ΠΩΣ Η ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΣΤΑΜΑΤΗΣΕ ΤΟ BULLYING ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ

Πριν από 20 χρόνια, Φινλανδοί επιστήμονες δημιούργησαν ένα από τα πιο επιτυχημένα προγράμματα κατά του bullying στα σχολεία, από το οποίο έχουμε πολλά να μάθουμε.

Συζητούσαμε πρόσφατα με φίλη που πηγαίνει το παιδί της σε ιδιωτικό σχολείο για μια ενημέρωση που έγινε σε γονείς και μαθητές Δημοτικού σχετικά με το bullying. Της έκανε εντύπωση ότι η «γραμμή» της ψυχολόγου που πραγματοποιούσε το σεμινάριο –επέκταση της «γραμμής» του υπ. Παιδείας, φυσικά– ήταν ότι σε μια τέτοια κατάσταση το ενδιαφέρον όλων πρέπει να στρέφεται στο θύμα, με τον θύτη να μένει στο περιθώριο.

Συζητώντας με την ψυχολόγο, ο γιος της φίλης μου σχολίασε πως ίσως ο θύτης να έχει κάποιον λόγο που συμπεριφέρεται έτσι, οπότε ίσως να χρειάζεται και αυτός βοήθεια. Εκείνη, όμως, του απάντησε πως ούτε του θύματος ούτε των μαρτύρων ρόλος είναι να κάνουν τον «ψυχολόγο» στον θύτη.

Το μήνυμα ήταν σαφές – και δεν είναι νέο: Για το bullying φταίει ο «κακός θύτης» που πρέπει να τιμωρηθεί, για να προστατευτεί και να δικαιωθεί το «αδύναμο» θύμα. Και είναι αυτή ακριβώς η συνταγή που αποδεδειγμένα πια διαιωνίζει το πρόβλημα.

Σε μια εποχή που ο ενδοσχολικός εκφοβισμός όχι μόνο έναντι μαθητών αλλά και καθηγητών έχει πάρει δραματικές διαστάσεις, με τα περιστατικά να αγγίζουν το 50%-60% του εφηβικού πληθυσμού σύμφωνα με έρευνα του 2023 από το Πανεπιστήμιο Αθηνών, η παραπάνω προσέγγιση ακούγεται παρωχημένη. Και σίγουρα απέχει πολύ από μεθόδους που εφαρμόζονται σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, με πολύ καλύτερα αποτελέσματα αναφορικά με τη μείωση του φαινομένου.

Μία από αυτές είναι το πρόγραμμα KiVa, το οποίο δημιουργήθηκε πριν από 20 ολόκληρα χρόνια στη Φινλανδία και έκτοτε υιοθετήθηκε από πολλά ακόμα εκπαιδευτικά συστήματα άλλων χωρών, ανοίγοντας έναν νέο δρόμο στην αντίληψη της αντιμετώπισης του «θύτη» αλλά και του «θύματος». Σήμερα, εφαρμόζεται σε πάνω από 20 χώρες, μεταξύ των οποίων ακροθιγώς και στην Ελλάδα, περισσότερο συνδυασμένο με άλλα αντίστοιχα προγράμματα.

iStock

Τι είναι το πρόγραμμα KiVa που εφαρμόζεται στα σχολεία της Φινλανδίας

Το 2006, το φινλανδικό Υπουργείο Παιδείας ανέθεσε σε ειδικούς κατά του bullying από το Πανεπιστήμιο Turku να αναπτύξουν ένα πρόγραμμα πρόληψης του εκφοβισμού για τα φινλανδικά Δημοτικά και Γυμνάσια, με έμφαση στα παιδιά ηλικίας 6 έως 15 ετών, το οποίο να περιλαμβάνει τόσο τους εκπαιδευτικούς όσο και τις οικογένειες των μαθητών. Στόχος του προγράμματος ήταν η μείωση της συχνότητας του εκφοβισμού στα σχολεία και των σχετικών αρνητικών επιπτώσεών του, αλλά και η στήριξη των εκπαιδευτικών.

ΤΟ BULLYING ΕΙΝΑΙ ΟΜΑΔΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ – ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΠΟΥ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΚΟΙΝΟ.

Το πρόγραμμα ονομάστηκε KiVa, από τη φινλανδική φράση Kiusaamista Vastaan που σημαίνει «Κατά του Εκφοβισμού», και επί της ουσίας περιλαμβάνει καθολικές δράσεις πρόληψης που απευθύνονται σε όλους τους μαθητές και ενδεικτικές δράσεις παρέμβασης για μαθητές που έχουν εμπλακεί άμεσα είτε ως εκφοβιστές είτε ως θύματα. Αξιοποιεί, επίσης, εργαλεία για την παρακολούθηση της κατάστασης στο σχολείο καθώς και των τάσεων του bullying με την πάροδο του χρόνου.

