ΓΙΑΤΙ ΤΟ ΝΑ ΒΑΣΙΖΕΣΑΙ ΜΟΝΟ ΣΤΗ ΛΟΓΙΚΗ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΑΝΤΑ ΚΑΛΟ

Σε μια εποχή που θεοποιεί τη λογική καταπνίγοντας το συναίσθημα, ένας σύγχρονος φιλόσοφος και προγραμματιστής εξηγεί γιατί αυτός ο τρόπος σκέψης δεν θα σε πάει μακριά.

Θαυμάζω αυτούς που λειτουργούν περισσότερο με τη λογική, παρά με το συναίσθημα – ίσως επειδή οι άνθρωποι έχουμε την τάση να θαυμάζουμε αυτό που δεν έχουμε ή δεν είμαστε. Στο μυαλό μου μεταφράζεται ως μια εσωτερική δύναμη, η οποία δεν αφήνει περιθώρια για επιπολαιότητες και λάθη: ένα κι ένα κάνουν δύο. Σ’αρέσει δε σ’αρέσει.

Φαίνεται, όμως, πως τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι: Ο ορθολογισμός είναι η ιδέα ότι για να γνωρίσεις κάτι πραγματικά, πρέπει να είσαι σε θέση να το περιγράψεις λεπτομερώς, λέει σε βίντεο του Big Think ο Dan Shipper, απόφοιτος του τμήματος Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου της Pennsylvania, ιδρυτής και CEO της εταιρείας multimedia Every και οικοδεσπότης του podcast «AI & I», εννοώντας ότι «αν το Χ είναι αλήθεια, τότε θα συμβεί το Ψ». Αυτός ο τρόπος σκέψης, όμως, αν και κατά κανόνα έχει ένα σημαντικό ποσοστό επιτυχίας, αποκρύπτει την τεράστια σημασία της διαίσθησης που είναι –ή πρέπει να είναι– το θεμέλιο σε ό,τι κάνουμε, ό,τι σκεφτόμαστε και ό,τι γνωρίζουμε.

Η λογική έχει περιορισμούς

Με τον ορθολογισμό δεν μπερδεύεσαι: αν μπορείς να είσαι σαφής γι’αυτό που γνωρίζεις, τότε μπορείς να το «σπάσεις» σε θεωρίες και κανόνες για το πώς λειτουργεί ο κόσμος. Για παράδειγμα, βάσει του ορθολογισμού λειτουργούν οι υπολογιστές, τα εμβόλια, οι προβλέψεις του καιρού ή το μυαλό μας όταν θέλουμε να πάρουμε μια απόφαση που να μην εμπλέκει κανένα συναίσθημα.

«Ακόμα και η ψυχοθεραπεία "πατάει" στον ορθολογισμό», λέει ο Shipper. «Εκλογικεύεις μέσω αυτών που σκέφτεσαι και νιώθεις».

Ο ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΔΥΤΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΧΤΙΣΤΗΚΕ ΠΑΝΩ ΣΤΗΝ ΙΔΕΑ ΟΤΙ ΓΙΑ ΝΑ ΞΕΡΕΙΣ ΚΑΤΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΜΠΟΡΕΙΣ ΝΑ ΤΟ ΟΡΙΣΕΙΣ ΜΕ ΑΚΡΙΒΕΙΑ – ΙΔΑΝΙΚΑ ΝΑ ΤΟ ΠΕΡΙΓΡΑΨΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ.

Όλες αυτές οι ιδέες περί ορθολογισμού ξεκινούν από την αρχαία Ελλάδα – και δη τον Σωκράτη, που εξέτασε περισσότερο από κάθε άλλον την ιδέα του «τι γνωρίζουμε και πώς το γνωρίζουμε». Ανθίζουν την περίοδο του Διαφωτισμού και αποτελούν πλέον το θεμέλιο του πολιτισμού μας.

