ΔΥΟ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΚΡΙΝΟΥΝ ΑΝ ΘΑ ΤΑΙΡΙΑΞΕΙΣ ΜΕ ΤΟΝ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΥΤΗ ΣΟΥ

Τι καθορίζει αν θα «κουμπώσουμε» με έναν ψυχοθεραπευτή και θα αποφασίσουμε να συνεχίσουμε ή όχι τις συνεδρίες; Μια νέα μελέτη εξηγεί τι συμβαίνει στα πρώτα λεπτά της θεραπευτικής σχέσης.

Μάλλον δεν θα καταλήξουμε ποτέ στο τι θέλουμε ως κοινωνία για την ψυχική υγεία. Κάποτε, ενοχλούσε που δεν την έπαιρνε κανείς στα σοβαρά. Σήμερα, «το έχουμε παρακάνει» που «όλοι χρειάζονται επαγγελματική ψυχολογική υποστήριξη για το άγχος, τη μοναξιά, τις δυσκολίες στις σχέσεις ή το burnout». Τέτοια σχόλια έχω ακούσει και από ψυχολόγους και ψυχιάτρους, που έβλεπαν πώς η ψυχική υγεία άρχισε να γίνεται μπίζνα για επίδοξους life coaches και κάθε λογής συμβούλους, γκουρού πνευματικής ευεξίας και όποιον άλλον είδε φως και μπήκε.

Κατά την ταπεινή μου γνώμη, καλά κάνουν οι άνθρωποι και αναζητούν βοήθεια για να φροντίσουν το μυαλό και την ψυχή τους, αρκεί να εμπιστεύονται σωστούς επαγγελματίες και όχι σκιτζήδες. Μακάρι και να βρίσκουν γρήγορα τον ψυχοθεραπευτή που τους ταιριάζει και, κυρίως, να παραμένουν στη θεραπευτική σχέση. Το τελευταίο δεν είναι πάντα εύκολο. Όπως με τα είδη ψυχοθεραπείας, δεν υπάρχει συγκεκριμένος τύπος θεραπευτή που θα «κουμπώσει» με όλους.

Τις τελευταίες δεκαετίες, πλήθος μελέτες αναζήτησαν στοιχεία που ευνοούν την ψυχοθεραπευτική σύνδεση και τις εκβάσεις της, όπως, για παράδειγμα, η θεραπευτική ανταποκρισιμότητα. Πρόκειται για την ικανότητα του θεραπευτή να προσαρμόζει την επικοινωνία στον θεραπευόμενο και στις ανάγκες του τη στιγμή που μιλούν, αντί να ακολουθεί άκαμπτα μια τεχνική ή ένα πρωτόκολλο. Κάποιες έρευνες δείχνουν ότι η θεραπευτική ανταποκρισιμότητα εξηγεί έως και το 25% των διακυμάνσεων στην αποτελεσματικότητα της ψυχοθεραπείας.

Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται μια ακόμη μελέτη, δημοσιευμένη στο International Journal of Environmental Research and Public Health, η οποία ισχυρίζεται ότι οι πιθανότητες επιτυχίας μιας θεραπευτικής σχέσης κρίνονται από τα πρώτα λεπτά της αρχικής συνεδρίας. Η πρώτη εντύπωση που σχηματίζουμε για τον θεραπευτή είναι καθοριστική για το πόσο χρήσιμη θα κρίνουμε την ψυχοθεραπεία και αν θα αποφασίσουμε να συνεχίσουμε.

Έχουμε ανάγκη να νιώσουμε ότι ακουγόμαστε

Ο Claudio Scarvaglieri, καθηγητής Εφαρμοσμένης Γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο της Γάνδης, επιχείρησε να αποτυπώσει πώς οι θεραπευτές ισορροπούν ανάμεσα στο χτίσιμο της σχέσης και την επίτευξη των θεραπευτικών στόχων. Μελέτησε ηχογραφημένες συνεδρίες προσωποκεντρικής και ψυχοδυναμικής θεραπείας και κατέληξε ότι, αφενός, οι θεραπευτές ευθυγραμμίζονται με τον θαραπευόμενο για να δημιουργήσουν κλίμα εμπιστοσύνης (alignment), αφετέρου, αναγκάζονται να αποστασιοποιηθούν από τις άμεσες προσδοκίες του (disalignment) ώστε να τον εισαγάγουν στους κανόνες της ψυχοθεραπείας.

