ΟΤΑΝ Η ΣΚΕΨΗ ΓΙΝΕΤΑΙ ΠΑΓΙΔΑ: ΠΩΣ Η ΜΕΤΑΓΝΩΣΗ ΑΛΛΑΖΕΙ ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ

Παράγουμε σκέψεις αδιάκοπα μέσα στη μέρα, τις οποίες μου αρέσει να παρομοιάζω με σύννεφα. Κάποιες σκοτεινιάζουν τον νου μας και, πριν το καταλάβουμε, ξεσπά μια εσωτερική «καταιγίδα». Άλλες κρύβουν στιγμιαία τον ήλιο μας, ενώ κάποιες απλώς «ζωγραφίζουν» αδιάφορα τον ουρανό. Κάποιες μας βοηθούν και άλλες μας εγκλωβίζουν σε γνώριμα μοτίβα. Υπάρχει, όμως, μια δεξιότητα που μας επιτρέπει να κάνουμε μια παύση και να τις παρατηρήσουμε συνειδητά: ονομάζεται μεταγνώση και όχι, δεν χρειάζεται να καθίσεις οκλαδόν και να κλείσεις τα μάτια για να την εξασκήσεις.

Πολύ πριν η μεταγνώση αποκτήσει όνομα και θέση στη γνωστική ψυχολογία, εκδηλωνόταν ήδη ως στάση ζωής στην αρχαία Ελλάδα. Στο πεδίο της φιλοσοφίας, ο Σωκράτης, μέσα από τη μαιευτική και τις επίμονες, διαλεκτικές ερωτήσεις του, επισήμαινε ότι η σοφία δεν προκύπτει από τις απαντήσεις, αλλά από την ικανότητα να εξετάζουμε τον τρόπο που σκεφτόμαστε.

Χρειάστηκε να περάσουν αιώνες μέχρι αυτή η ιδέα να κινήσει το ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας. Αυτή τη φορά με έναν διαφορετικό τρόπο. Μόλις το 1976, ο αναπτυξιακός ψυχολόγος John Flavell εισήγαγε τον όρο μεταγνώση για να περιγράψει την ικανότητα του ανθρώπου να σκέφτεται για τη σκέψη του: να παρατηρεί, να αξιολογεί και να ρυθμίζει τις δικές του γνωστικές διαδικασίες.

Αν και η έννοια μελετήθηκε αρχικά στο πλαίσιο της εκπαίδευσης και της βελτίωσης της επίδοσης των μαθητών, σήμερα γνωρίζουμε ότι η εφαρμογή της εκτείνεται πολύ πέρα από το σχολικό περιβάλλον και επηρεάζει πολλές πτυχές της ενήλικης ζωής μας. Γι’ αυτές γράφεται και το σημερινό κείμενο.

Από τη φιλοσοφία στην επιστήμη

Τα τελευταία χρόνια, η νευροεπιστήμη και η ψυχολογία δείχνουν με ολοένα και μεγαλύτερη σαφήνεια ότι ο εγκέφαλος δεν είναι ένα στατικό σύστημα.

Η μεταγνώση φαίνεται να στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στον προμετωπιαίο φλοιό, την περιοχή του εγκεφάλου που εμπλέκεται στον έλεγχο, την αξιολόγηση και τη ρύθμιση της σκέψης. Σύγχρονες νευροαπεικονιστικές μελέτες δείχνουν ότι όταν «ξανασκεφτόμαστε» μια απόφαση ή αμφισβητούμε τη βεβαιότητά μας, ενεργοποιούνται κυρίως προμετωπιακά δίκτυα του εγκεφάλου.

Η ΜΕΤΑΓΝΩΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΕΙ ΤΟΝ ΜΙΚΡΟ ΑΛΛΑ ΚΡΙΣΙΜΟ ΧΩΡΟ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΗ ΣΚΕΨΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ. ΟΧΙ ΟΤΙ Η ΣΚΕΨΗ ΕΞΑΦΑΝΙΖΕΤΑΙ. ΑΠΛΩΣ ΠΑΥΕΙ ΝΑ ΕΙΝΑΙ Η ΜΟΝΑΔΙΚΗ ΑΛΗΘΕΙΑ.

