ΝΙΩΘΕΙΣ ΚΙ ΕΣΥ ΟΤΙ ΖΟΥΜΕ ΣΕ ΜΙΑ ΕΠΟΧΗ ΠΟΛΥΚΡΙΣΗΣ; ΕΙΜΑΣΤΕ ΠΟΛΛΟΙ

Πόλεμοι που φέρνουν πολιτική αστάθεια, οικονομική ανασφάλεια, περιβαλλοντική καταστροφή και μια γενικότερη πολυκρίση που μας κάνει να αναρωτιόμαστε αν υπάρχει μέλλον...

Συζητούσαμε πρόσφατα με συναδέλφους –ποιοι τώρα, εμείς, που είμαστε και δημοσιογράφοι– για την επικαιρότητα και το πόσο άσχημη είναι η κατάσταση σε κάθε επίπεδο της δημόσιας ζωής, σε βαθμό που μετά βίας ανοίγουμε πλέον τις ειδησεογραφικές ιστοσελίδες. «Ζούμε σε μια εποχή πολυκρίσης», διάβαζα πρόσφατα στον Guardian και αυτό μας ωθεί σε απελπισία και άρνηση.

Αποχαιρετήσαμε το 2025 με τις τραγικές επιπτώσεις της γενοκτονίας στην Παλαιστίνη. Ενώ ελπίζαμε ότι η κατάσταση θα βελτιωθεί με το νέο έτος, δεν πρόλαβε να βγει ο Ιανουάριος και ο πρωθυπουργός της Γροιλανδίας ανακοίνωνε στους πολίτες της χώρας να προετοιμάζονται για ενδεχόμενη στρατιωτική εισβολή, έπειτα από σχετικές δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ που ενδιαφέρεται για την απόκτηση της χώρας προκειμένου να έχει πρόσβαση στους πλούσιους φυσικούς πόρους της και βέβαια για να ενισχύσει τη στρατιωτική παρουσία των Η.Π.Α. έναντι Ρωσίας και Κίνας.

Έναν μήνα μετά, έπειτα από τη σχετική συνάντηση του Τραμπ με τον πρωθυπουργό του Ισραήλ Μπενιαμίν Νετανιάχου, τα πυρά των Η.Π.Α. στράφηκαν προς το Ιράν όπου ξεκίνησαν εκ νέου ένοπλες συγκρούσεις με το Ισραήλ, το οποίο επιδιώκει να αποτρέψει να ανασυγκροτήσει η ισλαμική χώρα το πυρηνικό της πρόγραμμα.

ΠΩΣ ΝΑ ΕΙΣΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΣ ΚΑΙ ΠΩΣ ΝΑ ΚΑΝΕΙΣ ΟΝΕΙΡΑ ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΥΠΟ ΑΥΤΕΣ ΤΙΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ;

Οι επιπτώσεις όλων αυτών των συνεχιζόμενων πολέμων –να μην αμελούμε και τις συγκρούσεις Ουκρανίας-Ρωσίας που συμπλήρωσαν πλέον 4ετία– αγγίζουν πλέον κάθε επίπεδο της καθημερινής ζωής όλων μας. Και έρχονται σαν χιονοστιβάδα να πέσουν πάνω σε μία ούτως ή άλλως εξαιρετικά δυσάρεστη κατάσταση ως προς την εσωτερική πολιτική της Ελλάδας (μοναδική ίσως φωτεινή εξαίρεση η οριστική καταδίκη της Χρυσής Αυγής ως εγκληματικής οργάνωσης και η φυλάκιση της ηγεσίας της).

Βομβαρδιζόμαστε, λοιπόν, διαρκώς από τις πιο θλιβερές ειδήσεις σε επίπεδο πολιτικής και οικονομικής αστάθειας, με τα κόστη στα πιο βασικά είδη ανάγκης να ανεβαίνουν κατακόρυφα, κι ακόμη κλιματικής καταστροφής που επιβαρύνεται αφάνταστα πλέον με τον τρέχοντα πόλεμο στη Μέση Ανατολή. Την ίδια ώρα, έχουμε να αντιμετωπίσουμε μια εξαιρετικά δύσκολη καθημερινότητα, με αδιανόητη κίνηση στους δρόμους, απαράδεκτες συνθήκες σε δημόσιες υπηρεσίες και νοσοκομεία και ένα εκπαιδευτικό σύστημα –όσοι έχετε παιδιά σε δημόσια σχολεία ξέρετε τι εννοώ– που μοιάζει να στέκεται όρθιο μόνο όπου υπάρχουν δάσκαλοι πρόθυμοι να το πάρουν στις πλάτες τους. Κερασάκι στην τούρτα; Το ΑΙ έρχεται, λέει, να μας πάρει τις δουλειές.

