ΣΕ ΣΕΒΟΝΤΑΙ Ή ΣΕ ΦΟΒΟΥΝΤΑΙ; Η ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΔΙΑΦΟΡΑ ΠΟΥ ΚΑΘΟΡΙΖΕΙ ΤΙΣ ΣΧΕΣΕΙΣ

Έρευνες στην ψυχολογία αποκαλύπτουν τη λεπτή διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στον σεβασμό και τον φόβο και εξηγούν γιατί αυτή η διαφορά επηρεάζει βαθιά τις σχέσεις και την ψυχική μας ευεξία.

Ίσως μεγάλωσες κι εσύ με την ιδέα ότι για να σε σέβονται οι άλλοι, πρέπει να είσαι μετρημένος και αυστηρός, να κρατάς απόσταση για να μην σε «πατάνε» και γενικά να σε φοβούνται και λίγο. Ποια είναι η αλήθεια στη ζωή σου σήμερα; Όταν οι άλλοι συμφωνούν μαζί σου, αποδέχονται τις αποφάσεις σου και δεν αντιτίθενται στις προτάσεις σου, το κάνουν πάντα γιατί σε σέβονται ή απλώς γιατί ακολουθούν ορισμένους κανόνες και δεν εκφράζουν την άποψή τους από φόβο μήπως εκτεθούν;

Με άλλα λόγια, η ισορροπία και τα όρια που έχεις κατακτήσει προκύπτουν από τον σεβασμό που εμπνέεις στους άλλους ή απλώς «ο φόβος φυλάει τα έρμα»;

Έρευνες στη σύγχρονη ψυχολογία δείχνουν ότι μπορεί ο φόβος να επιβάλλει συμμόρφωση, ωστόσο ο σεβασμός είναι που χτίζει την εμπιστοσύνη μεταξύ των ανθρώπων και αποτελεί ισχυρό παράγοντα ψυχικής ευεξίας για κάθε μορφή σχέσης. Δεν πρέπει μόνο να επιδιώκουμε τον σεβασμό, αλλά και να τον διαχωρίζουμε από τον φόβο. Πόσο εύκολο είναι κάτι τέτοιο;

Σεβασμός ή φόβος; Τι πραγματικά συμβαίνει μέσα μας;

Η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι ο φόβος και ο σεβασμός ενεργοποιούν διαφορετικά νευροψυχολογικά μονοπάτια. Όταν κάποιος μας φοβίζει έστω και έμμεσα, το σώμα και ο εγκέφαλός μας το αντιλαμβάνονται ως απειλή. Η αμυγδαλή, κέντρο συναγερμού του εγκεφάλου, ενεργοποιείται, το νευρικό σύστημα μπαίνει σε κατάσταση επιβίωσης και το βασικό ζητούμενο γίνεται ένα: να προστατευτούμε.

Αντίθετα, ο σεβασμός σχετίζεται με την αίσθηση της ψυχολογικής ασφάλειας, η οποία επιτρέπει στον προμετωπιαίο φλοιό (συνδέεται με την αυτοεπίγνωση, την ενσυναίσθηση και την αυτορρύθμιση) να λειτουργήσει αποτελεσματικά.

Ο Stephen Porges, PhD, Αμερικανός ψυχολόγος, συγγραφέας, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Ιντιάνα και ιδρυτής του Polyvagal Institute, θεμελίωσε τη Θεωρία του Πολυπνευμονογαστρικού Νεύρου (Polyvagal Theory), η οποία τονίζει τον καθοριστικό ρόλο που διαδραματίζει το αυτόνομο νευρικό σύστημα και ιδιαίτερα το πνευμονογαστρικό νεύρο στη ρύθμιση της υγείας και της συμπεριφοράς μας. Πώς αυτό δηλαδή ελέγχει ασυνείδητες λειτουργίες όπως ο καρδιακός ρυθμός και η αναπνοή, και επηρεάζει την κοινωνική μας συμπεριφορά.

iStock

Σύμφωνα με τον Δρ. Porges, όταν δεν αισθανόμαστε ασφαλείς, δεν μπορούμε να κοινωνικοποιηθούμε με ουσιαστικό τρόπο. Μπορούμε να συμμορφωθούμε, να κάνουμε «αυτό που πρέπει», αλλά όχι να συνδεθούμε.

Γιατί ο φόβος συχνά παρερμηνεύεται ως σεβασμός;

Στην καθημερινότητα, πολύ συχνά ο φόβος «μεταμφιέζεται» σε σεβασμό. Ένα παιδί που υπακούει χωρίς πολλές αντιρρήσεις, ο συνάδελφος που δεν εκφράζει έντονα τη γνώμη του, ένας σύντροφος που δεν συγκρούεται σχεδόν ποτέ, αυτά και πολλά άλλα συνθέτουν το σκηνικό μιας αρμονικής συναναστροφής με τους άλλους, που βέβαια μας ησυχάζει και δείχνει ότι όλοι μας εκτιμούν. Είναι όμως έτσι στην πραγματικότητα;

ΟΤΑΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΣΕΒΑΣΜΟΣ, ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΑΙΣΘΑΝΟΝΤΑΙ ΑΡΚΕΤΑ ΑΣΦΑΛΕΙΣ ΩΣΤΕ ΝΑ ΔΙΑΦΩΝΟΥΝ, ΝΑ ΕΚΦΡΑΖΟΝΤΑΙ ΚΑΙ ΝΑ ΔΕΙΧΝΟΥΝ ΤΟΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ ΤΟΥΣ ΕΑΥΤΟ.

Οι ειδικοί εξηγούν ότι ο φόβος ενεργοποιεί μηχανισμούς επιβίωσης. Ο άνθρωπος μαθαίνει να διαβάζει το περιβάλλον και να προσαρμόζεται, ώστε να αποφύγει αρνητικές συνέπειες – από την απόρριψη μέχρι την τιμωρία. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, η «καλή συμπεριφορά» δεν προκύπτει από εσωτερικό κίνητρο, αλλά από την ανάγκη να μειωθεί η απειλή. Αυτός ο τύπος συμμόρφωσης είναι σιωπηλός, προσεκτικός και συναισθηματικά αποστασιοποιημένος.

Εξάλλου, η παρερμηνεία του φόβου ως σεβασμού συχνά ενισχύεται και σε κοινωνικό επίπεδο. Ανακαλώντας τον τρόπο που μεγαλώσαμε, πολλοί από εμάς θυμόμαστε την ιδέα ότι η ησυχία, η πειθαρχία, η απουσία αντιρρήσεων κ.λπ. είναι δείγμα καλής ανατροφής ή το αποτέλεσμα μιας επιτυχημένης ηγετικής συμπεριφοράς.

Ο σεβασμός ωστόσο δεν βασίζεται στον φόβο των συνεπειών, αλλά στην αναγνώριση της αξίας του άλλου. Όταν υπάρχει σεβασμός, οι άνθρωποι αισθάνονται αρκετά ασφαλείς ώστε να διαφωνούν, να εκφράζονται και να δείχνουν τον πραγματικό τους εαυτό. Ο αντίλογος, οι ερωτήσεις ή ακόμα και το χιούμορ δεν απειλούν μια ανθρώπινη σχέση – αντίθετα, την ενισχύουν.

Η Θεωρία Αυτοπροσδιορισμού των Deci & Ryan (2000),  επιβεβαιώνει ότι η ψυχική ευεξία βασίζεται στην ικανοποίηση τριών βασικών αναγκών: της αυτονομίας, της αίσθησης ικανότητας (επάρκειας) και της ουσιαστικής σύνδεσης. Ο φόβος υπονομεύει και τις τρεις, ενώ ο σεβασμός τις ενισχύει.

iStock

Σεβασμός δεν σημαίνει απόλυτη ταύτιση απόψεων ή συμπάθεια

Ίσως δεν είμαστε σε θέση να δώσουμε έναν ακριβή ορισμό για τον σεβασμό. Καθένας από εμάς μπορεί να τον αντιλαμβάνεται διαφορετικά και να τον επιδιώκει με τρόπους υποκειμενικούς.