Pexels RDNE

Ενδεικτικά, περιλαμβάνει ένα εικονικό γραμματοκιβώτιο μέσω του οποίου οι μαθητές μπορούν να στέλνουν μηνύματα στην ομάδα KiVa του σχολείου τους εάν έχουν δει κάποιον να εκφοβίζεται ή αν έχουν βιώσει οι ίδιοι εκφοβισμό. Και, βέβαια, ακολουθούν πολλές συζητήσεις μέσα στην τάξη που στόχο δεν έχουν να περιθωριοποιήσουν τον «θύτη» αλλά να τον στηρίξουν και να προτρέψουν τα υπόλοιπα παιδιά που παίρνουν τον ρόλο του θεατή να υπερασπιστούν τα θύματα.

Ο ρόλος της ομάδας στο bullying

Οι «θεατές» παίζουν καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη του bullying, σύμφωνα με τους δημιουργούς του KiVa που έχουν ρίξει πολύ μεγάλο βάρος στον ρόλο των μαρτύρων. Όπως λένε οι ειδικοί, «το bullying είναι ομαδικό φαινόμενο – είναι μια παράσταση που χρειάζεται κοινό. Αν λοιπόν οι θεατές δεν γελάσουν, αν αποσύρουν την ενθάρρυνση που αναζητά ο θύτης, τότε το κίνητρό του μειώνεται. Και σίγουρα διακόπτεται τη στιγμή που οι θεατές δείχνουν την υποστήριξή τους στο θύμα».

Pexels Mikhail Nilov

Αυτό, λοιπόν, που επιδιώκει το KiVa να εμφυσήσει στους μαθητές είναι πως όλοι είναι υπεύθυνοι για την ασφάλεια και την ευημερία των συμμαθητών τους και ότι η ομάδα συνασπισμένη μπορεί να θέσει τέλος στον εκφοβισμό.

Τα αποτελέσματα του προγράμματος KiVa

Το πρόγραμμα KiVa από το 2009 μέχρι σήμερα εφαρμόζεται στο 90% των σχολείων της Φινλανδίας με εξαιρετικά αποτελέσματα, αφού μελέτες μεγάλης κλίμακας (άνω των 30.000 μαθητών) δείχνουν πως έχει μειώσει σημαντικά τόσο το bullying όσο και τη θυματοποίηση.

Άλλες έρευνες δείχνουν ότι το KiVa βελτιώνει επίσης την εκτίμηση των μαθητών για το σχολείο, το ακαδημαϊκό τους κίνητρο και τη συνολική ψυχική ευεξία τους, μειώνοντας το άγχος και την κατάθλιψη.

Δεν είναι τυχαίο ότι έχει βραβευτεί σε εθνικό αλλά και διεθνές επίπεδο με το Ευρωπαϊκό Βραβείο Πρόληψης του Εγκλήματος το 2009 (Ευρωπαϊκό Δίκτυο Πρόληψης του Εγκλήματος) και με το Βραβείο Κοινωνικής Πολιτικής για την Καλύτερη Πρωτοβουλία, το 2012 (Εταιρεία Έρευνας για την Εφηβεία, ΗΠΑ).

Pexels Artem Podrez

Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι το bullying δεν θα εξαλειφθεί ποτέ απόλυτα, αλλά το πρόγραμμα αυτό απέδειξε πως εφόσον η εφαρμογή του ξεκινήσει νωρίς στο Δημοτικό, τα αποτελέσματα μπορεί να είναι θεαματικά, γιατί είναι πολύ πιο εύκολο να επηρεάσει τους μικρότερους μαθητές και να αλλάξει τη συμπεριφορά και τις πρακτικές τους.

Στην Ελλάδα, από τον Νοέμβριο του 2024 το υπ. Παιδείας εφαρμόζει μια νέα στρατηγική που περιλαμβάνει την πλατφόρμα stop-bullying.gov.gr για την επίσημη αναφορά περιστατικών και την εκπαίδευση εκπαιδευτικών. Μένει να δούμε τι αποτελέσματα θα έχει αυτή η δράση σε βάθος χρόνου, λαμβάνοντας ταυτόχρονα υπόψη και τα αποτελέσματα πανελλαδικής έρευνας του 2023-2024 από το Χαμόγελο του Παιδιού, που συνέδεσε την αύξηση του εκφοβισμού με κοινωνικοοικονομικούς παράγοντες – με την αύξηση της φτώχειας δηλαδή, υποδηλώνοντας ότι οι εκπαιδευτικές παρεμβάσεις πρέπει να συνοδεύονται και από κοινωνικοπολιτικές. Με λίγα λόγια, η λύση δεν φαίνεται να βρίσκεται στην καταγγελία, αλλά στη μέριμνα, τόσο σε σχολικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο.