑΙ ΚΑΘΑΡΑ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ».

– Πώς αντιλαμβάνεσαι τη βία μέσα στη «Βουργουνδία»: ως εξαίρεση ή ως κανονικότητα;

Λίγο πολύ όπως είναι στις μέρες μας. Δυστυχώς, ως κανονικότητα, η οποία πλέον σοκάρει όλο και λιγότερο. Μας εκπαιδεύουν άριστα γι’ αυτό, σκρολάρεις και προχωράς.

– Σε ενδιαφέρει περισσότερο η προσωπική ευθύνη ή η διάχυση της ευθύνης μέσα στο σύστημα;

Νομίζω ότι με ενδιαφέρουν και τα δύο, γιατί τα αντιλαμβάνομαι ως αλληλένδετα. Ναι, ο καθένας έχει την ευθύνη των πράξεών του. Φανταστείτε έναν κόσμο, μια κοινωνία στην οποία ο καθένας από μας να φροντίζει τους διπλανούς του, τα ζώα, την πόλη του. Όλα θα ήταν διαφορετικά.

Ο συνθέτης Κορνήλιος Σελαμσής έχει γράψει πρωτότυπη μουσική για την παράσταση. Φωτογραφία: Χρήστος Συμεωνίδης

Φανταστείτε όμως και ένα σύστημα που θα σεβόταν τον πολίτη, θα στήριζε την απόφαση του καθενός να ζει υπεύθυνα και δεν θα τον ανάγκαζε απλώς να επιβιώσει. Όταν ο άνθρωπος καλείται να επιβιώσει, οι όροι αλλάζουν, βρίσκεται σε κατάσταση επείγοντος, ο άλλος δεν μπορεί να έχει προτεραιότητα. Το κακό είναι ότι η πολιτική ευθύνη τείνει να εξαφανιστεί από τη συζήτηση. Σήμερα συχνά μεταφράζονται όλα σε ατομική στάση και προσωπική ηθική, την ώρα που οι αποφάσεις και οι δομές είναι καθαρά πολιτικές.

«ΔΕΝ ΕΙΜΑΙ ΣΙΓΟΥΡΗ ΑΝ ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΜΠΟΡΕΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΝΑ ΑΛΛΑΞΕΙ ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ. ΣΥΧΝΑ ΝΙΩΘΩ ΟΤΙ ΜΙΛΑΜΕ ΜΕΤΑΞΥ ΜΑΣ, ΜΕΣΑ ΣΕ ΕΝΑΝ ΜΙΚΡΟ, ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΜΕΝΟ ΚΥΚΛΟ».

– Πόσο εύκολο είναι να αναγνωρίσουμε τη δική μας συμμετοχή σε μηχανισμούς βίας ή αποκλεισμού;

Πάντα δυσκολευόμαστε να αναγνωρίσουμε πράγματα που κάνουμε – ή που επιλέγουμε να μην κάνουμε. Και βρίσκω και τις δύο περιπτώσεις εξίσου συμμετοχικές. Όταν κάποιος ασκεί σωματική, λεκτική ή ψυχολογική βία σε κάποιον, οι ρόλοι μοιάζουν ξεκάθαροι. Υπάρχει θύτης και θύμα. Υπάρχει όμως και θεατής. Αυτός που βλέπει και αποφασίζει να μην πάρει θέση, να παραμείνει αδρανής, αμέτοχος, για να μην μπλέξει.

Είναι υπεύθυνος μόνο ο θύτης; Ή και αυτός που παρακολουθεί σιωπηλά; Για μένα και οι δύο. Αλλά επειδή θέλουμε να κοιμόμαστε τα βράδια με ήσυχη συνείδηση, έχουμε μάθει να δικαιολογούμε τον εαυτό μας, ρίχνοντας την ευθύνη αλλού.

Φωτογραφία: Χρήστος Συμεωνίδης

– Ως δημιουργός, νιώθεις περισσότερο αισιόδοξη ή απαισιόδοξη για το πού οδηγούμαστε;

Δυστυχώς, είμαι πολύ απαισιόδοξη για την τροπή που παίρνουν τα πράγματα πολιτικά, κοινωνικά και, θα τολμούσα να πω, πανανθρώπινα. Ίσως γι’ αυτό νομίζω στις παραστάσεις μας βρίσκει χώρο και τρυπώνει το σκοτάδι. Αν δεν αποδεχτούμε το σκοτάδι όμως, πώς θα ψάξουμε για το φως;

«ΑΝ ΔΕΝ ΦΟΒΗΘΟΥΜΕ ΝΑ ΣΥΝΔΕΘΟΥΜΕ ΜΕ ΕΝΑΝ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΥΠΗΡΕΤΕΣ ΤΗΣ ΒΟΥΡΓΟΥΝΔΙΑΣ, ΙΣΩΣ ΓΙΝΟΥΜΕ ΛΙΓΟ ΚΑΛΥΤΕΡΟΙ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΜΑΣ ΖΩΗ».

– Τι ρόλο μπορεί –ή πρέπει– να παίζει το θέατρο σε μια εποχή τόσο έντονων κοινωνικών αντιφάσεων;

Δεν είμαι σίγουρη αν το θέατρο μπορεί πραγματικά να αλλάξει τα πράγματα. Συχνά νιώθω ότι μιλάμε μεταξύ μας, μέσα σε έναν μικρό, προστατευμένο κύκλο. Παρ’ όλα αυτά, εξακολουθώ να πιστεύω ότι έχει σημασία να συναντιόμαστε στον ίδιο χώρο και να μοιραζόμαστε πράγματα. Και να παίρνουμε θέση. Να μιλάμε όπως η Υβόννη. Ίσως αυτό να είναι το φως. Δεν ξέρω αν φτάνει.

– Αν η «Βουργουνδία» ήταν ένας καθρέφτης, τι πιστεύεις ότι θα έβλεπε μέσα του ο θεατής;

Τις ανθρώπινες αδυναμίες που όλοι κουβαλάμε. Και το φως που αναζητάς στο σκοτάδι, όπως είπα και πριν. Αν δεν φοβηθούμε να συνδεθούμε με έναν από τους υπηρέτες της Βουργουνδίας, ίσως –ελπίζω τουλάχιστον– γίνουμε λίγο καλύτεροι στην προσωπική μας ζωή.

Η παράσταση «Βουργουνδία» ενδείκνυται για άτομα άνω των 16 ετών, καθώς περιέχει σκηνές λεκτικής, σεξουαλικής και σωματικής βίας. Θέατρο Σφενδόνη: Μακρή 4, Αθήνα. Κλείσε εισιτήρια online