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Σύμφωνα με τον Scarvaglieri, υπάρχει μια συνεχής επικοινωνιακή διαπραγμάτευση καθορισμένη από τη γνωστική/επιστημική αυθεντία, ποιος δηλαδή έχει το δικαίωμα και τη γνώση να μιλήσει για τι. Ο θεραπευόμενος αναγνωρίζεται εξαρχής ως ο απόλυτος ειδήμων της δικής του εμπειρίας –έχει την «επιστημονική προτεραιότητα» για τα συναισθήματα, τις αναμνήσεις και τη ζωή του– και επωμίζεται να ορίσει το θέμα της συζήτησης, ενώ ο ψυχοθεραπευτής αναλαμβάνει τον ρόλο του ειδικού στο να πλαισιώσει και να αναλύσει τις εμπειρίες αυτές.

Η ψυχολογική έρευνα του 2026 πήγε τις παραπάνω γλωσσολογικές παρατηρήσεις ένα βήμα πιο πέρα. Μέσα από πείραμα σε 972 ενήλικες, υπέδειξε ότι για να επικοινωνήσει σωστά την επιστημική αυθεντία ο ψυχοθεραπευτής, θα πρέπει να σεβαστεί την αυτονομία του θεραπευόμενου. Η νέα μελέτη εισάγει το μοντέλο αναγνώρισης-αντίστασης (recognition-resistance framework), σύμφωνα με το οποίο δύο ψυχολογικοί μηχανισμοί ενεργοποιούνται ήδη από την πρώτη επαφή με τον θεραπευτή.

ΠΟΛΛΟΙ ΘΕΡΑΠΕΥΟΜΕΝΟΙ ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ. ΟΤΑΝ ΑΝΤΙΛΑΜΒΑΝΟΝΤΑΙ ΟΤΙ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΟΥΣ, ΕΝΕΡΓΟΠΟΙΟΥΝ ΑΜΥΝΤΙΚΟΥΣ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΥΣ, ΑΠΟΣΥΡΟΝΤΑΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΣΤΕΚΟΝΤΑΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑ.

Αντιλαμβανόμενη αναγνώριση

Ο πρώτος ψυχολογικός μηχανισμός που ενεργοποιείται από την πρώτη επαφή με τον θεραπευτή είναι η αντιλαμβανόμενη αναγνώριση (perceived recognition), ούτως ειπείν το πόσο αισθανόμαστε ότι ο άλλος μας καταλαβαίνει πραγματικά και επικυρώνει την εμπειρία και τα συναισθήματά μας. Όπως έχει φανεί και από μελέτες που προηγήθηκαν, οι θεραπευόμενοι ανταποκρίνονται πιο θετικά όταν η επικύρωση προηγείται της οποίας προσπάθειας ερμηνείας ή συμβουλευτικής από μεριάς του ψυχοθεραπευτή.

Αντίσταση στην απώλεια αυτονομίας

Ο δεύτερος μηχανισμός είναι η αντίσταση στο ζήτημα της αυτονομίας (autonomy-related resistance), δηλαδή τα προστατευτικά τείχη που υψώνει ο θεραπευόμενος όταν αισθάνεται ότι ο θεραπευτής τον πιέζει, είναι επικριτικός ή προσπαθεί να επιβάλει μια ερμηνεία πριν ο ίδιος νιώσει έτοιμος. Σύμφωνα με τη θεωρία της ψυχολογικής αντίδρασης, όταν οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται ότι απειλείται η ελευθερία τους, ενεργοποιούν αμυντικούς μηχανισμούς, αποσύρονται συναισθηματικά και αντιστέκονται περισσότερο στη διαδικασία.

