ΑΜΦΙΒΑΛΛΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΕΣ ΣΟΥ; ΔΕΣ ΠΩΣ ΘΑ ΤΟ ΞΕΠΕΡΑΣΕΙΣ

Την πιο κρίσιμη στιγμή, λίγο πριν κάνουμε το επόμενο μεγάλο βήμα, εμφανίζεται σχεδόν πάντα η ίδια σκέψη: «Μπορώ να τα καταφέρω;» Κι όμως, πώς θα σου φαινόταν αν η λύση δεν ήταν να διώξουμε την αμφιβολία, αλλά να μάθουμε να... αμφιβάλλουμε γι’ αυτήν;

Συμβαίνει συχνά σε αρκετούς από μας να «παγώνουμε» μπροστά σε έναν μεγάλο στόχο ζωής – μια αλλαγή καριέρας, ένα καινούργιο ξεκίνημα, μια δύσκολη απόφαση. Δεν είναι ότι δεν θέλουμε να προχωρήσουμε, μα έρχεται εκείνη η ενοχλητικά γνώριμη φωνούλα και σπέρνει την αμφιβολία: «Mπορώ όντως να τα καταφέρω;» Ο δισταγμός για τις ικανότητές μας εμφανίζεται σχεδόν νομοτελειακά τη στιγμή ακριβώς που θα μας χρειαζόταν λίγη παραπάνω αυτοπεποίθηση. Τι θα γινόταν όμως αν, αντί να προσπαθούμε να τον διώξουμε, επιχειρούσαμε να αμφιβάλλουμε λίγο παραπάνω, αλλά τη φορά αυτή για τις ίδιες μας τις αμφιβολίες;

Το κόλπο δοκιμάστηκε σε πρόσφατη μελέτη από το Πανεπιστήμιο του Οχάιο και αποδείχθηκε άκρως αποτελεσματικό σε αυτό που οι ψυχολόγοι ονομάζουν action crisis, δηλαδή τη στιγμή που δεν είσαι σίγουρος αν αξίζει να συνεχίσεις να κυνηγάς έναν σημαντικό στόχο ή αν πρέπει να τον εγκαταλείψεις. Σύμφωνα με τη δημοσίευση στο επιστημονικό περιοδικό Self and Identity, όταν οι συμμετέχοντες καθοδηγήθηκαν ώστε να αμφισβητήσουν την ισχύ παλαιότερων αμφιβολιών τους για τις ικανότητές τους, η στοχοπρόσηλωσή τους αυξήθηκε.

Σε δύο πειράματα με σχεδόν 400 άτομα, ο ερευνητής Patrick Carroll παρατήρησε ότι η «μεταγνωστική αμφιβολία» –το να αμφιβάλλεις για τις σκέψεις σου– αποδυναμώνει τους φόβους και την απαισιοδοξία, καταλήγοντας ότι μια έξτρα δόση αμφιβολίας, με διαφορετική κατεύθυνση, μπορεί να δώσει ώθηση για το μεγάλο βήμα.

Η «μεταγνωστική αμφιβολία» –το να αμφιβάλλεις για τις σκέψεις σου– αποδυναμώνει τους φόβους και την απαισιοδοξία και σε βοηθά να διατηρήσεις τους στόχους σου. Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Η αυτοπεποίθηση χτίζεται με μικρά βήματα

Το πρόσφατο εύρημα κουμπώνει με ψυχολογικές γνώσεις δεκαετιών και τις πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα. Ήδη από τη δεκαετία του 1980, σημαντικό έργο του ψυχολόγου Albert Bandura για την αυτοαποτελεσματικότητα είχε δείξει ότι η πίστη στις ικανότητές μας ενισχύεται κυρίως μέσα από μικρές, απτές επιτυχίες, παρά μέσα από μεγάλες δηλώσεις. Όταν ένας μεγάλος στόχος σπάει σε μικρότερα βήματα, κάθε «νίκη» λειτουργεί σαν απόδειξη ότι προχωράμε. Μια τέτοια μικρή νίκη φαίνεται πως είναι να αμφισβητείς τις αμφιβολίες σου.

