ΠΩΣ ΓΕΝΝΙΟΥΝΤΑΙ ΟΙ ΦΙΛΙΕΣ ΤΩΝ ΤΑΞΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ ΣΥΝΗΘΩΣ ΔΕΝ ΔΙΑΡΚΟΥΝ;

Υπάρχουν άνθρωποι που γνωρίζουμε τυχαία σε ένα ταξίδι και μέσα σε ελάχιστο χρόνο αναπτύσσουμε μαζί τους μια σχέση βαθιά, σαν να γνωριζόμασταν χρόνια. Πώς γίνεται όμως και τις περισσότερες φορές η φιλία αυτή τελειώνει μαζί με την επιστροφή στην καθημερινότητα;

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι φιλίες που προκύπτουν κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού, είναι μια κατηγορία από μόνες τους: δεν μοιάζουν με τις σχέσεις που έχουμε στην καθημερινή ζωή, ούτε αναπτύσσονται σταδιακά, μέσα από επαναλαμβανόμενες συναντήσεις και εμπειρίες που «χτίζονται» με τον χρόνο. Οι φιλίες των ταξιδιών, εμφανίζονται απρόσμενα και συχνά εξελίσσονται με εντυπωσιακή ταχύτητα.

Μέσα σε λίγες ώρες, μπορεί να βρεθείς να περπατάς σε μια άγνωστη πόλη ή να συνταξιδεύεις με έναν άνθρωπο που μόλις έχεις γνωρίσει και να μοιράζεσαι μαζί του προσωπικές ιστορίες, σκέψεις, ακόμα και φόβους που ίσως δεν έχεις εκφράσει ούτε στους οικείους σου. Μια τέτοια γρήγορη μετάβαση από την τυπικότητα στην οικειότητα, μάλιστα, σε κάνει να αισθάνεσαι ότι αυτή η σύνδεση είναι μοναδική, σχεδόν «μοιραία».

Το «μεταίχμιο» του ταξιδιού

Όταν ταξιδεύουμε, βρισκόμαστε κυριολεκτικά και ψυχολογικά σε ένα μεταβατικό στάδιο – ένα ενδιάμεσο περιβάλλον όπου η ταυτότητά μας, οι ρόλοι και οι υποχρεώσεις που μας καθορίζουν στην καθημερινότητα υποχωρούν προσωρινά. Δεν λειτουργούμε πλέον αποκλειστικά ως επαγγελματίες, σύντροφοι ή μέλη μιας οικογένειας· λειτουργούμε κυρίως ως άνθρωποι που εξερευνούν.

Αυτή η μετατόπιση μας κάνει να αισθανόμαστε ελεύθεροι και πιο αληθινοί στις αλληλεπιδράσεις μας, πιο έτοιμοι να αναπτύξουμε νέους δεσμούς. Σύμφωνα με τη θεωρία του μεταίχμιου (liminality), σε μεταβατικές φάσεις κατά τις οποίες η σταθερή ταυτότητα και οι κοινωνικοί ρόλοι των ανθρώπων αποδυναμώνονται, δημιουργούνται οι συνθήκες για αλλαγή και επαναπροσδιορισμό.

Πρόσφατη έρευνα στο πεδίο του τουρισμού και της ψυχολογίας έδειξε ότι η μεταμόρφωση που βιώνουμε στα ταξίδια δεν είναι απλώς στιγμιαία ή επιφανειακή. Οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι η προσωπική αλλαγή δεν προκύπτει μόνο από τις «μεγάλες» στιγμές ενός ταξιδιού, αλλά από τη σταδιακή συσσώρευση εμπειριών και τον αναστοχασμό των ταξιδιωτικών μας βιωμάτων.

iStock

Με απλά λόγια, το ταξίδι μπορεί να αποτελέσει ένα ευρύτερο πλαίσιο για προσωπική ανάπτυξη και όχι απλώς μια παύση από την καθημερινότητα. Μπορεί να γίνει μια δυναμική εμπειρία, ικανή να αναμορφώσει τον τρόπο που βλέπουμε τον εαυτό μας και τον κόσμο.

