ΠΟΣΟ ΣΕΞΙΣΤΗΣ ΗΤΑΝ Ο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΚΑΙ ΠΩΣ ΑΥΤΟ ΕΠΗΡΕΑΣΕ ΤΗ ΔΥΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ;

Ο σπουδαίος Έλληνας φιλόσοφος, παρότι θεμελίωσε τη Φιλοσοφία όλων των εποχών, έβαλε το λιθαράκι του και στη δόμηση της πατριαρχίας. Η ιστορία της φιλοσοφίας επέλεξε να κρατήσει και να δοξάσει την αυστηρά ανδροκεντρική θεωρία του Αριστοτέλη, αφήνοντας να χαθούν στη λήθη φωνές της αρχαιότητας που ήταν πιο υποστηρικτικές προς τις γυναίκες.

Όταν σκεφτόμαστε την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, η πρώτη εικόνα που έρχεται στο μυαλό μας είναι εκείνη αντρών διανοητών να συζητούν στην Αγορά, να αναλύουν τη φύση της δημοκρατίας και τα υψηλά ιδανικά της δικαιοσύνης στη δημόσια σφαίρα. Ξέρουμε ότι οι αρχαίοι στοχαστές εστίαζαν σχεδόν αποκλειστικά στον δημόσιο βίο, αδιαφορώντας πλήρως για τον ιδιωτικό χώρο, την οικιακή ζωή και τον ρόλο των γυναικών.

Αυτό διδαχτήκαμε και στα έδρανα της Φιλοσοφικής, στα μαθήματα της Φιλοσοφίας. Έτσι, όταν διάβασα ένα κείμενο της Γαλλίδας Sandrine Bergès, διακεκριμένης καθηγήτριας Φιλοσοφίας και συγγραφέως που ασχολείται με την αποκατάσταση των γυναικών φιλοσόφων στην Ιστορία, εντυπωσιάστηκα.

Η εικόνα που έχουμε για την αρχαία ελληνική διανόηση βασίζεται σε ένα ιστορικό λάθος. Στην πραγματικότητα, ο «οίκος» (το σπίτι) αποτελούσε μια θεμελιώδη κοινότητα, εξίσου σημαντική με το κράτος. Η αρχαία φιλοσοφία ασχολήθηκε πολύ περισσότερο με την οικιακή ζωή από όσο πιστεύουμε σήμερα. Η σημερινή μας άγνοια οφείλεται στο γεγονός ότι πρέπει να μάθουμε να προσεγγίζουμε και να διαβάζουμε τις σωστές πηγές.

Για να κατανοήσουμε την αρχαία οπτική, είναι αναγκαίο να ανατρέξουμε στην ετυμολογία και την αρχική έννοια της λέξης «οικονομία». Στη σύγχρονη εποχή, η λέξη έχει συνδεθεί αποκλειστικά με τις αγορές, το εμπόριο και τα νομισματικά μεγέθη. Όμως, στην αρχαία Ελλάδα, η λέξη προσδιόριζε τον «νόμο του οίκου» – δηλαδή τη συστηματική γνώση της διαχείρισης και της εύρυθμης λειτουργίας του σπιτιού.

AP Photo Thanassis Stavrakis

Οικονομία: ποια η σημασία της για τους αρχαίους στοχαστές;

Τα «Οικονομικά» δεν ήταν απλώς μια συλλογή από πρακτικές συμβουλές, αλλά μια σοβαρή θεώρηση. Εξέταζε λεπτομερώς την οικογενειακή ζωή, τον γάμο, την οργάνωση της περιουσίας, καθώς και τις πολύπλοκες σχέσεις μεταξύ των μελών της οικογένειας και των δούλων-υπηρετών. Κάτι δηλαδή σαν τη σύγχρονη Οικιακή Οικονομία που διδαχτήκαμε στο Γυμνάσιο. Μέσα από αυτά τα κείμενα, αναδεικνύεται ξεκάθαρα η αντίληψη ότι το σπίτι δεν ήταν απλώς ένας χώρος βιολογικής επιβίωσης, αλλά ένας θεσμός βασικός για την ανθρώπινη ανάπτυξη και ολοκλήρωση.

Ένα από τα πιο κομβικά κείμενα που το αποδεικνύουν είναι τα Ψευδο-Αριστοτελικά «Οικονομικά» (Oeconomica). Πρόκειται για ένα έργο που αποδίδεται σε συνεχιστές της αριστοτελικής σχολής και το περιεχόμενό του έρχεται σε αντίθεση με τα γνωστά «Πολιτικά» του Αριστοτέλη.

Ενώ στα «Πολιτικά» το κράτος (η πόλις) εμφανίζεται ως η υπέρτατη και τελική μορφή ανθρώπινης κοινότητας, στα «Οικονομικά» προβάλλεται μια εντελώς διαφορετική θεώρηση. Διατυπώνεται το ρηξικέλευθο επιχείρημα ότι ο οίκος προηγείται της πόλης, τόσο φιλοσοφικά όσο και χρονικά.

