TO «ΣΥΓΧΩΡΩ ΑΛΛΑ ΔΕΝ ΞΕΧΝΩ» ΕΞΗΓΕΙΤΑΙ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ

Τι σημαίνει πραγματικά να συγχωρούμε, αφού η συγχώρεση δεν σβήνει τις αναμνήσεις ούτε αρνείται τον πόνο; Έρευνες απαντούν, δείχνοντας ότι μπορούμε να θυμόμαστε κάθε λεπτομέρεια ενός τραυματικού γεγονότος, ενώ με τον χρόνο «μαλακώνουμε» τα αρνητικά συναισθήματα.

«Συγχωρώ, συν+χώρος, δηλαδή κάνω χώρο μέσα μου για να δεχτώ την εξήγηση του άλλου και τη μεταμέλεια, ναι, το προσπαθώ και το επιδιώκω. Να ξεχάσω όμως όχι, δεν γίνεται». Ειπώθηκε κάποτε σε προσωπική συζήτηση και δεν θα μπορούσε να με έχει βρει πιο σύμφωνο. Το επαναλαμβάνω κάθε που μια κουβέντα περνά σε ένα από τα δυσκολότερα, όπως φαίνεται, ζητήματα στις ανθρώπινες σχέσεις, ότι δεν βρίσκω μεγάλο νόημα στη συγχώρεση όσο νικά η μνήμη.

Τις περισσότερες φορές, ο αντίλογος θα με εγκαλέσει για μνησικακία, ενδεχομένως άδικα. Μα, ό,τι και να λέει η μία ή η άλλη πλευρά, το «συγχωρώ αλλά δεν ξεχνώ» είναι μάλλον έξω από τον έλεγχό μας. Πλήθος ερευνών από τα πεδία της ψυχολογίας και νευροεπιστήμης έχουν περιγράψει τι συμβαίνει όταν συγχωρούμε και απ’ ό,τι δείχνουν τα ευρήματά τους, το «περασμένα, ξεχασμένα» είναι, στην καλύτερη, αυταπάτη. Το μόνο που καταφέρνουμε είναι να επαναπροσδιορίσουμε, με επιτυχία ή χωρίς, τις σχέσεις με τις αναμνήσεις μας.

Θυμόμαστε σχεδόν με κάθε λεπτομέρεια

Μια από τις πιο περιεκτικές απαντήσεις στο ζήτημα της μνήμης και της συγχώρεσης έδωσε μια μεγάλη μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2025. Η ερευνητική ομάδα εξέτασε διάφορες παραμέτρους σε 1.479 συμμετέχοντες μέσα από τέσσερις υποέρευνες και συμπέρανε ότι όσοι συγχώρησαν εκείνους που τους έβλαψαν θυμόντουσαν τα πάντα εξίσου καθαρά και λεπτομερώς με όσους δεν είχαν συγχωρέσει.

H συγχώρεση δεν ξαναγράφει την ιστορία ούτε αρνείται τον πόνο που υπέστη κάποιος. Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Μπορούσαν να ανακαλέσουν πού βρισκόντουσαν, τι είχε ειπωθεί, ποιοι ήταν παρόντες και τη χρονολογική ακολουθία των γεγονότων με την ίδια ακρίβεια, διαψεύδοντας τη θεωρία της «φθίνουσας μνήμης», κατά την οποία η συγχώρεση θολώνει τις αναμνήσεις. Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα φέρνουν τον Rafael Posso από την ταραγμένη Κολομβία, που λέει πως έχει συγχωρήσει μα δεν ξεχνά κάθε φρικιαστική λεπτομέρεια από τη δολοφονία τριών μελών της οικογένειάς του από παραστρατιωτικούς, κατά τη σφαγή του Las Brisas το 2000.

Ξεθωριάζει ο πόνος και μετασχηματίζεται η ανάμνηση

Εφόσον οι βασικές μνήμες παραμένουν άθικτες, η αλλαγή έρχεται από τη στάση μας απέναντί τους. Η ίδια έρευνα έδειξε πως όταν οι άνθρωποι ανέτρεχαν σε κακόβουλες πράξεις που συγχώρησαν, βίωναν πολύ λιγότερα αρνητικά συναισθήματα και με μικρότερη ένταση, καταφέρνοντας να παραμένουν πιο ουδέτεροι σε σχέση με εκείνες που άφησαν ασυγχώρητες.