Η γέννηση του ορθολογισμού, μάλιστα, λέγεται πως είναι αυτός ο διάλογος μεταξύ του φιλόσοφου Σωκράτη και του σοφιστή Πρωταγόρα, οι οποίοι συζητούν για το κατά πόσο η αριστεία είναι κάτι που διδάσκεται, προσεγγίζοντας την ιδέα αυτή από εντελώς διαφορετικές σκοπιές. Ο Πρωταγόρας πιστεύει ότι κάθε άνθρωπος έχει την ικανότητα να είναι άριστος και για να τον πείσει λέει έναν μύθο, ενώ ο Σωκράτης διαφωνεί λέγοντάς του πως όλα αυτά δεν βγάζουν νόημα: «Θέλω έναν ορισμό. Θέλω να μου πεις επακριβώς τι είναι, τι δεν είναι και από ποια μέρη αποτελείται η αριστεία», κάτι που ο Πρωταγόρας αδυνατεί να κάνει.

Για τον δυτικό κόσμο αυτή ήταν η πρώτη μεγάλη νίκη του ορθολογισμού, πάνω στην οποία «πάτησαν» πολλοί μετέπειτα φιλόσοφοι, όπως ο Ντεκάρτ, ο Νεύτωνας και ο Γαλιλέος: Για να ξέρεις κάτι πραγματικά, πρέπει να μπορείς να το ορίσεις με ακρίβεια – ιδανικά να το περιγράψεις μαθηματικά! Πάνω σε αυτή την ιδέα «χτίστηκε» όλος ο σύγχρονος δυτικός κόσμος.

«Πρόκειται για μια πολύ επιτυχημένη ιδέα, όμως τομείς όπως η ψυχολογία, τα οικονομικά ή οι νευροεπιστήμες είναι πολύ δύσκολο να εξελιχθούν βάσει αυτής, με τον τρόπο που μπορεί να εξελιχθεί π.χ. η φυσική», λέει ο Shipper. Αμέτρητα χρόνια έρευνας πάνω στις επιστήμες αυτές και ένας τεράστιος όγκος γνώσης προσπαθούν οι επιστήμονες να τα χωρέσουν σε «καθολικούς νόμους» επειδή δεν έχουν καλύτερη εναλλακτική.

Χρειαζόμαστε εξίσου τη λογική και τη διαίσθηση

Ο ίδιος αναφέρεται και στην Τεχνητή Νοημοσύνη, όπου επίσης λέει ότι η λογική δεν λειτούργησε. «Τι είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη; Υπάρχουν πολλοί τρόποι να την περιγράψεις, όμως δεν υπάρχει ένας καθολικά συμφωνημένος ορισμός (όπως και δεν υπάρχει ένας καθολικός ορισμός στην ψυχολογία για το τι σημαίνει άγχος). Ο λόγος είναι ότι είναι πάρα πολύ δύσκολο να κατασκευαστεί ένας υπολογιστής –το απόλυτο αντικείμενο του ορθολογισμού– που να σκέφτεται και να μαθαίνει όπως οι άνθρωποι. Μπορεί η ανθρώπινη νοημοσύνη να συμπυκνωθεί σε ένα σύστημα συμβόλων που θα συνδυάζονται μέσα από αυστηρούς κανόνες; Σε έναν βαθμό ίσως – π.χ. στην επίλυση απλών προβλημάτων. Όμως όσο ένα πρόβλημα γίνεται πιο πολύπλοκο… είναι σχεδόν αδύνατον.

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Στη δεκαετία του ’80 και του ’90 εισήχθη μια εναλλακτική προκειμένου να μάθουν οι υπολογιστές να σκέφτονται σαν τους ανθρώπους, η οποία ονομάστηκε «νευρωνικό δίκτυο», με έμπνευση από τον τρόπο που λειτουργεί ο εγκέφαλός μας, δηλαδή από στρώματα τεχνητών νευρώνων που συνδέονται μεταξύ τους. Αυτό που μπορεί να κάνει κάποιος με ένα νευρωνικό δίκτυο είναι να το μάθει να αναγνωρίζει μοτίβα δίνοντάς του πολλά παραδείγματα, π.χ. να του μάθει με πολλές επαναλήψεις πώς να αναγνωρίζει πότε ένα email είναι spam και πότε όχι, ή ποια πρέπει να είναι η επόμενη σωστή σκακιστική κίνηση.