Γιατί η οικειότητα μπορεί να αναπτυχθεί τόσο γρήγορα

Ένα κοινό χαρακτηριστικό στις φιλίες των ταξιδιών είναι ότι συνήθως προκύπτουν αβίαστα και περιλαμβάνουν έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις (η γνωστή περίπτωση να μοιράζεσαι με κάποιον άγνωστο συνταξιδιώτη τα σώψυχά σου). Σύμφωνα με τους ειδικούς, ένας από τους βασικούς λόγους που αυτές οι φιλίες είναι έντονες είναι γιατί η οικειότητα προκύπτει μέσα σε μια συγκεκριμένη κατάσταση.

Ο ΕΑΥΤΟΣ ΠΟΥ ΥΠΗΡΧΕ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΟΥ ΤΑΞΙΔΙΟΥ –ΠΙΟ ΑΥΘΟΡΜΗΤΟΣ, ΠΙΟ ΑΝΟΙΧΤΟΣ, ΠΙΟ ΠΑΡΩΝ– ΔΕΝ ΜΕΤΑΦΕΡΕΤΑΙ ΠΑΝΤΑ ΑΥΤΟΥΣΙΟΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑ.

Πρόκειται δηλαδή για μια μορφή σύνδεσης που δεν βασίζεται στον χρόνο, αλλά στις συνθήκες μέσα στις οποίες δημιουργείται. Όταν δύο άνθρωποι βρίσκονται σε ένα άγνωστο περιβάλλον, εξερευνούν κάτι μαζί, μοιράζονται κοινές εμπειρίες και στιγμές που ενισχύουν την αίσθηση της εγγύτητας.

Ενώ συχνά πιστεύουμε ότι οι αλληλεπιδράσεις με αγνώστους θα είναι αμήχανες ή επιφανειακές, έρευνες επιβεβαιώνουν το αντίθετο. Μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2014 στο Journal of Experimental Psychology έδειξε ότι άνθρωποι που μίλησαν με αγνώστους σε ΜΜΜ είχαν πιο θετική εμπειρία και μεγαλύτερη αίσθηση σύνδεσης σε σύγκριση με όσους παρέμειναν σιωπηλοί.

Η έντονη οικειότητα που αναπτύσσεται συχνά στα ταξίδια δεν είναι τυχαία. Έρευνες στην κοινωνική ψυχολογία δείχνουν ότι η εγγύτητα μεταξύ αγνώστων μπορεί να ενισχυθεί όταν οι άνθρωποι συμμετέχουν σε αλληλεπιδράσεις που ενθαρρύνουν τη σταδιακή αυτοαποκάλυψη και τη συμμετρική ανταλλαγή προσωπικών εμπειριών, κάτι που στην πράξη συμβαίνει και στα ταξίδια.

Επιπλέον, όταν γνωρίζουμε ότι μια σχέση είναι πιθανόν προσωρινή, δεν νιώθουμε πίεση να προστατεύσουμε την εικόνα μας, δεν φοβόμαστε ότι θα κριθούμε μακροπρόθεσμα και αυτό μας επιτρέπει να είμαστε πιο ειλικρινείς, πιο ανοιχτοί, πιο αυθεντικοί.

O Zick Rubin, κοινωνικός ψυχολόγος, δικηγόρος και συγγραφέας, σε μελέτη του που δημοσιεύθηκε το 1974, εντόπισε την τάση που παρουσιάζουν άγνωστοι μεταξύ τους άνθρωποι να αυτοαποκαλύπτονται σε στάσεις λεωφορείων και σε αίθουσες αναχώρησης αεροδρομίων. Το φαινόμενο αυτό, που αργότερα ονομάστηκε «strangers-on-a-train effect», περιγράφει την κατάσταση κατά την οποία κοινοποιούμε προσωπικές πληροφορίες σε ανθρώπους που δεν γνωρίζουμε και πιθανότατα δεν θα ξαναδούμε.

iStock

Τι γίνεται η φιλία όταν το ταξίδι τελειώνει;

Αν και υπάρχουν φιλίες που δημιουργήθηκαν κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού και αργότερα διατηρήθηκαν και εξελίχθηκαν σε βάθος χρόνου, συχνά οι εν λόγω σχέσεις τελειώνουν μαζί με το ταξίδι. Όταν το πλαίσιο που υποστήριζε τη σύνδεση παύει να υπάρχει, χάνονται και οι συνθήκες που τις ενίσχυαν.