Πάντως, εάν προσπαθούσαμε να τον βάλουμε σε λέξεις, θα λέγαμε γενικά ότι ο σεβασμός είναι ένα θετικό συναίσθημα βαθιάς εκτίμησης και αναγνώρισης, που μπορεί να αναφέρεται σε συνανθρώπους μας, στον εαυτό μας ή σε έννοιες όπως οι νόμοι, τα δικαιώματα, το περιβάλλον κ.ά. Συνοδεύεται επίσης από την ανάλογη συμπεριφορά (ή τουλάχιστον έτσι θα έπρεπε), που χαρακτηρίζεται από ευγένεια, φροντίδα και αποδοχή των άλλων.

Οι ειδικοί εξηγούν ότι ένα από τα πιο συνηθισμένα λάθη στις ανθρώπινες σχέσεις είναι η ταύτιση του σεβασμού με τη συμφωνία απόψεων ή τη συμπάθεια. Πολλοί πιστεύουμε ότι σεβόμαστε κάποιον όταν ταυτιζόμαστε μαζί του, εγκρίνουμε απόλυτα τις επιλογές του ή τον βρίσκουμε ευχάριστο και συμπαθητικό. Με ανάλογο τρόπο αναγνωρίζουμε και τον σεβασμό των άλλων προς εμάς.

Στην πραγματικότητα, ο σεβασμός λειτουργεί ανεξάρτητα από αυτά. Μπορείς να διαφωνείς βαθιά με κάποιον και ταυτόχρονα να τον σέβεσαι ουσιαστικά.

Στον τομέα της ψυχολογίας, οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι ο σεβασμός δεν αφορά το αν μας αρέσει ο άλλος, ή εάν συμφωνούμε απόλυτα μαζί του, αλλά το αν αναγνωρίζουμε την αυτονομία και την ανθρώπινη υπόστασή του. Στις σχέσεις όπου υπάρχει αληθινή εκτίμηση, η διαφωνία δεν βιώνεται ως ρήξη αλλά ως μέσο επικοινωνίας και δεν συγχέεται με το εάν μας αρέσει ο άλλος.

ΚΑΘΕ ΦΟΡΑ ΠΟΥ ΕΠΙΛΕΓΟΥΜΕ ΤΗ ΣΥΝΔΕΣΗ ΑΝΤΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΒΟΛΗ, ΜΕΙΩΝΟΥΜΕ ΤΟ ΑΓΧΟΣ ΟΧΙ ΜΟΝΟ ΣΤΟΥΣ ΑΛΛΟΥΣ, ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ ΜΑΣ ΤΟΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΌ.

Η κοινωνική ψυχολογία δείχνει ότι ο σεβασμός σχετίζεται περισσότερο με το πώς αντιμετωπίζουμε τη διαφωνία παρά με το αν συμφωνούμε. Μελέτη σχετικά με την ψυχολογική ασφάλεια των ομάδων, που δημοσίευσε το 1999 η Amy Edmondson, καθηγήτρια του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ, έδειξε ότι σε περιβάλλον όπου οι άνθρωποι νιώθουν σεβασμό, εκφράζουν διαφορετικές απόψεις, κάνουν ερωτήσεις και παραδέχονται τα λάθη τους χωρίς τον φόβο της τιμωρίας.

Ο σεβασμός ως πρακτική ευεξίας

Ο σεβασμός, λένε οι ειδικοί, δεν είναι μια αφηρημένη έννοια, ένα ιδεώδες χαρακτηριστικό. Είναι μια καθημερινή πρακτική ευεξίας που ξεκινάει από μικρές επιλογές: το πώς ακούμε χωρίς να διακόπτουμε, το πώς αντέχουμε τη διαφωνία χωρίς να την παίρνουμε προσωπικά, το πώς δεν χρησιμοποιούμε τον φόβο –συνειδητά ή ασυνείδητα– για να διατηρήσουμε τον έλεγχο μιας κατάστασης. Κάθε φορά που επιλέγουμε τη σύνδεση αντί για την επιβολή, μειώνουμε το άγχος όχι μόνο στους άλλους, αλλά και στον ίδιο μας τον οργανισμό.

Ίσως τελικά το πιο ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι αν μας σέβονται, αλλά αν οι άνθρωποι γύρω μας νιώθουν ασφαλείς μαζί μας. Γιατί μόνο εκεί όπου υπάρχει ασφάλεια, υπάρχει και χώρος για ειλικρίνεια, εμπιστοσύνη και πραγματική σύνδεση.