Σύμφωνα με αυτή τη λογική, οι πόλεις δεν είναι ανεξάρτητες οντότητες που γεννήθηκαν από το μηδέν, αλλά αποτελούν στην ουσία ένα άθροισμα, μια συνένωση πολλών αυτόνομων οίκων. Χωρίς την ύπαρξη, τη σταθερότητα και τη σωστή λειτουργία των σπιτιών, η έννοια του κράτους στερείται θεμελίων. Το σπίτι αποτελεί το πρώτο κύτταρο της κοινωνίας.

Το σπίτι, οι γυναίκες και η ισότητα στον αρχαίο κόσμο

Η εξέλιξη αυτής της σκέψης κορυφώθηκε κατά την Ελληνιστική και Ρωμαϊκή περίοδο, όταν οι Στωικοί φιλόσοφοι έστρεψαν ακόμη περισσότερο την προσοχή τους στον ιδιωτικό βίο. Μια από τις πιο φωτεινές μορφές αυτής της περιόδου υπήρξε ο Μουσώνιος Ρούφος, δάσκαλος του Επίκτητου. Ο Ρούφος αναδείχθηκε σε πρωτοπόρο, διατυπώνοντας τολμηρά επιχειρήματα υπέρ της απόλυτα ίσης εκπαίδευσης αντρών και γυναικών.

Αντιτιθέμενος στις προκαταλήψεις της εποχής, πίστευε ακράδαντα ότι και τα δύο φύλα διαθέτουν την ίδια φυσική προδιάθεση για την κατάκτηση της φιλοσοφικής αρετής. Με βάση αυτό, επαναπροσδιόρισε πλήρως την έννοια του γάμου. Υποστήριξε ότι ο γάμος δεν αποτελεί μια νομική πράξη για τη μεταβίβαση περιουσιακών στοιχείων ή την εξασφάλιση κληρονόμων. Αντίθετα, τον περιέγραψε ως μια ουσιαστική ένωση που απαιτεί άρτια υλική και πνευματική αλληλοϋποστήριξη, καθιστώντας τη συντροφικότητα τον ύψιστο στόχο της συμβίωσης.

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΣΥΝΕΧΙΣΤΕΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ, ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. ΧΩΡΙΣ ΤΗ ΣΩΣΤΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΣΠΙΤΙΩΝ, Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΣΤΕΡΕΙΤΑΙ ΘΕΜΕΛΙΩΝ.

Στο ίδιο ακριβώς μήκος κύματος βρισκόταν και η εξαιρετικά ριζοσπαστική οπτική ενός άλλου Στωικού, του Ιεροκλή. Ο Ιεροκλής υποστήριξε με θέρμη ότι ο γάμος, και όχι η πολιτειακή οργάνωση, συνιστά την πρώτη και πιο αυθεντική ανθρώπινη κοινότητα. Αυτό που καθιστά τη σκέψη του εξαιρετικά ενδιαφέρουσα για τα σημερινά δεδομένα είναι η ευέλικτη αντίληψή του για τους ρόλους των δύο φύλων.

Σύμφωνα με τη θεωρία του, οι σύζυγοι δεν πρέπει απλώς να περιορίζονται στην εκτέλεση αυστηρά διαχωρισμένων εργασιών. Οφείλουν να λειτουργούν συμπληρωματικά και να διαθέτουν την ικανότητα να αναλαμβάνουν ο ένας τους ρόλους του άλλου. Αυτό σήμαινε πως οι ρόλοι, τόσο στο οικιακό όσο και στο δημόσιο πεδίο, θα έπρεπε να είναι εναλλάξιμοι όποτε προέκυπτε ανάγκη, όπως σε περιπτώσεις ασθένειας ή απουσίας.

Γιατί κανείς δεν μας μίλησε για τη σημασία του αρχαίου «οίκου»

Πολύ ωραία όλα αυτά, αλλά είναι να αναρωτιέται κανείς: Γιατί αυτή η προοδευτική φιλοσοφική παράδοση γύρω από την οικογενειακή ζωή μάς είναι σήμερα σχεδόν άγνωστη; Το επιχείρημα της Bergès είναι ότι αυτό δεν αποτελεί μια τυχαία παράλειψη. Είναι, αντίθετα, το αποτέλεσμα μιας συνειδητής διαδικασίας διαμόρφωσης του «φιλοσοφικού κανόνα». Αυτός ο κανόνας παγιώθηκε από μια αποκλειστικά σχεδόν ανδροκρατούμενη ακαδημαϊκή παράδοση.

iStock

Οι μεταγενέστεροι μελετητές επέλεξαν να διατηρήσουν και να διδάξουν μόνο τα κείμενα που επικεντρώνονταν στην πολιτική επιστήμη, τη λογική και τη δημόσια ζωή. Συγχρόνως, αγνόησαν τα έργα που πραγματεύονταν τον ιδιωτικό βίο και τη σημασία του οίκου. Ως αποτέλεσμα, η φιλοσοφία συρρικνώθηκε, στένεψε την οπτική της και δημιούργησε την ψευδαίσθηση ότι η αρχαία σκέψη αδιαφορούσε για τον χώρο του σπιτιού και μαζί για τον ρόλο της γυναίκας.