Ένα άλλο βήμα για τη νίκη επί της αυτοαμφισβήτησης είναι η αλλαγή τρόπου σκέψης. Η έρευνα της ψυχολόγου Carol Dweck για το growth mindset δείχνει ότι οι άνθρωποι που πιστεύουν ότι οι ικανότητες καλλιεργούνται –δεν είναι έμφυτες και αμετάβλητες– αντιμετωπίζουν τις αποτυχίες διαφορετικά. Αντί για τελεσιδικία («δεν το ’χω»), τις αντιλαμβάνονται ως χρήσιμη πληροφορία («κάτι πρέπει να αλλάξω στον τρόπο που το κάνω»). Υπό αυτό το πρίσμα, η αμφιβολία παύει να είναι απόδειξη ανεπάρκειας και γίνεται χρήσιμο σχόλιο για τη στρατηγική της επιτυχίας.

Πότε λίγη αμφιβολία κάνει καλό

Ενδιαφέρον έχει και μια μελέτη από το Sloan School of Management του Τεχνολογικού Ινστιτούτου Μασαχουσέτης (MIT) που επανεξέτασε το σύνδρομο του απατεώνα (impostor syndrome), ούτως ειπείν την αίσθηση ότι δεν αξίζουμε τις επιτυχίες μας, και διαπίστωσε ότι σε ορισμένα περιβάλλοντα μπορεί να λειτουργήσει θετικά. Πολλοί άνθρωποι που ταλαιπωρούνται από τις άδικες ενοχές είναι πιο προσεκτικοί και δεκτικοί στο feedback από τους συναδέλφους, ενώ διακατέχονται εντονότερα από το ομαδικό πνεύμα.

ΟΙ ΑΜΦΙΒΟΛΙΕΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΠΑΡΑ ΣΚΕΨΕΙΣ – ΚΑΙ ΟΙ ΣΚΕΨΕΙΣ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΘΟΥΝ.

Ωστόσο, το εύρημα διαβάζεται με προσοχή. Το παραπάνω δεν σημαίνει πως είναι εγγενώς καλό το σύνδρομο του απατεώνα, απλώς μπορούμε να έχουμε την έρευνα κατά νου για να ανακουφίσουμε λίγο τους ώμους μας κάθε φορά που μας βαραίνουν οι αμφιβολίες για τον εαυτό μας.

Πώς κάνουμε την αμφιβολία όπλο

Στη γνωσιακή ψυχοθεραπεία υπάρχει η τεχνική της αναδόμησης σκέψεων, βάσει της οποίας θα πρέπει να εξετάσεις διεξοδικά το «δεν μπορώ» όποτε ξεπροβάλλει. Πού βασίζεται; Τι στοιχεία το στηρίζουν και ποια το αντικρούουν; Τι θα έλεγες σε έναν φίλο σου αν σου έλεγε το ίδιο;

Οι απαντήσεις στα ερωτήματα δεν είναι σίγουρο πως θα εξαλείψουν την αμφιβολία, όμως η τελευταία παύει να αποτελεί αδιαμφισβήτητη αλήθεια. Ο Carroll επισημαίνει ότι είναι φυσικό και συχνό να χρειαζόμαστε τη βοήθεια τρίτων για να αμφισβητήσουμε τις αμφιβολίες μας, είτε πρόκειται για τον προσωπικό μας μέντορας, για κάποιον φίλο ή για τον δικό μας «Σωκράτης». Είναι εκείνοι που, μέσα από τις κατάλληλες ερωτήσεις, θα μας καθοδηγήσουν να δούμε αλλιώς όσα θεωρούμε δεδομένα.

Τέλος, η πρόσφατη έρευνα δείχνει ότι οι συγκεκριμένοι και απαιτητικοί στόχοι λειτουργούν καλύτερα από τις γενικόλογες ευχές, για παράδειγμα το να λες «να μάθω μία νέα δεξιότητα αυτόν τον μήνα και να τη χρησιμοποιήσω σε ένα project» αντί «να γίνω καλύτερος στη δουλειά μου».

Με τα παραπάνω για οδηγό, την επόμενη φορά που νιώθεις την αβεβαιότητα να σε παραλύει, θυμήσου ότι οι αμφιβολίες δεν είναι γεγονότα παρά σκέψεις – και οι σκέψεις μπορούν να αμφισβητηθούν. Γιατί να τις αφήνεις να σε μπλοκάρουν, όταν μπορείς να τις κάνεις όπλο σου;