Η ΒΑΡΕΜΑΡΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΝΟΜΙΖΕΙΣ – ΤΙ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟΝ ΕΓΚΕΦΑΛΟ

Είναι η βαρεμάρα απλώς τεμπελιά ή μήπως κάτι πιο σύνθετο; Οι ειδικοί εξηγούν τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν βαριόμαστε.

Αν έχεις νιώσει βαρεμάρα έστω και μια φορά στη ζωή σου (που μάλλον έχεις), καταλαβαίνεις ότι μιλάμε για μια κατάσταση που μπορεί να χαρακτηριστεί από γλυκιά και χαλαρωτική μέχρι δυσβάσταχτη, ανάλογα με την εκάστοτε συνθήκη και τη συχνότητα που συμβαίνει.

Είτε νομίζεις ότι η βαρεμάρα είναι σημάδι τεμπελιάς είτε τη θεωρείς κάτι σαν μαγικό «φίλτρο» δημιουργικότητας, ίσως ήρθε η ώρα να ξανασυστηθείτε. Όπως εξηγούν οι ειδικοί, η βαρεμάρα είναι ένα σύνθετο ψυχολογικό σήμα, άλλοτε χρήσιμο και άλλοτε επικίνδυνο – πάντως σίγουρα πιο ενδιαφέρον από όσο ακούγεται.

Είναι η βαρεμάρα θέμα χαρακτήρα;

Έχουν ακουστεί κατά καιρούς πολλά τσιτάτα για τη βαρεμάρα, όπως: «Όποιος βαριέται, στην πραγματικότητα βαριέται τον εαυτό του». «Μόνο οι βαρετοί άνθρωποι βαριούνται». «Είναι θέμα χαρακτήρα». Κανένα δεν ερμηνεύει ουσιαστικά το φαινόμενο, που αφορά διαχρονικά όλους σχεδόν τους ανθρώπους.

Η ψυχολόγος και συγγραφέας Sandi Mann από το University of Central Lancashire εξηγεί ότι η βαρεμάρα δεν είναι απλώς τεμπελιά ή έλλειψη ενέργειας. Είναι ένα συναισθηματικό καμπανάκι που μας λέει ότι αυτό που κάνουμε δεν δίνει πια νόημα στη ζωή μας ή δεν αποτελεί πρόκληση.

Στο βιβλίο της The Science of Boredom , αναφέρει ότι η βαρεμάρα δείχνει πώς η έλλειψη ικανοποίησης από το περιβάλλον ωθεί το μυαλό να αναζητήσει κάτι διαφορετικό. Με άλλα λόγια, έχουμε ενέργεια, όμως δεν ξέρουμε πού να τη διοχετεύσουμε και αυτό καθιστά τη βαρεμάρα μια κατάσταση «υψηλής διέγερσης αλλά χαμηλής ικανοποίησης».

Πιο αναλυτικά, μια συστηματική ανασκόπηση του John D. Eastwood και συνεργατών, που δημοσιεύτηκε στο Perspectives on Psychological Science το 2012,  ορίζει τη βαρεμάρα ως την εμπειρία του να θέλεις να ασχοληθείς με κάτι που θα σε ικανοποιήσει, αλλά να μην μπορείς να το βρεις.

ΠΙΘΑΝΩΣ Η ΒΑΡΕΜΑΡΑ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΕΝΙΣΧΥΣΕΙ ΤΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΕΠΕΙΔΗ ΤΟ ΜΥΑΛΟ ΑΡΧΙΖΕΙ ΝΑ «ΟΔΗΓΕΙΤΑΙ» ΣΕ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥΣ ΣΥΝΕΙΡΜΟΥΣ Ή ΝΑ «ΤΑΞΙΔΕΥΕΙ».

Με απλά λόγια, το να βαριέσαι δεν σημαίνει απαραίτητα ότι είσαι εσύ ο βαρετός ή ότι δεν ξέρεις τι σου φταίει. Απλώς χρειάζεσαι κάτι ενδιαφέρον να σε παρακινήσει.

Μπορεί η βαρεμάρα να ανεβάσει τη δημιουργικότητά σου;

Αν και σε πρώτη ανάγνωση ίσως θεωρούμε τη βαρεμάρα μια κατάσταση αδράνειας ή στασιμότητας, οι ειδικοί αναφέρουν ότι τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι.

Σχετική μελέτη της Sandi Mann και της Rebekah Cadman έδειξε ότι οι συμμετέχοντες που πραγματοποίησαν σκόπιμα μια βαρετή δραστηριότητα γραφής ή ανάγνωσης, π.χ. αντέγραφαν αριθμούς από τηλεφωνικούς καταλόγους ή διάβαζαν κάτι που δεν τους κινούσε το ενδιαφέρον ούτε στο ελάχιστο, τα πήγαν καλύτερα σε μια επόμενη δημιουργική άσκηση (ειδικά η ομάδα της ανάγνωσης), σε σχέση με όσους δεν είχαν κάνει κάτι βαρετό πριν.

Στην έρευνα εξετάστηκε ο ρόλος της ονειροπόλησης ως διαμεσολαβητικού παράγοντα ανάμεσα στην πλήξη και τη δημιουργικότητα. Πιθανώς η βαρεμάρα μπορεί να ενισχύσει τη δημιουργική σκέψη επειδή το μυαλό αρχίζει να «οδηγείται» σε εσωτερικούς συνειρμούς ή να «ταξιδεύει».

Αυτό δεν σημαίνει ότι εάν κάθεσαι και κοιτάς αμέτρητες ώρες το ταβάνι, θα οδηγηθείς σε μια σπουδαία ανακάλυψη, όμως η βαρεμάρα πολλές φορές σε ωθεί να αλλάξεις τη ζωή σου προς το καλύτερο.

