«ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΗΣ ΣΚΑΛΑΣ»: ΓΙΑΤΙ Η ΤΕΛΕΙΑ ΑΤΑΚΑ ΜΑΣ ΕΡΧΕΤΑΙ ΟΤΑΝ ΕΙΝΑΙ ΠΙΑ ΑΡΓΑ;

Σου έχει τύχει να φεύγεις από μια συζήτηση και, μόλις μπεις στο αυτοκίνητο ή φτάσεις στο σπίτι, να σου έρχεται η τέλεια ατάκα που δεν είπες; Εκείνη που θα έδινε άλλη λάμψη και νόημα στη συνομιλία; Όπως όλα δείχνουν, υπάρχει εξήγηση – και λέγεται «πνεύμα της σκάλας».

Όταν μιλάς με άλλους, υπάρχουν στιγμές όπου νιώθεις ότι η έμπνευσή σου... κάθεται με σταυρωμένα τα χέρια. Εκεί που όλοι ανταλλάσσουν εύστοχες ατάκες και σχόλια για φλέγοντα ή λιγότερο σοβαρά ζητήματα, εσύ –ο κατά τα άλλα ευφραδής και έξυπνος άνθρωπος– στέκεσαι λίγο σαν χαμένος και δεν σου έρχεται να προσθέσεις τίποτα.

Δεν είναι ότι ζητάς από τον εαυτό σου να πει απαραίτητα την ατάκα του αιώνα αλλά, όπως και να το κάνουμε, περίμενες κάτι παραπάνω από το «Ναι, ε; Ενδιαφέρον ακούγεται!» που κατάφερες να ψελλίσεις.

Όμως αργότερα, αφού π.χ. το έχετε διαλύσει και κατευθύνεσαι προς το αμάξι σου, συμβαίνει το θαύμα: έρχεται στο μυαλό σου από το πουθενά η τέλεια, η εύστοχη, ευφυέστατη φράση που θα μπορούσες να είχες πει, και ξαφνικά γίνεσαι ο άνθρωπος που θα ήθελες να ήσουν δέκα λεπτά νωρίτερα.

Πριν νευριάσεις και κατηγορήσεις τον εαυτό σου για έλλειψη ευστροφίας, αμηχανία ή οτιδήποτε άλλο, ίσως σε παρηγορήσει το γεγονός ότι δεν συμβαίνει μόνο σε σένα. Μάλιστα, οι Γάλλοι έχουν ονομάσει το φαινόμενο «l’esprit de l’escalier», που σημαίνει κατά κυριολεξία «το πνεύμα της σκάλας».

Τι είναι το «πνεύμα της σκάλας»

Η φράση «l’esprit de l’escalier» φαίνεται ότι γεννήθηκε στα σαλόνια του Παρισιού, τον 18ο αιώνα, όπως αναφέρει ο Γάλλος φιλόσοφος Ντενί Ντιντερό (1713–1784) στο δοκίμιό του με τίτλο «Το παράδοξο με τον ηθοποιό». Καλεσμένος ο ίδιος σε δείπνο στο σπίτι του πολιτικού Ζακ Νεκέρ, δέχτηκε ένα σχόλιο που τον άφησε προς στιγμήν άφωνο. Έτσι προέκυψε η φράση: «Ένας ευαίσθητος άνθρωπος, όπως εγώ, απόλυτα απορροφημένος από αυτά που του αντιπαραθέτουν, χάνει το μυαλό του και δεν το ξαναβρίσκει παρά μόνο στο κάτω μέρος της σκάλας».

ΟΛΟΙ ΘΕΛΟΥΜΕ ΝΑ ΕΛΕΓΧΟΥΜΕ ΤΗΝ ΕΝΤΥΠΩΣΗ ΠΟΥ ΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΝ ΟΙ ΑΛΛΟΙ ΓΙΑ ΕΜΑΣ ΚΑΙ ΑΥΤΟ ΠΑΙΖΕΙ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ ΡΟΛΟ ΣΤΗ ΔΙΑΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΜΑΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ.

Αν σάστισε ολόκληρος φιλόσοφος και δεν βρήκε τίποτα να πει, παρά μόνο λίγο πριν φτάσει στην έξοδο, αναλογίσου πόσο ΟΚ είναι να συμβαίνει στον καθένα μας κάτι τέτοιο. Οι ειδικοί το έχουν διερευνήσει και εξηγούν γιατί πολύ συχνά η σωστή ατάκα μάς έρχεται στο μυαλό μόλις απομακρυνθούμε από το πεδίο της συζήτησης.

Ο ρόλος του γνωστικού φορτίου σε μια συνομιλία

Με τον όρο «γνωστικό φορτίο» (cognitive load), οι ειδικοί αναφέρονται στο μέγεθος της προσπάθειας που καταβάλλεται ή απαιτείται κατά τη διαδικασία της σκέψης και του συλλογισμού. Όπως εξηγούν, στις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις συχνά προσπαθούμε συγχρόνως:

• να κατανοήσουμε το θέμα της συζήτησης,
• να προβλέψουμε την αντίδραση των άλλων,
• να διαχειριστούμε το κοινωνικό άγχος,
• να προσέξουμε π.χ. να μην ρίξουμε κάτω το ποτό μας.

Αυτό αυξάνει τη συνολική πνευματική προσπάθεια που απαιτείται για να επεξεργαστούμε πληροφορίες και περιορίζει τους διαθέσιμους πόρους για μια δημιουργική απάντηση, δηλαδή για τη σωστή, πολυπόθητη ατάκα.

Ένα σημαντικό άρθρο από την εργασία της Jenni Redifer και συνεργατών της, του 2021, έδειξε ότι το υψηλό γνωστικό φορτίο μειώνει την απόδοσή μας όσον αφορά τις δημιουργικές σκέψεις.

Η δημιουργική σκέψη χρειάζεται χρόνο και χώρο

Η δημιουργική σκέψη που απαιτείται για να δώσουμε την «τέλεια απάντηση» σε μια συζήτηση, δεν είναι απλώς ένα λογικό επακόλουθο. Σύμφωνα με τη νευροεπιστήμη, τέτοιες εγκεφαλικές διεργασίες συχνά απαιτούν εκτεταμένο χρόνο επεξεργασίας, συσχέτιση εννοιών και ελεύθερη σκέψη, δηλαδή προϋποθέσεις που συνήθως δεν ευνοούνται στις κοινωνικές συναναστροφές.

ΟΤΑΝ ΠΙΣΤΕΥΕΙΣ ΟΤΙ ΔΙΑΚΥΒΕΥΕΤΑΙ Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΟΥ ΕΙΚΟΝΑ, ΑΙΣΘΑΝΕΣΑΙ ΟΤΙ ΤΑ ΛΟΓΙΑ ΣΟΥ ΠΕΡΝΟΥΝ ΑΠΟ ΕΝΑ ΜΙΚΡΟ ΤΕΣΤ.

Αυτό ίσως εξηγεί γιατί η τέλεια ατάκα σού έρχεται στο μυαλό όταν πια δεν πιέζεσαι να απαντήσεις άμεσα σε κάτι, καθώς έχεις ήδη απομακρυνθεί από τη συζήτηση.

Η μελέτη που αναφέραμε έδειξε πώς η αυτοκριτική σε μια συνομιλία μπορεί να μπλοκάρει εκ των προτέρων τις καλύτερες ιδέες μας, αλλά η απαλλαγή από αυτή την πίεση μας επιτρέπει να επεξεργαστούμε καλύτερα τα δεδομένα. Κοντολογίς, το «πνεύμα της σκάλας», δεν σημαίνει ότι ξαφνικά επανέρχεται η μνήμη μας και θυμόμαστε τι θα θέλαμε να είχαμε πει, αλλά ότι χρειάστηκε περισσότερος χρόνος να το σκεφτούμε.

