Ο ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΣ ΑΛΛΑΖΕΙ 4 ΦΟΡΕΣ ΣΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ

Αν πιστεύεις κι εσύ ότι ο εγκέφαλος είναι ένα αφουγγάρι γνώσης που ακμάζει τα πρώτα χρόνια της ζωής μας και σταδιακά... μαραίνεται, ήρθε η ώρα να αναθεωρήσεις. Μια μεγάλη και εντυπωσιακή έρευνα από το πανεπιστήμιο του Cambridge αποκαλύπτει το εξής: Το μυαλό μας αλλάζει 4 φορές, διαιρώντας τη ζωή μας σε 5 διακριτές φάσεις, ανάλογα με τις δυνατότητές του. Κι αν αυτό το γνώριζαν στην εκπαίδευση και στην εργασία, ίσως να το αξιοποιούσαν πολύ καλύτερα.

Σύμφωνα με μια νέα, εκτενή ανάλυση χιλιάδων εγκεφαλικών απεικονίσεων, ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν ακολουθεί την απλοϊκή πορεία που πίστευαν παλαιότερα οι επιστήμονες: δηλαδή, μια γρήγορη ανάπτυξη, μια κορύφωση και στη συνέχεια μια μακροχρόνια, σταδιακή φθορά.

Αντίθετα, ο εγκέφαλος αναδιοργανώνει ριζικά το πολύπλοκο δίκτυο των συνδέσεών του, περνώντας από 4 καθοριστικά σημεία που ορίζουν 5 διακριτές φάσεις ζωής. Σε καθεμία από αυτές τις φάσεις, ο εγκέφαλος λειτουργεί σχεδόν ως ένα διαφορετικό όργανο, διαθέτοντας μοναδικά πλεονεκτήματα, ικανότητες και αδυναμίες.

Η νευροεπιστήμονας Alexa Mousley από το Πανεπιστήμιο του Cambridge, η οποία ηγήθηκε της εν λόγω μελέτης, εξηγεί ότι το νευρωνικό δίκτυο αλλάζει δομικά σε συγκεκριμένα ορόσημα της ζωής μας. Συγκεντρώνοντας και αναλύοντας εγκεφαλικές απεικονίσεις από άτομα κάθε ηλικίας (από μικρά παιδιά έως ηλικιωμένους άνω των 80 ετών), η ομάδα της απέδειξε ότι δεν υπάρχει «σωστός ή λάθος» τρόπος οργάνωσης του εγκεφάλου, παρά μόνο μια διαρκής προσαρμογή στις εκάστοτε βιολογικές και γνωστικές απαιτήσεις.

Εγκέφαλος: ένα τεράστιο δίκτυο δισεκατομμυρίων νευρώνων

Για να κατανοήσουμε αυτές τις αλλαγές, πρέπει να δούμε τον εγκέφαλο ως ένα τεράστιο δίκτυο 80 έως 100 δισεκατομμυρίων νευρώνων, οι οποίοι επικοινωνούν μέσω συνάψεων. Ενώ προηγούμενες έρευνες είχαν χαρτογραφήσει τη λευκή ουσία που συνδέει τις περιοχές του εγκεφάλου, η ομάδα της Mousley προχώρησε ένα βήμα παραπέρα.

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Χρησιμοποιώντας μαθηματικά εργαλεία, παρόμοια με αυτά που αναλύουν τη δομή του διαδικτύου ή των κοινωνικών δικτύων, ανέλυσαν ιεραρχικά τη δομή του εγκεφάλου: από τα μικρά τοπικά δίκτυα που ελέγχουν συγκεκριμένες λειτουργίες (όπως η όραση), μέχρι τους τεράστιους κεντρικούς «κόμβους» μεταφοράς πληροφοριών.

Μια θεμελιώδης διαδικασία σε αυτή την εξέλιξη είναι η «συναπτική κλάδευση» που λαμβάνει χώρα κυρίως στην εφηβεία, κατά την οποία οι λιγότερο χρησιμοποιούμενες συνδέσεις απομακρύνονται για να γίνει το σύστημα πιο αποδοτικό. Αυτές οι δομικές αλλαγές συνδέονται άμεσα με την εξέλιξη των δύο βασικών τύπων νοημοσύνης:

• Της ρευστής νοημοσύνης (η ικανότητα γρήγορης επίλυσης νέων προβλημάτων και αφηρημένης σκέψης, η οποία κορυφώνεται νωρίς).
• Της αποκρυσταλλωμένης νοημοσύνης (η κρίση, η γνώση και το λεξιλόγιο που χτίζονται με την εμπειρία και βελτιώνονται μέχρι τα βαθιά γεράματα).

Ποιες είναι οι 5 φάσεις ζωής του εγκεφάλου;

Η μελέτη εντόπισε 4 σημεία σημαντικών αλλαγών (περίπου στις ηλικίες των 9, 32, 66 και 83 ετών), τα οποία χωρίζουν τη ζωή του εγκεφάλου σε 5 φάσεις:

0-9 ετών: Γρήγορη εκμάθηση και πλαστικότητα

Στην παιδική ηλικία, ο εγκέφαλος λειτουργεί κυρίως μέσω τοπικών δικτύων. Περιοχές που ελέγχουν την όραση, την κίνηση, τη γλώσσα και τα συναισθήματα αναπτύσσονται σε ξεχωριστά, χαλαρά συνδεδεμένα κυκλώματα μεταξύ τους. Αυτή η εξειδικευμένη δομή καθιστά τον παιδικό εγκέφαλο εξαιρετικά εύπλαστο, επιτρέποντάς του να απορροφά και να μαθαίνει νέες δεξιότητες με ασύλληπτη ταχύτητα. Σε αυτή τη φάση, η ρευστή νοημοσύνη αναπτύσσεται ραγδαία.