Αλλά ας μην πάμε ακόμα τόσο μακριά.

Βασικά, και να θέλαμε δεν μπορούμε να πάμε μακριά. Η κατάσταση αυτή καθιστά εξαιρετικά δύσκολο το να «δούμε» το μέλλον. Είναι σχεδόν αδύνατον να σκεφτούμε ένα αισιόδοξο σενάριο για τους επόμενους μήνες και χρόνια, όταν δεν ξέρουμε αν θα μπορούμε να ανταπεξέλθουμε οικονομικά στις υποχρεώσεις και τις ανάγκες μας και όταν ανησυχούμε ακόμα και για την υγεία μας λόγω όλων αυτών που αναπνέουμε και καταναλώνουμε. Πώς να είσαι παραγωγικός και πώς να κάνεις όνειρα για το μέλλον υπό αυτές τις συνθήκες;

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Στο άρθρο του Guardian που ανέφερα παραπάνω, η συντάκτρια Theresa MacPhail ανατρέχει στα λόγια του διάσημου ψυχοθεραπευτή Dr Steve Himmelstein. Με τουλάχιστον 50 χρόνια εμπειρίας στην κλινική ψυχοθεραπεία, εκείνος λέει χαρακτηριστικά πως οι περισσότεροι πελάτες του έχουν «χάσει το μέλλον». Με λίγα λόγια: είμαστε πολλοί που νιώθουμε έτσι. Και είμαστε παντού – σε κάθε ήπειρο.

ΓΙΑ ΝΑ ΕΠΙΒΙΩΣΟΥΜΕ ΚΑΙ ΝΑ ΕΥΔΟΚΙΜΗΣΟΥΜΕ, ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΠΙΣΤΕΥΟΥΜΕ ΣΕ ΕΝΑ ΣΤΑΘΕΡΟ, ΛΑΜΠΡΟ ΑΥΡΙΟ.

Ο ίδιος, μάλιστα, λέει πως η ψυχολογία του κόσμου, στη Νέα Υόρκη τουλάχιστον, σήμερα είναι χειρότερη από αυτήν μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου: «Οι άνθρωποι δεν νιώθουν καλά για τις τρέχουσες συνθήκες ζωής, υπάρχει μεγάλη απόγνωση. Οι περισσότεροι δυσκολεύονται να κάνουν πλάνα – δεν έχουν καν απάντηση στο τι ανυπομονούν ή εύχονται να συμβεί».

Ως μαθητής του επίσης ψυχολόγου και επιζήσαντα του Άουσβιτς Viktor Frankl, ο Himmelstein διδάχθηκε ότι για να επιβιώσουμε και να ευδοκιμήσουμε, πρέπει να πιστεύουμε σε ένα σταθερό, λαμπρότερο αύριο. Κατά τη διάρκεια των πιο σκοτεινών ημερών του, αν ο Frankl μπόρεσε να αποδεχτεί την πραγματικότητα των δεινών γύρω του, ήταν λόγω αυτής της «τραγικής αισιοδοξίας» που τον προστάτευσε από το να χάσει κάθε πίστη στο μέλλον. Σήμερα, όμως, ακόμα και εκείνος «νομίζω ότι θα τρόμαζε», λέει χαρακτηριστικά ο Himmelstein, «όπως τρομάζουμε όλοι».

Δεν είμαστε φτιαγμένοι να σκεφτόμαστε το μέλλον

Ο Himmelstein πάντως επισημαίνει πως ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν είναι κατασκευασμένος για να σκέφτεται το μέλλον. Για τον λόγο αυτό πολλές φορές ζητά από τους πελάτες του να οραματιστούν τη ζωή τους τα επόμενα ένα ή δύο χρόνια σε έναν ιδανικότερο κόσμο. «Τους το βάζω ως εργασία για το σπίτι», λέει. Και δεν είναι εύκολη.

Αυτό που στην πραγματικότητα κάνει ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν είναι να σκέφτεται το μέλλον: το θυμάται. Δηλαδή βλέπει τον εαυτό του σε ένα επόμενο στάδιο. Δημιουργεί μια ανάμνηση. Και χρησιμοποιεί αυτή την ανάμνηση για να κατασκευάσει ιδέες για το μέλλον. Η διαδικασία αυτή ονομάζεται «επεισοδιακή μελλοντική σκέψη» και υποστηρίζει τη λήψη αποφάσεων, τη συναισθηματική μας ρύθμιση και την ικανότητά μας να προγραμματίζουμε.