Τη δεκαετία του 1980, η Ann L. Brown επέκτεινε τις ιδέες του Flavell, δείχνοντας πώς οι μαθητές, ειδικά τα παιδιά, θα μπορούσαν να διδαχθούν την υιοθέτηση μεταγνωστικών συμπεριφορών για να σχεδιάζουν, να παρακολουθούν και να προσαρμόζουν ενεργά τις μαθησιακές τους στρατηγικές. Αργότερα, το 1990, οι γνωστικοί επιστήμονες Nelson και Narens εισήγαγαν ένα βασικό πλαίσιο που χώριζε τη μεταγνώση σε δύο λειτουργίες:

• την παρακολούθηση (αξιολόγηση του βαθμού κατανόησης ενός θέματος) και
• τον έλεγχο (απόφαση για το επόμενο βήμα).

Με άλλα λόγια, η μεταγνώση δεν εξαντλείται στην επίγνωση της σκέψης, αλλά ενεργοποιείται όταν αυτή η επίγνωση χρησιμοποιείται για ρύθμιση, μάθηση και αλλαγή.

Μεταγνώση στην καθημερινή ζωή

Μπορεί μέχρι τώρα να αναρωτιέσαι αν και πότε, τελικά, αξιοποιείς αυτή τη δεξιότητα. Η μεταγνώση εμφανίζεται τη στιγμή που σταματάμε να λειτουργούμε στον «αυτόματο πιλότο». Όταν κάνουμε μια παύση μέσα στη ροή της καθημερινότητας και αμφισβητούμε –έστω για λίγο– αυτό που σκεφτόμαστε, αυτό που νιώθουμε ή αυτό που πρόκειται να κάνουμε. Εκείνη ακριβώς τη στιγμή, η σκέψη παύει να μας παρασύρει και αρχίζει να γίνεται αντικείμενο παρατήρησης.

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Τη χρησιμοποιούμε όταν χρειάζεται να ρυθμίσουμε τη σκέψη μας, να αναθεωρήσουμε μια άποψη ή να επανεκτιμήσουμε την οπτική κάποιου άλλου. Όταν αναρωτιόμαστε: Είναι πράγματι έτσι; Γιατί με επηρεάζει τόσο; Υπάρχει άλλος τρόπος να δω αυτή την κατάσταση; Αυτές οι ερωτήσεις δεν δίνουν πάντα άμεσες απαντήσεις, αλλά δημιουργούν χώρο για αναστοχασμό και επιλογή.

Στην πράξη, η μεταγνώση μάς βοηθά να σταθούμε πιο συνειδητά απέναντι στις πληροφορίες που δεχόμαστε και στα συναισθήματα που γεννιούνται. Όταν κάτι μας ταράζει, εξετάζουμε όχι μόνο τι συνέβη, αλλά και πώς το ερμηνεύσαμε. Όταν συνειδητοποιούμε ότι μια κατάσταση απαιτεί βαθύτερη κατανόηση, μπορούμε να επιλέξουμε αν θα την προσεγγίσουμε με κριτική σκέψη, δημιουργικότητα ή απλώς με περισσότερη επίγνωση. Έτσι, η σκέψη μας παύει να είναι μια αυτόματη αντίδραση και μετατρέπεται σε εργαλείο κατανόησης και δράσης.

Στην καθημερινότητα, οι περισσότεροι κινούμαστε μέσα από μοτίβα. Σκέψεις που επαναλαμβάνονται αυτούσιες. Όταν αυτές οι σκέψεις περνούν απαρατήρητες, μετατρέπονται εύκολα σε συμπεριφορές.

ΙΣΩΣ  Η ΠΙΟ ΩΡΙΜΗ ΜΟΡΦΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗΣ ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΠΟΣΟ ΚΑΛΑ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΠΑΡΑΤΗΡΟΥΜΕ ΤΟΝ ΤΡΟΠΟ ΠΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΣΤΕ.