Γίνεται πιο κατανοητό διαβάζοντας τον Jeffrey Blustein, ηθικό φιλόσοφο και καθηγητή Βιοηθικής, που τονίζει ότι η συγχώρεση δεν είναι ειλικρινής αν «προκύπτει απλώς από τη λήθη για το κακό που μας έκαναν». Αντιθέτως, η συγχώρεση απαιτεί τη ρύθμιση του συναισθήματος απέναντι στη μνήμη· να θυμάσαι τι συνέβη και με τον καιρό να μπορείς να μην του επιτρέπεις να σε αναστατώνει, να διαταράσσει τη ζωή σου ή να σου γεννά σκέψεις για εκδίκηση.

Όπως επισήμαναν οι ερευνητές, η συγχώρεση δεν ξαναγράφει την ιστορία ούτε αρνείται τον πόνο που υπέστη κάποιος. Παρά τα όποια συναισθήματα μπορεί να έζησαν τη στιγμή του αρνητικού γεγονότος, οι συμμετέχοντας κατάφεραν να αλλάξουν τον τρόπο που το αναβίωναν στο παρόν, χωρίς να το δικαιολογούν. Το μοτίβο παρέμεινε σταθερό ακόμη και όταν συνεκτιμήθηκε πόσο ηθικά λάθος θεωρούσαν την άδικη εις βάρους του πράξη.

Η ΣΥΓΧΩΡΕΣΗ ΑΠΑΙΤΕΙ ΤΗ ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΟΣ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΗ ΜΝΗΜΗ· ΝΑ ΘΥΜΑΣΑΙ ΤΙ ΣΥΝΕΒΗ ΚΑΙ ΜΕ ΤΟΝ ΚΑΙΡΟ ΝΑ ΜΠΟΡΕΙΣ ΝΑ ΜΗΝ ΤΟΥ ΕΠΙΤΡΕΠΕΙΣ ΝΑ ΣΕ ΑΝΑΣΤΑΤΩΝΕΙ.

Πώς συγχωρούμε και «μαλακώνουμε»

Οι Christopher Jude McCarroll και Roy Dings, από το πεδίο της φιλοσοφίας, υποστηρίζουν ότι η συγχώρεση δρα μέσω της δημιουργίας ψυχολογικής απόστασης. Όταν συγχωρούμε, επεξεργαζόμαστε το κακό που μας έκαναν σε πιο αφηρημένο επίπεδο, εστιάζοντας στο ευρύτερο νόημά της πράξης αντί σε επιμέρους, επώδυνα στοιχεία της. Με αυτόν τον τρόπο, μπορούμε να εξετάζουμε το παρελθόν από τη «σκοπιά του παρατηρητή», χωρίς να το αναμοχλεύουμε εσωτερικά και χωρίς συναισθηματική ένταση.

Οι ψυχολόγοι Saima Noreen και Malcolm MacLeod περιγράφουν τη διαδικασία ως έναν «κύκλο αρετής»: η συναισθηματική συγχώρεση ενισχύει την ψυχολογική απόσταση, η οποία διευκολύνει την εκούσια αποδυνάμωση των επώδυνων λεπτομερειών της μνήμης, που οδηγεί, με τη σειρά της, σε βαθύτερη συγχώρεση. Συγχώρεση, όπως λένε, είναι «να συγχωρείς, να ξεχνάς και έπειτα να συγχωρείς ακόμη περισσότερο».

ΔΕΝ ΞΕΧΝΑΜΕ ΤΟ ΓΕΓΟΝΟΣ ΠΟΥ ΜΑΣ ΠΛΗΓΩΣΕ, ΜΟΝΟ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΕΠΑΝΑΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΟΥΜΕ ΤΙΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΜΕ ΤΙΣ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΜΑΣ.

Τι «επιλέγουμε» να ξεχάσουμε

Αν και οι βασικές αναμνήσεις γύρω από το συμβάν παραμένουν, υπάρχει κάτι που ίσως καταφέρουμε να ξεχάσουμε. Έρευνα που δημοσιεύτηκε το 2019 στο Frontiers in Psychology έδειξε ότι η συναισθηματική συγχώρεση έχει τη δύναμη να ελαφρύνει τη μνήμη από το αρνητικό της περιεχόμενο, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τον θύτη. Ας μείνουμε λίγο στον όρο «συναισθηματική».