Σε εποχές αβεβαιότητας και κρίσης, όταν δεν μπορούμε να προβλέψουμε τι θα φέρει το μέλλον με όσα συμβαίνουν, η ικανότητά μας να δημιουργήσουμε τέτοιες εικόνες παρεμποδίζεται.

Αυτή, βέβαια, δεν είναι η πρώτη φορά που η ανθρωπότητα αντιμετωπίζει τέτοιες καταστάσεις και που δεν ξέρουμε τι μας ξημερώνει. «Αυτό που μοιάζει διαφορετικό αυτή τη φορά, όμως, είναι ότι νιώθουμε ότι μας έρχεται από παντού – ότι τα μέτωπα είναι αμέτρητα», συνεχίζει ο ίδιος. Γι’ αυτό και οι ειδικοί αποκαλούν την τρέχουσα κατάσταση πολυκρίση.

Και τι κάνουμε στην εποχή της πολυκρίσης;

Ο Dr Daniel Knight, καθηγητής ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο του St Andrews, μελέτησε την οικονομική κρίση στην Ελλάδα τα έτη 2008-2010 και παρακολούθησε πώς το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού από τη μια στιγμή στην άλλη βρέθηκε αντιμέτωπο με έναν κυκεώνα δραματικών αλλαγών στην καθημερινότητά του. «Τι έκαναν τότε οι άνθρωποι; Άρχισαν να συγκρίνουν τη ζωή τους με τη ζωή στην Κατοχή. Και αυτό τους βοήθησε να συνειδητοποιήσουν ότι η τρέχουσα κατάσταση όχι μόνο μπορούσε να ξεπεραστεί, αλλά πως ένα καλύτερο μέλλον θα μπορούσε να είναι μπροστά», σχολιάζει.

ΟΙ ΔΥΣΚΟΛΕΣ ΕΠΟΧΕΣ, ΑΚΟΜΑ ΚΑΙ ΟΙ ΕΠΟΧΕΣ ΜΙΑΣ ΠΟΛΥΚΡΙΣΗΣ, ΑΠΟΤΕΛΟΥΝ ΜΙΑ ΑΚΟΜΑ ΥΠΕΝΘΥΜΙΣΗ ΟΤΙ... ΔΕΝ ΕΙΜΑΣΤΕ ΤΟΣΟ ΞΕΧΩΡΙΣΤΟΙ.

Άλλοι λειτούργησαν διαφορετικά: Άρχισαν να κάνουν πιο βραχυπρόθεσμα σχέδια, να επικεντρώνονται στον στενό τους κύκλο ανασύροντας στιγμές χαράς από εκεί και φάνηκε να διογκώνεται η διάθεση για αλληλεγγύη.

Οι δύσκολες εποχές, λοιπόν, ακόμα και οι εποχές μιας πολυκρίσης, δεν είναι πρωτοφανείς. Πάντως σίγουρα αποτελούν μια ακόμα υπενθύμιση ότι…  δεν είμαστε τόσο ξεχωριστοί. Και σίγουρα έχουν κάτι να μας μάθουν: Ότι πάντα υπάρχει ελπίδα. Και ότι πάντα έχουμε την ευκαιρία να επιλέξουμε το μέλλον που θέλουμε, τουλάχιστον στον βαθμό που περνά από το δικό μας χέρι.

Επιλέγοντας το μέλλον που θέλουμε καθορίζουμε τις πράξεις μας σήμερα. Σκεφτόμαστε τις αξίες μας και βάσει αυτών πορευόμαστε. «Και θα ήταν ανόητο να μην το κάνουμε», λέει ο Himmelstein. «Αρκεί να είμαστε πιο ελαστικοί σχετικά με τα σχέδιά μας και λιγότερο αυστηροί με τον εαυτό μας. Όταν βλέπουμε ότι ένα πλάνο μας λόγω συνθηκών δεν "βγαίνει", είναι ΟΚ να αλλάξουμε διαδρομή. Κι αν αυτό μας αγχώνει, είναι καλύτερα να επικεντρωθούμε ξανά στα ρεαλιστικά σενάρια και όχι σε αυτά που φοβόμαστε».

Καταλήγει στο εξής: «Οι άνθρωποι είμαστε περισσότερο ανθεκτικοί από όσο πιστεύουμε. Η ιστορία έχει αποδείξει ότι μπορούμε να αναρρώσουμε από μεγάλες τραγωδίες και να βρούμε ξανά τη χαρά. Καλό είναι να μην το ξεχνάμε».