ΓΙΑΤΙ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΛΕΝΕ ΨΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΩΣ ΑΥΤΟ ΣΧΕΤΙΖΕΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥΣ;

Τι συμβαίνει με τα ψέματα που κατά καιρούς λένε τα παιδιά; Είναι ζήτημα ανατροφής, χαρακτήρα ή μέρος της διαδικασίας ανάπτυξής τους; Οι ειδικοί έχουν τις απαντήσεις.

Θα λέγαμε ότι σπάνια θα συναντήσεις γονέα, κηδεμόνα, παιδαγωγό, που να μην έχει αντιμετωπίσει τα «κλασικά»: ένα παιδί που επιμένει ότι δεν έχει φάει μπισκότο ενώ είναι πασαλειμμένο με σοκολάτα, ότι δεν έχει πάρει τον βαθμό από το διαγώνισμα ακόμα, ότι το πάρτι που θα πάει θα έχει και κάποιον ενήλικα να επιβλέπει, και αμέτρητα άλλα ψέματα που το ύφος τους διανθίζεται, ανάλογα με την ηλικία του παιδιού και την περίσταση, σε τέτοιον βαθμό που δεν ξέρεις πότε να βάλεις τα γέλια και πότε τα κλάματα.

Ωστόσο, τα ψέματα των παιδιών, αθώα ή σοβαρότερα, τις περισσότερες φορές προκαλούν απογοήτευση, θυμό ή ανησυχία στους ενήλικες, γιατί αισθάνονται ότι δεν τα μεγαλώνουν σωστά, ότι κάποιο ελάττωμα έχουν τα ίδια στον χαρακτήρα τους κ.τλ. Όμως, όπως δείχνουν οι έρευνες, αυτές οι παιδικές... ανακρίβειες αποτελούν ένα φυσιολογικό στάδιο στην ανάπτυξή τους, το οποίο συνδέεται με γνωστικές και συναισθηματικές δεξιότητες και το ερώτημα που προκύπτει δεν είναι αν ένα παιδί είπε ψέματα, αλλά γιατί ένιωσε την ανάγκη να το κάνει.

Πότε ξεκινάνε τα παιδιά να λένε ψέματα;

Σου έχει τύχει να προσπαθεί να σε ξεγελάσει ένα παιδί που μόλις έχει αρχίσει να μιλάει; Θα είχε ενδιαφέρον να δεις, ότι μάλλον δεν ήταν ιδέα σου, καθώς έρευνα του Δρ. Kang Lee, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο που πραγματεύεται τα ψέματα στην παιδική ηλικία, έδειξε ότι:

• Περίπου το 30% των παιδιών 2-3 ετών λένε ψέματα.
• Το ποσοστό ανεβαίνει στο 50% για παιδιά 4-6 ετών.
• Μέχρι τα 12 χρόνια σχεδόν το 80% των παιδιών έχουν πει ψέματα τουλάχιστον μία φορά.

Περίπου το 30% των παιδιών 2-3 ετών λένε ψέματα. iStock

Τα πρώτα ψέματα που είναι συνήθως και τα πιο απλά (π.χ. όταν ένα παιδί αρνείται ότι έφαγε πολλές καραμέλες), σύμφωνα με τους ειδικούς, δεν υποδηλώνουν κάτι για τον χαρακτήρα του παιδιού, αλλά σηματοδοτούν ότι το ίδιο αρχίζει να αναπτύσσει την ικανότητα να κατανοεί τι σκέφτονται οι άλλοι.

ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΠΟΥ ΠΡΟΚΥΠΤΕΙ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΑΝ ΕΝΑ ΠΑΙΔΙ ΕΙΠΕ ΨΕΜΑΤΑ, ΑΛΛΑ ΓΙΑΤΙ ΕΝΙΩΣΕ ΤΗΝ ΑΝΑΓΚΗ ΝΑ ΤΟ ΚΑΝΕΙ.

Γιατί τα παιδιά λένε ψέμματα;

Όσο κι αν μας προκαλούν ανησυχία ή θυμό, τα παιδιά ειδικά στις μικρές ηλικίες, δεν λένε ψέματα από κακή πρόθεση ή για να μας χειραγωγήσουν, αλλά για να προστατευθούν.