Η μεταγνώση δημιουργεί ακριβώς αυτόν τον μικρό αλλά κρίσιμο χώρο ανάμεσα στη σκέψη και την αντίδραση. Εκεί όπου μπορώ να αναρωτηθώ: Αυτή η σκέψη με βοηθά; Είναι γεγονός ή ερμηνεία; Υπάρχει κι άλλος τρόπος να δω την κατάσταση;

Φυσικά, αυτό δεν σημαίνει ότι η σκέψη εξαφανίζεται. Σημαίνει ότι παύει να είναι η μοναδική αλήθεια.

Το πιο ενθαρρυντικό; Η μεταγνώση δεν είναι ένα έμφυτο χάρισμα. Καλλιεργείται. Γι’ αυτό και θα απαντήσω στην επόμενη ερώτηση που, ενδεχομένως, ήδη έχεις σκεφτεί.

Πώς θα αναπτύξεις αυτή τη δεξιότητα;

Σύμφωνα με τη Θεανώ Βούρτη, Ψυχολόγο-Κλινική Νευροψυχολόγο, «η μεταγνώση δεν απαιτεί σύνθετες τεχνικές, αλλά καλλιεργείται μέσα από μικρές καθημερινές πρακτικές». Ξεκίνα δίνοντας λίγο περισσότερο χώρο στη σκέψη σου, αντί να την ακολουθείς αυτόματα:

• Πριν δράσεις, αναρωτήσου πώς πιστεύεις ότι θα τα πας και μετά δες τι έγινε στην πραγματικότητα.
• Ρώτησε τον εαυτό σου πώς και γιατί σκέφτεται έτσι.
• Γράψε, έστω και για λίγες γραμμές, τι έμαθες από μια εμπειρία.
• Ζήτησε ανατροφοδότηση που να σε βοηθά να εξελιχθείς, όχι μόνο να νιώσεις καλά.
• Σπάσε τους στόχους σε μικρά βήματα και έλεγξε τη σκέψη σου στην πορεία.
• Εξάσκησε την επίγνωση: παρατήρησε τις σκέψεις σου χωρίς να πιστεύεις όλα όσα σκέφτεσαι.

Με τους παραπάνω τρόπους προσφέρεις νέα ερεθίσματα στον εγκέφαλό σου, ώστε να αναδιαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο αξιολογεί και προσαρμόζεται.

Περισσότερη μεταγνώση, περισσότερη ευελιξία, δημιουργικότητα, συμπόνια

Όσο περισσότερο παρατηρούμε τον τρόπο που σκεφτόμαστε, τόσο μαλακώνει η σχέση μας με τον νου. Τότε βρίσκουν χώρο να τρυπώσουν κι άλλες πολύτιμες ποιότητες: ευελιξία στο να δοκιμάζουμε νέες οπτικές, δημιουργικότητα στο να βρίσκουμε εναλλακτικές λύσεις και, ίσως το πιο σημαντικό, συμπόνια προς τον εαυτό μας.

Όταν βλέπουμε τις σκέψεις μας ως διεργασίες και όχι ως «άγκυρες» της ταυτότητάς μας, μπορούμε να αναγνωρίζουμε πότε ο νους μας προσπαθεί να μας προστατεύσει, ακόμη κι όταν το κάνει με αδέξιους τρόπους.

Ίσως, τελικά, η πιο ώριμη μορφή νοημοσύνης να μην είναι το πόσα ξέρουμε, αλλά το πόσο καλά μπορούμε να παρατηρούμε τον τρόπο που σκεφτόμαστε. Θα αλλάξουν τα πάντα ως διά μαγείας; Όχι. Θα αλλάξει, όμως, η σχέση με τον νου μας. Και, συχνά, αυτό αρκεί για μια διαφορετική εμπειρία στη ζωή.

Προτάσεις βιβλίων αν θέλεις να εμβαθύνεις περισσότερο

• Άλλαξε τον τρόπο που σκέφτεσαι, Carol Dweck (εκδ. Ψυχογιός)
• Σκέψη, αργή και γρήγορη, Daniel Kahneman (εκδ. Κάτοπτρο)
• Η τέχνη της καθαρής σκέψης, Rolf Dobelli (εκδ. Πατάκη)
• Know Thyself, Stephen M. Fleming (στα αγγλικά)