Ο ΟΡΘΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΚΑΝΕΙ ΑΟΡΑΤΗ ΣΕ ΕΜΑΣ ΤΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΔΙΑΙΣΘΗΣΗΣ ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΘΕΜΕΛΙΟ ΟΣΩΝ ΚΑΝΟΥΜΕ, ΟΣΩΝ ΣΚΕΦΤΟΜΑΣΤΕ ΚΑΙ ΟΣΩΝ ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ.

Ο τρόπος που εκπαιδεύεται το σύστημα αυτό θυμίζει πολύ την ανθρώπινη διαίσθηση, η οποία επίσης «εκπαιδεύεται» μέσα από άπειρες ώρες άμεσης εμπειρίας. Όμως, κανένα σύστημα δεν μπορεί να αποκτήσει τους άπειρους κανόνες που έχει κάποιος μέσα στο κεφάλι του. «Μπορώ με ένα μικροσκόπιο να δω τη βασική δομή του εγκεφάλου σου, αλλά δεν μπορώ να δω βάσει ποιας λίστας κανόνων βλέπεις μια γάτα και την ονομάζεις έτσι», εξηγεί ο Shipper.

Καταλήγει, λοιπόν, πως ο ορθολογισμός –η χρήση της λογικής, δηλαδή– κάνει αόρατη σε εμάς τη σημασία της διαίσθησης που είναι το θεμέλιο όσων κάνουμε, όσων σκεφτόμαστε και όσων γνωρίζουμε. «Η λογική μπορεί να αναδύεται μέσα από τη διαίσθηση», λέει χαρακτηριστικά. Γιατί η διαίσθηση είναι που θέτει το πλαίσιο, μας βοηθά να κατανοήσουμε και ανοίγει χώρο στη λογική. Μπορεί, λοιπόν, να μη μπορούμε να κατανοούμε όλα τα πράγματα ή όλες τις λεπτομέρειες του πώς το μυαλό καταλήγει σε ορισμένα συμπεράσματα, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι τελικά δεν καταλαβαίνουμε το συμπέρασμα. Απλά καταλαβαίνουμε με τρόπο διαφορετικό από ό,τι μπορεί να έχουμε συνηθίσει. Καταλαβαίνουμε, π.χ., πότε ένας φίλος μας είναι λυπημένος ακόμα κι αν δεν ξέρουμε τι του συμβαίνει.

Όπως πολύ όμορφα έγραφε στα «Γράμματα στη Μιλένα» ο Φραντς Κάφκα 70 χρόνια πριν, «Προσπαθώ συνεχώς να επικοινωνήσω κάτι που δεν μπορεί να επικοινωνηθεί, να εξηγήσω κάτι ανεξήγητο, να μιλήσω για κάτι που μόνο αισθάνομαι στα κόκαλά μου και που μπορεί να βιωθεί μόνο σε αυτά τα κόκαλα». Τι θα απαντούσε άραγε ο Σωκράτης σε αυτό; Και πώς θα τολμούσε να το ακυρώσει;

«Χρειαζόμαστε, λοιπόν, και τα δύο: και τη λογική και τη διαίσθηση», σημειώνει ο Shipper. «Και μόνο όταν αρχίσουμε να ενσωματώνουμε αυτόν τον τρόπο ύπαρξης στον κόσμο ή αυτόν τον τρόπο σκέψης στις μηχανές θα αρχίσουμε να αποκτάμε πραγματική τεχνητή νοημοσύνη».

Η ιστορία, άλλωστε, αποδεικνύει ότι είναι καλύτερο να είσαι ανοιχτός σε περισσότερους τρόπους με τους οποίους μπορείς να βλέπεις τον κόσμο και να συναναστρέφεσαι με αυτόν. Στην εποχή που διανύουμε, μάλιστα, ίσως αυτό να είναι ακόμα σημαντικότερο.