Κερδίζει η ενσυναίσθηση, όχι το μαστίγιο

Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να φανταστούν ότι βρίσκονται στην πρώτη ψυχοθεραπευτική συνεδρία και μιλούν για ένα σύνηθες παράπονο, ότι οι άλλοι δεν τους καταλαβαίνουν και δεν τους εκτιμούν αρκετά. Στη συνέχεια, διάβασαν μία από δύο πιθανές απαντήσεις θεραπευτή: η πρώτη ήταν υποστηρικτική και με ενσυναίσθηση, ενώ η δεύτερη εστίαζε στο να δώσει κατεύθυνση και να επισημάνει την ευθύνη του θεραπευόμενου να αλλάξει.

Βάσει αποτελεσμάτων, όσοι διάβασαν την πρώτη απάντηση:

• ένιωσαν ότι ο θεραπευτής τους καταλάβαινε περισσότερο,
• εμφάνισαν μικρότερη αντίσταση,
• θεώρησαν τον θεραπευτή πιο αξιόπιστο,
• περίμεναν μεγαλύτερο όφελος από τη θεραπεία,
• δήλωσαν σημαντικά πιο πρόθυμοι να συνεχίσουν τις συνεδρίες.

Η ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΕΠΙΒΕΒΑΙΩΝΕΙ ΟΤΙ ΟΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΕΠΙΤΥΧΗΜΕΝΕΣ ΣΥΝΕΔΡΙΕΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΖΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΕΥΕΛΙΞΙΑ ΤΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΗ ΚΑΙ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΙΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΟΜΕΝΟΥ.

Ο ρόλος της προσωπικότητας του θεραπευόμενου

Η ερευνητική ομάδα εξέτασε πιθανές επιδράσεις από στοιχεία της προσωπικότητας των θεραπευομένων, κυρίως τον ναρκισσισμό, τόσο τον ναρκισσιστικό θαυμασμό (την επιδίωξη κοινωνικής αποδοχής και επιβεβαίωσης) όσο και τον ναρκισσιστικό ανταγωνισμό (την ανάγκη υπεροχής, την καχυποψία και την αντιπαράθεση με τους άλλους). Διαπιστώθηκε ότι:

• Οι συμμετέχοντες με υψηλά ποσοστά ναρκισσιστικού ανταγωνισμού έτειναν, γενικά, να αισθάνονται λιγότερη αναγνώριση και πολύ μεγαλύτερη αντίσταση απέναντι στον θεραπευτή, ανεξάρτητα από το τι έλεγε ο ίδιος.
• Ο τρόπος της επικοινωνίας δεν φάνηκε να επηρεάζεται. Τόσο εκείνοι με υψηλό ναρκισσισμό όσο και εκείνοι με χαμηλό ανταποκρίθηκαν πολύ καλύτερα και πιο θετικά στην προσέγγιση της αποδοχής και της υποστήριξης.

Ποιες συζητήσεις ευνοούν την ψυχοθεραπεία

Η βιβλιογραφία επιβεβαιώνει ότι οι περισσότερες επιτυχημένες συνεδρίες χαρακτηρίζονται από μεγαλύτερη ευελιξία του θεραπευτή και καλύτερη προσαρμογή στις ανάγκες του θεραπευόμενου. Αντιθέτως, η αποστασιοποίηση και η χαμηλή ανταποκρισιμότητα μπορεί να οδηγήσει ακόμη και στο αίσθημα αδιεξόδου.

Ακόμη και ο τρόπος που μιλά ο θεραπευτής φαίνεται να παίζει ρόλο. Οι ανοιχτές ερωτήσεις και οι αναστοχαστικές απαντήσεις, η συναισθηματική εναρμόνιση και η εντύπωση ότι είναι «παρών» φαίνεται να ενισχύουν τον διάλογο, ενώ οι πιο επιτακτικές παρεμβάσεις, καθώς και οι άμεσες ή έμμεσες υποδείξεις, μπορούν να προκαλέσουν ρήξεις στη θεραπευτική σχέση.