Η ψυχολογική έρευνα διακρίνει τη συγχώρεση σε συμπεριφορική (decisional forgiveness), που χαρακτηρίζεται από την εγκατάλειψη των κινήτρων για εκδίκηση, και συναισθηματική (emotional forgiveness), που προχωρά στη μετατόπιση από τα αρνητικά συναισθήματα σε πιο θετικά, όπως η ενσυναίθηση και η συμπόνοια. Τα περισσότερα δεδομένα καταλήγουν πώς μόνο η δεύτερη συνοδεύεται από τις γνωστικές και φυσιολογικές αλλαγές που χαρακτηρίζουν την ουσιαστική συγχώρεση.

Έτσι και στη μελέτη του 2019, μόνο οι άνθρωποι που μπόρεσαν να συγχωρήσουν συναισθηματικά κατάφεραν να αναγνωρίσουν ελαφρυντικά σε όσους τους έβλαψαν. Παράλληλα, παρότι ανακαλούσαν καθαρά διάφορα χαρακτηριστικά των ανθρώπων που τους πλήγωσαν, πολύ σπάνια θα ήταν αρνητικού περιεχομένου, όπως «εγωιστής» ή «σκληρός». Συνεπώς, αν το γεγονός δεν ξεχνιέται, εξασθενούν οι δυσάρεστοι συνειρμοί.

Στον αντίποδα, η ομάδα της συμπεριφορικής συγχώρεσης δεν μπόρεσε να αλλάξει στάση απέναντι στον δράστη, αποδίδοντας ό,τι συνέβη σε προσωπικά του κίνητρα και όχι τυχαία αίτια, όπως ακριβώς και όσοι δεν συγχώρησαν. Οι ερευνητές το αποκαλούν «κούφια συγχώρεση», είναι δηλαδή μια επιφανειακή διατήρηση της σχέσης χωρίς καμία αλλαγή της αρνητικής γνώμης.

Η ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΗ ΣΥΓΧΩΡΕΣΗ ΠΡΟΫΠΟΘΕΤΕΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ, ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΕΝΣΥΝΑΙΣΘΗΣΗΣ, ΣΥΝΕΙΔΗΤΗ ΑΛΛΑΓΗ ΟΠΤΙΚΗΣ ΚΑΙ, ΣΕ ΚΑΠΟΙΟ ΒΑΘΜΟ, ΤΗΝ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΚΑΛΟ ΤΟΥ ΑΛΛΟΥ.

Πώς να συγχωρούμε αποτελεσματικά

Δεν είναι κακό να δυσκολεύεσαι ή να μη θες να συγχωρέσεις. Το ελάχιστο που συνάγεται από τα παραπάνω είναι ότι η ουσιαστική συγχώρεση δεν απαιτεί απώλεια μνήμης ή διαγραφή του παρελθόντος, ούτε είναι απλή απόφαση. Προϋποθέτει συναισθηματική εργασία, καλλιέργεια ενσυναίσθησης, συνειδητή αλλαγή οπτικής και, σε κάποιο βαθμό, την επιθυμία για το καλό του άλλου.

Ακόμα, σύμφωνα με τον Blustein, είναι υγιές να διατηρείς αρνητικά συναισθήματα στην ανάμνηση του γεγονότος που σε έβλαψε, κυρίως για λόγους αυτοσεβασμού και ηθικής διαύγειας, πολύ μικρής έντασης ωστόσο και εφόσον δεν σε διαταράσσει.

Τέλος, μη λυπηθείς αν θες να πετάξεις ή να σπάσεις πράγματα, όσο και αν πιστεύεις –ή πιστεύουν άλλοι– πως είναι μικροπρέπεια. Η απομάκρυνση φωτογραφιών, δώρων ή άλλων αντικειμένων που δρουν ως ισχυρά ερεθίσματα μνήμης είναι στρατηγική ρύθμιση των συναισθημάτων και όχι άρνηση ή αποφυγή του γεγονότος.