Από τη στιγμή που οι κοινές εμπειρίες των ταξιδιωτών σταματούν, η φυσική εγγύτητα χάνεται και η καθημερινότητα επιστρέφει με τις απαιτήσεις της. Η εργασία, οι υποχρεώσεις, οι ήδη υπάρχοντες κοινωνικοί κύκλοι, η γεωγραφική απόσταση, η διαφορετική ζώνη ώρας κ.ά. δημιουργούν εμπόδια που δεν υπήρχαν πριν. Η συχνή και αυθόρμητη επαφή αντικαθίσταται ίσως με κάποια μηνύματα που συνήθως σιγά σιγά αραιώνουν.

ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΙΣΩΣ ΕΧΕΙ ΤΗ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΣΤΙΣ ΦΙΛΙΕΣ ΤΩΝ ΤΑΞΙΔΙΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΑΝΤΑ Η ΔΙΑΡΚΕΙΑ, ΑΛΛΑ Η ΕΜΠΕΙΡΙΑ. ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΠΟΥ ΣΥΝΑΝΤΑΜΕ ΕΙΝΑΙ ΚΟΜΜΑΤΙ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ ΤΟΥ ΤΑΞΙΔΙΟΥ ΜΑΣ.

Στο γνωστό «μάτια που δεν βλέπονται γρήγορα λησμονιούνται», όταν ένα ταξίδι τελειώνει, προστίθεται και μια εσωτερική παράμετρος: ο εαυτός που υπήρχε κατά τη διάρκεια του ταξιδιού –πιο αυθόρμητος, πιο ανοιχτός, πιο παρών– δεν μεταφέρεται πάντα αυτούσιος με την επιστροφή στην καθημερινότητα. Έτσι, η φιλική σχέση που αναπτύχθηκε καλείται να προσαρμοστεί όχι μόνο σε εξωτερικές συνθήκες αλλά και σε μια διαφορετική εκδοχή των ίδιων των ανθρώπων που τη δημιούργησαν.

Ήταν τελικά μια «αληθινή» φιλία;

Είναι ίσως φυσικό να αναρωτιέται κανείς εάν η φιλία που δημιουργήθηκε σε ένα ταξίδι ήταν όντως αληθινή, από τη στιγμή που δεν συνεχίστηκε μετά την επιστροφή στο σπίτι. Ωστόσο, όπως όλοι γνωρίζουμε, η αξία μιας σχέσης δεν καθορίζεται αποκλειστικά από τη διάρκειά της αλλά και από το αποτύπωμα που αφήνει. Μια σχέση μπορεί να είναι αυθεντική, βαθιά και ουσιαστική, ακόμη κι αν υπάρξει μόνο για ένα σύντομο χρονικό διάστημα.

Ένας συμπαθητικός συνεπιβάτης, ο συγκάτοικος στο hostel, ο συνοδοιπόρος μας σε μια ξενάγηση κ.λπ. ανήκουν στις αιφνίδιες και σύντομες συνήθως γνωριμίες, που κατά τους ειδικούς, ονομάζονται «ασθενείς δεσμοί» (weak ties). Οι περιστασιακές αυτές γνωριμίες μπορεί να φαίνονται λιγότερο σημαντικές από τους στενούς φίλους αλλά, σύμφωνα με την κοινωνική επιστήμη, έχουν τεράστια αξία.

iStock

Ο Αμερικανός κοινωνιολόγος Mark S. Granovetter, καθηγητής στο Stanford University, σε μελέτη του που δημοσιεύθηκε στο The American Journal of Sociology το 1973 αναφέρει ότι οι ασθενείς δεσμοί λειτουργούν ως «γέφυρες» οι οποίες συνδέουν διαφορετικούς κοινωνικούς κύκλους, μεταφέροντας νέες πληροφορίες, ιδέες και εμπειρίες που δεν θα υπήρχαν μέσα στο στενό, οικείο μας περιβάλλον.

Αυτό που ίσως έχει τη μεγαλύτερη σημασία στις φιλίες των ταξιδιών δεν είναι πάντα η διάρκεια, αλλά η εμπειρία. Οι άνθρωποι που συναντάμε συνδέονται με συγκεκριμένες στιγμές, τοπία, συναισθήματα – είναι κομμάτι της αφήγησης του ταξιδιού μας. Μπορεί πολλές φορές να δυσκολευόμαστε να θυμηθούμε ακόμα και το όνομά τους, αλλά θυμόμαστε πώς μας έκαναν να νιώσουμε.