9-32 ετών: Ευελιξία και ανάλυση

Καθώς τα παιδιά περνούν στην εφηβεία και τη νεότητα, αρχίζουν να σχηματίζονται πυκνές συνδέσεις μεταξύ απομακρυσμένων περιοχών. Τα ξεχωριστά δίκτυα αρχίζουν να συνεργάζονται στενά, με τους μετωπιαίους λοβούς να αναλαμβάνουν τον ρόλο του κεντρικού ρυθμιστή.

Ο ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΣ ΑΛΛΑΖΕΙ ΣΤΑ 9, 32, 66 ΚΑΙ 83 ΕΤΗ.

Αυτή η ευρεία διασύνδεση προσφέρει τεράστια νοητική ευελιξία, επιτρέποντας στον εγκέφαλο να αναλύει γρήγορα πολύπλοκα προβλήματα. Η ρευστή νοημοσύνη αγγίζει το αποκορύφωμά της, αν και η τεράστια ευαισθησία του δικτύου σε αυτή τη φάση καθιστά τα άτομα πιο ευάλωτα σε ψυχικές διαταραχές.

32-66 ετών: Μέγιστη αποδοτικότητα

Μπαίνοντας στη δεκαετία των 30, το δίκτυο γίνεται εξαιρετικά ολοκληρωμένο. Ο εγκέφαλος λειτουργεί πλέον ως ένα ενιαίο, άκρως συντονισμένο σύστημα, μεταδίδοντας πληροφορίες αστραπιαία. Αν και η ταχύτητα της ρευστής νοημοσύνης αρχίζει σταδιακά να υποχωρεί, η αποκρυσταλλωμένη νοημοσύνη (οι γνώσεις και η εμπειρία) βρίσκεται σε συνεχή άνοδο.

Ο συνδυασμός αυτών των δύο επιτρέπει τη λήψη εξαιρετικά σύνθετων αποφάσεων. Για τους περισσότερους ανθρώπους, αυτή η περίοδος αποτελεί το απόλυτο γνωστικό τους ζενίθ όσον αφορά την αποτελεσματικότητα στην καθημερινότητα.

66-83 ετών: Η σοφία της εμπειρίας

Στη δεκαετία των 60, το δίκτυο αναδιοργανώνεται ξανά. Οι ευρείες συνδέσεις αποδυναμώνονται ελαφρώς και ο εγκέφαλος επιστρέφει σε πιο κλειστά και εξειδικευμένα κυκλώματα. Η ταχύτητα επεξεργασίας νέων πληροφοριών επιβραδύνεται, όμως ο εγκέφαλος αντισταθμίζει αυτή την αλλαγή λειτουργώντας πιο στοχευμένα.

Η συσσωρευμένη εμπειρία, η βαθιά γνώση και οι γλωσσικές δεξιότητες διατηρούνται ισχυρές. Οι άνθρωποι σε αυτή την ηλικία διακρίνονται για τη σοφία τους, την ισχυρή κρίση και την ανεπτυγμένη κοινωνική κατανόηση.

ΣΤΑ 30 Ο ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΕΝΑ, ΜΕΤΑΔΙΔΟΝΤΑΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΣΤΡΑΠΙΑΙΑ. ΑΥΤΗ Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΣΥΝΗΘΩΣ ΤΟ ΑΠΟΛΥΤΟ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΖΕΝΙΘ.

83+ ετών: Επιλεκτικότητα και συναίσθημα

Στα γεράματα, οι συνδέσεις του εγκεφάλου εξασθενούν περαιτέρω, δυσχεραίνοντας την ευρεία μετάδοση πληροφοριών και αυξάνοντας δραματικά τις διαφορές μεταξύ των ατόμων. Ενώ είναι φυσιολογικό να παρατηρείται μείωση στη μνήμη και τη συγκέντρωση, ο γηρασμένος εγκέφαλος προσαρμόζεται με το να γίνεται αυστηρά επιλεκτικός. Οι ηλικιωμένοι συχνά εστιάζουν την προσοχή τους μόνο σε όσα έχουν πραγματική ουσία, αξιοποιώντας την ισχυρή συναισθηματική διορατικότητα που τους έχει χαρίσει μια ολόκληρη ζωή.

Τι μπορούμε να κάνουμε;

Αν και οι αλλαγές αυτές καθορίζονται βιολογικά, το περιβάλλον και ο τρόπος ζωής παίζουν καθοριστικό ρόλο στο πώς γερνάει ο εγκέφαλος. Η Mousley επισημαίνει ότι η σωματική άσκηση είναι ένας από τους πιο ισχυρούς και αποδεδειγμένους τρόπους για να διατηρηθεί η υγεία και η αποδοτικότητα αυτών των εγκεφαλικών δικτύων.

Η κατανόηση ότι ο εγκέφαλός μας εξελίσσεται και αποκτά νέα πλεονεκτήματα σε κάθε ηλικία ανοίγει τον δρόμο για να επανασχεδιάσουμε στο μέλλον το εκπαιδευτικό μας σύστημα και τα εργασιακά μας μοντέλα, ώστε να αξιοποιούμε τις πραγματικές δυνατότητες του μυαλού μας σε καθένα από τα 5 μεγάλα κεφάλαια της ζωής μας.