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Γιατί μας απασχολεί τόσο η χαμένη μας ατάκα;

Έρευνες στην κοινωνική ψυχολογία δείχνουν εδώ και δεκαετίες ότι οι άνθρωποι δεν συμμετέχουμε στις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις με ουδέτερο τρόπο. Σύμφωνα με το κλασικό μοντέλο της διαχείρισης εντυπώσεων (impression management) των Leary και Kowalski (1990), όλοι θέλουμε να ελέγχουμε την εντύπωση που σχηματίζουν οι άλλοι για εμάς και αυτό παίζει σημαντικό ρόλο στη διαπροσωπική μας συμπεριφορά. Όσο μεγαλύτερη σημασία έχει η εικόνα μας προς αυτούς, τόσο μεγαλύτερη είναι και η πίεση που αισθανόμαστε.

Έτσι, ίσως παρατηρείς τον εαυτό σου να βιώνει το «πνεύμα της σκάλας» όταν συναναστρέφεσαι φίλους που σε ενδιαφέρει πολύ η γνώμη τους, πρώην συντρόφους, γονείς «υψηλής σύγκρουσης» κ.ο.κ. Σε κάθε περίπτωση, όταν πιστεύεις ότι διακυβεύεται η κοινωνική σου εικόνα, αισθάνεσαι ότι τα λόγια σου περνούν από ένα μικρό τεστ.

ΑΥΤΗ Η «ΑΝΑΔΡΟΜΙΚΗ ΕΥΦΥΪΑ» ΤΟΥ L’ESPRIT DE L’ESCALIER ΠΑΙΡΝΕΙ ΤΗ ΜΟΡΦΗ ΑΥΤΟΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΟΧΙ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟΥΣ ΑΛΛΟΥΣ, ΑΛΛΑ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ ΣΟΥ ΤΟΝ ΕΑΥΤΟ.

Κι αν κρίνεις ότι οι επιδόσεις σου δεν ήταν καλές, οι ειδικοί εξηγούν ότι ενδέχεται να συμβαίνουν τα εξής:

• Αισθάνεσαι ντροπή, επειδή το αποτέλεσμα δεν ταυτίζεται με την εικόνα που θέλεις να προβάλλεις.
• Κάνεις αυστηρή αυτοκριτική με τη μορφή εσωτερικού διαλόγου («Γιατί δεν τα είπα όπως έπρεπε;» κ.λπ.).
• Υπεραναλύεις, αναπαριστώντας νοητικά τη σκηνή ξανά και ξανά.
• Νιώθεις την ανάγκη να επανορθώσεις.

Αυτή η «αναδρομική ευφυΐα» του l’esprit de l’escalier παίρνει τη μορφή αυτοπροστασίας όχι απέναντι στους άλλους, αλλά απέναντι στον ίδιο σου τον εαυτό.

Μη φοβού το «πνεύμα της σκάλας»

Μιας και δεν πρόκειται για κάποιο διαγνωσμένο σύνδρομο, το «πνεύμα της σκάλας» δεν χρήζει ιδιαίτερης αντιμετώπισης, ούτε πρόκειται, όπως φαίνεται, να σου κάνει κακό, τουλάχιστον όχι όσο δεν του επιτρέπεις να τριβελίζει το μυαλό σου.

Ωστόσο, όταν μια ανθρώπινη συναισθηματική κατάσταση κατονομάζεται (affect labeling), μειώνεται η αγωνία και ο φόβος για αυτήν, καθώς από προσωπικό ζήτημα γίνεται κοινή ανθρώπινη εμπειρία.

Το «πνεύμα της σκάλας» ίσως να μην αφορά τελικά τις ατάκες που χάθηκαν, αλλά τον τρόπο με τον οποίο ο νους μας δεν αποσυνδέεται άμεσα, ακόμα κι αν μια συζήτηση έχει τελειώσει. Έτσι, την επόμενη φορά που η τέλεια φράση θα σου έρθει αργοπορημένα στη σκάλα, στο αυτοκίνητο ή στο σπίτι σου, καλό θα είναι να μη θυμώσεις που δεν ήρθε στην ώρα της, ούτε τη δεις σαν την άχρηστη πληροφορία της ημέρας. Σκέψου ότι ο αναστοχασμός είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ανθρώπινης γνωστικής λειτουργίας, που θα βοηθήσει να έρθουν οι επόμενες ατάκες στην ώρα τους.