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Η σκοτεινή πλευρά της βαρεμάρας

Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η βαρεμάρα δεν είναι πάντα μια αθώα κατάσταση χαλαρότητας ή αδράνειας. Όταν γίνεται συχνή ή παρατεταμένη, μπορεί να λειτουργήσει σαν εσωτερική πίεση που ζητά εκτόνωση με κάθε κόστος.

Έρευνα του 2022 έδειξε ότι η έντονη πλήξη που δεν ελέγχεται έχει συσχετιστεί με:

• επιθετικότητα,
• παρορμητικότητα,
• μείωση σωματικής άσκησης,
• υπερφαγία,
• εθισμό σε ουσίες,
• κίνδυνο λήψης ριψοκίνδυνων αποφάσεων, καθώς οι άνθρωποι επιχειρούν να ξεφύγουν από το ανεπιθύμητο συναίσθημα της βαρεμάρας, υιοθετώντας βλαβερές συνήθειες.

Έρευνα με 924 συμμετέχοντες, που δημοσιεύθηκε το 2021, έδειξε ότι όσοι εμφάνιζαν υψηλή προδιάθεση στην πλήξη (boredom proneness) ήταν πιο πιθανό να παραβιάσουν τα περιοριστικά μέτρα κατά τη διάρκεια της πανδημίας, όχι ακριβώς επειδή ήταν «ανεύθυνοι», αλλά επειδή η ανία τούς ωθούσε να αναζητήσουν δράση.

Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν βαριόμαστε

Σύμφωνα με μελέτες, η βαρεμάρα δεν είναι απλώς μια ψυχολογική κατάσταση, έχει και νευροβιολογική βάση: όταν βαριόμαστε, το δίκτυο εγκεφαλικών περιοχών που ονομάζεται «Default Mode Network» –και ενεργοποιείται όταν το μυαλό δεν είναι συγκεντρωμένο σε συγκεκριμένη εργασία– εμφανίζει αυξημένη δραστηριότητα. Ταυτόχρονα, μειώνεται η ενεργοποίηση των περιοχών που ρυθμίζουν την προσοχή και τον έλεγχο των στόχων, ιδιαίτερα στον προμετωπιαίο φλοιό, με αποτέλεσμα τη δυσκολία στη συγκέντρωση και τη διατήρηση ενδιαφέροντος.

Η ΣΥΝΕΙΔΗΤΗ ΞΕΚΟΥΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΙΣ ΕΙΝΑΙ ΚΑΤΙ ΕΝΤΕΛΩΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟ ΑΠΟ ΤΟ «ΔΕΝ ΑΝΤΕΧΩ ΑΛΛΟ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΚΑΝΩ».

Όταν δεν υπάρχει επαρκής πρόκληση ερεθίσματος ή νόημα, το σύστημα αναζήτησης στόχων «μπλοκάρει». Δεν είναι, λοιπόν, ότι δεν έχουμε ενέργεια – είναι ότι δεν έχουμε συγκεκριμένο αντικείμενο ενδιαφέροντος.

Πώς να αξιοποιήσεις τη βαρεμάρα χωρίς να σε «καταπιεί»

Η διαφορά ανάμεσα στην καταστροφική και στη χρήσιμη βαρεμάρα φαίνεται ότι δεν βρίσκεται στο συναίσθημα καθαυτό, αλλά στην αντίδρασή μας. Έτσι, την επόμενη φορά που θα αισθανθείς βαρεμάρα, αντί να τη δαιμονοποιήσεις ή να την εξιδανικεύσεις, οι ειδικοί προτείνουν να τη διαχειριστείς με απλούς τρόπους:

Αναρωτήσου τι είναι αυτό που πραγματικά σου λείπει

Τι δεν σου προκαλεί ενδιαφέρον; Γιατί δεν συνδέεσαι με ό,τι συμβαίνει; Συχνά βαριόμαστε όχι επειδή μια δραστηριότητα είναι βαρετή, αλλά γιατί δεν μας ταιριάζει πια.

Μην πας αμέσως να την «κουκουλώσεις»

Εάν αισθάνεσαι ότι πλήττεις κι αμέσως πιάσεις το κινητό σου για να «ξεβαρεθείς», καλύπτεις την κατάσταση χωρίς να λύνεις το πρόβλημα.

Διαχώρισε την παύση από τη βαρεμάρα

Η συνειδητή ξεκούραση από τις καθημερινές υποχρεώσεις (π.χ. ένας περίπατος χωρίς προφανή αιτία, ένα διάλειμμα από τις σκέψεις σου, το ξάπλωμα στον καναπέ κοιτώντας το ταβάνι κ.ά.) είναι κάτι εντελώς διαφορετικό από το «δεν αντέχω άλλο αυτό που κάνω».

Επίλεξε μικρές δραστηριότητες

Ξεκίνησε μια νέα ασχολία που θα σε ενδιαφέρει πραγματικά, θα κρατά το μυαλό σου σε εγρήγορση και θα δώσει νόημα στον χρόνο σου.

Κίνησε το σώμα σου

Οποιαδήποτε σωματική άσκηση σου ταιριάζει, θα ενεργοποιήσει τον εγκέφαλο και θα μειώσει το αίσθημα αδράνειας.

Δοκίμασε πρακτικές ευεξίας

Πρακτικές όπως ο διαλογισμός, οι τεχνικές αναπνοών κ.λπ. θα σε βοηθήσουν να παρατηρήσεις πώς ακριβώς αισθάνεσαι και θα αυξήσουν τη συγκέντρωσή σου.