 Ο ΓΑΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΟΥΣΩΝΙΟ ΡΟΥΦΟ ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΠΟΥ ΑΠΑΙΤΕΙ ΥΛΙΚΗ ΚΑΙ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΗΛΟΫΠΟΣΤΗΡΙΞΗ, ΕΝΩ Η ΣΥΝΤΡΟΦΙΚΟΤΗΤΑ ΕΙΝΑΙ Ο ΥΨΙΣΤΟΣ ΣΤΟΧΟΣ ΤΗΣ ΣΥΜΒΙΩΣΗΣ.

Ήταν σεξιστής ο Αριστοτέλης;

Ποια ήταν η συμβολή του Αριστοτέλη σε αυτή τη στάση; Ο Αριστοτέλης ασχολήθηκε με τον οίκο (κυρίως στο πρώτο βιβλίο των Πολιτικών του), αλλά η προσέγγισή του ήταν εντελώς διαφορετική από εκείνη των Στωικών. Σύμφωνα με τη Γαλλίδα φιλόσοφο:

• Ο Αριστοτέλης πίστευε βαθιά πως, εκ φύσεως, το αρσενικό είναι ανώτερο και το θηλυκό κατώτερο. Επομένως, μέσα στο σπίτι, ο ελεύθερος άντρας-πάτερ φαμίλιας οφείλει να ασκεί απόλυτη εξουσία. Θεωρούσε ότι οι γυναίκες διαθέτουν μεν λογική, αλλά η λογική τους «στερείται κύρους» (δεν είναι δηλαδή ικανές να παίρνουν τις τελικές αποφάσεις).
• Ενώ οι μετέπειτα Στωικοί είδαν τον γάμο και το σπίτι ως την πρώτη και σημαντικότερη κοινότητα, ο Αριστοτέλης έβλεπε τον οίκο απλώς ως το όχημα για την κάλυψη των καθημερινών, βιολογικών αναγκών. Ο μόνος λόγος που υπήρχε η οικιακή οργάνωση ήταν για να απελευθερώνει τον άντρα από τις δουλειές, ώστε εκείνος να μπορεί να βγει στη δημόσια σφαίρα και να ασχοληθεί με το μόνο πράγμα που είχε αληθινή αξία: την πολιτική.

Για αιώνες, οι μελετητές πίστευαν ότι το κείμενο των Οικονομικών γράφτηκε από τον Αριστοτέλη. Όμως, όπως επισημαίνει η Bergès, οι απόψεις μέσα στα Οικονομικά για τον γάμο, τη συνεργασία του ζευγαριού και τη διαχείριση του σπιτιού είναι τόσο προοδευτικές σε σχέση με εκείνες στα «Πολιτικά», που οι σύγχρονοι μελετητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι αποκλείεται να τα έγραψε αυτός. Γι' αυτό πλέον ονομάζονται Ψευδο-Αριστοτελικά και αποδίδονται σε κάποιον (πιο ανοιχτόμυαλο) μαθητή του ή μεταγενέστερο συνεχιστή της σχολής του.

Ο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΘΕΩΡΟΥΣΕ ΟΤΙ ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΔΙΑΘΕΤΟΥΝ ΜΕΝ ΛΟΓΙΚΗ, ΑΛΛΑ ΑΥΤΗ Η ΛΟΓΙΚΗ ΤΟΥΣ «ΣΤΕΡΕΙΤΑΙ ΚΥΡΟΥΣ», ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΗΛΑΔΗ ΙΚΑΝΕΣ ΝΑ ΠΑΙΡΝΟΥΝ ΤΙΣ ΤΕΛΙΚΕΣ ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ.

Η ιστορία γράφεται μέσα από τις παραλείψεις της

Φαίνεται λοιπόν ότι ο σπουδαίος αυτός Έλληνας φιλόσοφος, παρότι θεμελίωσε τη Φιλοσοφία όλων των εποχών, έβαλε το λιθαράκι του στη δόμηση της πατριαρχίας. Συνεπής με το πατριαρχικό μοντέλο, η ιστορία της φιλοσοφίας επέλεξε να κρατήσει και να δοξάσει την αυστηρά ανδροκεντρική θεωρία του Αριστοτέλη, αφήνοντας τις πιο υποστηρικτικές προς τις γυναίκες φωνές της αρχαιότητας να χαθούν στη λήθη.

Κι όμως, η αρχαία ελληνική φιλοσοφία υπήρξε πολύ πιο ευρεία και συμπεριληπτική γύρω από ζητήματα καθημερινότητας απ' όσο διδαχθήκαμε. Για πολλούς αρχαίους διανοητές, το σπίτι αποτελούσε το θεμέλιο πάνω στο οποίο χτιζόταν το κράτος , ενώ οι συζητήσεις για την ισότητα, την αλληλοϋποστήριξη και τη σημασία του ιδιωτικού χώρου αποτελούν μια πολιτιστική κληρονομιά που στερηθήκαμε αδίκως. Άλλη μία απόδειξη ότι η ιστορία των ιδεών συχνά γράφεται μέσα από τις παραλείψεις της.