Σύμφωνα με την κλινική ψυχολόγο Victoria Talwar, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο McGill στο Μόντρεαλ, τα παιδιά που μεγαλώνουν σε αυστηρό ή τιμωρητικό περιβάλλον λένε περισσότερα ψέματα για να αποφύγουν την τιμωρία και γενικότερα κρύβουν πληροφορίες γιατί φοβούνται την ένταση ή την απογοήτευση των «σημαντικών ενηλίκων».

Σύμφωνα με τους ειδικούς, οι πιο συνηθισμένοι λόγοι που τα παιδιά λένε ψέματα είναι:

1. Αποφυγή τιμωρίας: Ένα παιδί θα αρνηθεί ότι έκανε μια ζημιά για να αποφύγει την τιμωρία.
2. Φόβος απογοήτευσης των γονέων/κηδεμόνων/παιδαγωγών: Η απόκρυψη ενός κακού βαθμού συχνά πηγάζει από τον φόβο της αποδοκιμασίας.
3. Διαχείριση της ντροπής ή της ενοχής: Τα παιδιά αποφεύγουν να εκφράσουν την αλήθεια όταν νιώθουν ότι έχουν κάνει κάτι «κακό».
4. Προστασία των σχέσεων ή των συναισθημάτων των άλλων: Μπορεί να πουν ένα ψέμα για να «καλύψουν» έναν φίλο ή για να μην στεναχωρήσουν ένα ενήλικα.
5. Επιθυμία αυτονομίας: Καθώς μεγαλώνουν, τα παιδιά δοκιμάζουν τα όρια της ανεξαρτησίας τους.

Το ψέμα και η γνωστική ανάπτυξη

Είναι φορές που τα παιδιά στην προσπάθειά τους να «κατασκευάσουν» ένα ψέμα επιστρατεύουν την πειθώ και την εφευρετικότητά τους σε σημείο που είναι να απορεί κανείς πώς το σκέφτηκαν όλο αυτό.

Προσπαθώντας να απομονώσουμε τον θυμό και την αγωνία που νιώθουμε όταν καταλαβαίνουμε ότι ένα παιδί μάς αποκρύπτει την αλήθεια (ειδικά στις μεγαλύτερες ηλικίες που τα ψέματα μπορεί να κρύβουν κινδύνους για την ασφάλειά του) αναλογιζόμαστε το εξής: για να πει το παιδί ένα πειστικό ψέμα, χρειάζεται να κατανοήσει τι σκέφτονται οι άλλοι, να προβλέψει πώς θα αντιδράσουν και παράλληλα να ελέγξει την παρόρμησή του να πει την αλήθεια. Δεν το λες και απλό.

Η ικανότητα να λέει ένα παιδί ψέματα, σύμφωνα με τους ειδικούς, συνδέεται με τις εκτελεστικές λειτουργίες του εγκεφάλου, όπως η συγκέντρωση, η αναστολή παρορμήσεων και η διαχείριση πολλαπλών πληροφοριών ταυτόχρονα. Για παράδειγμα, ένα παιδί που αρνείται ότι έσπασε ένα παιχνίδι ενώ γνωρίζει ότι παρακολουθείται, πρέπει να θυμηθεί τι είπε προηγουμένως, να φανταστεί πώς θα αντιδράσει ο γονιός και να ελέγξει τις φυσικές αντιδράσεις του, όπως η έκφραση στο πρόσωπο ή ο τόνος της φωνής.

Αυτή η διαδικασία συνδέεται με την ανάπτυξη της «θεωρίας του νου» (theory of mind), της ικανότητας να κατανοούμε ότι οι άλλοι έχουν δικές τους σκέψεις, συναισθήματα και προθέσεις, διαφορετικές από τις δικές μας. Όπως περιγράφει ο ψυχολόγος Michael Lewis «τα παιδιά που αναπτύσσουν νωρίς αυτή την ικανότητα μπορούν να χειριστούν καλύτερα κοινωνικές καταστάσεις και να κατανοήσουν τις συνέπειες των πράξεών τους».

Με άλλα λόγια, σύμφωνα με τον ειδικό, το ψέμα στην παιδική ηλικία δεν είναι μόνο δείγμα παρορμητικότητας ή φόβου τιμωρίας· αποτελεί ένδειξη ότι ένα παιδί σκέφτεται στρατηγικά, αξιολογεί τον κοινωνικό του περίγυρο και μαθαίνει να προβλέπει τις συνέπειες.

Ψέματα παιδιών VS ψέματα ενηλίκων

Σύμφωνα με τους ειδικούς, στα παιδιά το ψέμα αποτελεί μέρος της φυσιολογικής αναπτυξιακής διαδικασίας και συνδέεται περισσότερο με τις συναισθηματικές τους ανάγκες παρά με την πρόθεση να εξαπατήσουν τους ενήλικες. Για τον λόγο αυτό, είναι συνήθως προφανή και εύκολα αποκαλύπτονται.

Αντίθετα, το ψέμα στους ενήλικες είναι συχνά πιο στρατηγικό και κοινωνικά ρυθμιζόμενο. Οι ενήλικες μπορούν να σταθμίσουν τις συνέπειες, να προβλέψουν καλύτερα τις αντιδράσεις των άλλων και να χρησιμοποιήσουν τα κατά συνθήκη ψεύδη, για να προστατεύσουν την ιδιωτική τους ζωή, τα επαγγελματικά τους συμφέροντα ή να αποφύγουν συγκρούσεις.

Οι έφηβοι συχνά χρησιμοποιούν πιο «οργανωμένα» ψέματα από τα μικρότερα παιδιά, αλλά χωρίς πάντα να υπολογίζουν σωστά τις συνέπειες. iStock

Οι έφηβοι, κατά τους ειδικούς, βρίσκονται σε ένα μεταβατικό στάδιο, ανάμεσα στις δυο παραπάνω φάσεις: μπορεί να χρησιμοποιούν πιο «οργανωμένα» ψέματα από τα μικρότερα παιδιά, αλλά χωρίς πάντα να υπολογίζουν σωστά τις συνέπειες.

ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟ ΨΕΜΑ ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΜΕΡΟΣ ΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑΣ.

Πώς να βοηθήσεις ένα παιδί να λέει την αλήθεια;

Βαδίζοντας από τη θεωρία στην πράξη, αισθανόμαστε συχνά ότι ο δρόμος είναι δύσκολος και μακρύς και ίσως δεν έχουμε άδικο. Εδώ έχει αξία η άποψη των ειδικών που προτείνουν απλούς τρόπους για να «κοντύνουν» κατά το δυνατόν οι μύτες των μικρών Πινόκιο.

Στο επίκεντρο βρίσκονται για άλλη μια φορά οι αντιδράσεις των ενηλίκων, που φαίνεται να διαδραματίζουν πολύ σημαντικό ρόλο, ώστε να βοηθήσουν ένα παιδί να λέει την αλήθεια.

Επιβράβευσε το παιδί για την ομολογία της αλήθειας, ακόμα κι όταν αυτή ήταν δύσκολη. iStock

Τι θα βοηθήσει:

• Χρησιμοποίησε ήρεμο και μη επικριτικό τόνο στην επικοινωνία.
• Συζήτησε για το τι φοβίζει το παιδί πριν του ζητήσεις να πει την αλήθεια.
• Εξήγησε με απλά λόγια την αξία της ειλικρίνειας.
• Επιβράβευσε το παιδί για την ομολογία της αλήθειας, ακόμα κι όταν αυτή ήταν δύσκολη.
• Δώσε το καλό παράδειγμα, προσπαθώντας να λες εσύ την αλήθεια και δημιούργησε δεσμούς εμπιστοσύνης με το παιδί.

«Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η τιμωρία δεν προάγει την ειλικρίνεια», λέει η Victoria Talwar, επικεφαλής στην μελέτη του πανεπιστημίου McGill που δημοσιεύθηκε το 2014 και καταλήγει: «Στην πραγματικότητα, η απειλή τιμωρίας μπορεί να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα, μειώνοντας την πιθανότητα τα παιδιά να πουν την αλήθεια ακόμα κι όταν ενθαρρύνονται να το κάνουν».