ΖΗΛΕΥΕΙΣ ΣΤΙΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΣΟΥ; ΠΡΙΝ ΒΙΑΣΤΕΙΣ ΝΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ, ΔΙΑΒΑΣΕ ΑΥΤΟ

Για πολλά χρόνια, η ζήλια αντιμετωπιζόταν σαν στοιχείο της προσωπικότητας που δεν αλλάζει, περνά από σχέση σε σχέση και απλώς ταλαιπωρεί. Νέα μελέτη, όμως, δείχνει ότι τα πράγματα είναι πιο σύνθετα και, σε μεγάλο βαθμό, εξαρτώνται από τη δυναμική της ίδιας της σχέσης.

«Ζηλεύω στις σχέσεις μου». «Ναι, είμαι ζηλιάρα/ης». «Γενικά ζηλεύω το κορίτσι/αγόρι μου». Αυτά και άλλα τέτοια όμορφα και χαριτωμένα γράφονταν (ως δηλώσεις προεφηβικής ειλικρίνειας) στα σχολικά λευκώματα που περνούσαν από χέρι σε χέρι θέτοντας καυτά ερώτηματα όπως «Ζηλεύεις στη σχέση σου;» ή «Ποια είναι τα αρνητικά σου». Τα θυμάσαι; Αν δυσκολεύεσαι να γυρίσεις στα περασμένα λόγω χρονικής απόστασης ή γιατί έχεις απωθήσει τα χρόνια εκείνα, μήπως θυμάσαι να συζητάς το θέμα στο πρώτο ραντεβού, σαν από την απάντηση να εξαρτάται το μέλλον της γνωριμίας;

Για πολλά χρόνια, η ζήλια αντιμετωπιζόταν σαν ένα στοιχείο της προσωπικότητας, ένα σύμφυτο κουσούρι που και να χτυπηθείς δε φεύγει, αλλά θα εκδηλωθεί σε κάθε σχέση, μόνο και μόνο για να κάνει τον βίο του άλλου ή της άλλης αβίωτο. Κι όμως, μια διαχρονική μελέτη έρχεται να αμφισβητήσει το κυρίαρχο αφήγημα, διαπιστώνοντας ότι η ζήλια δεν είναι απλώς ατομικό χαρακτηριστικό αλλά, πολύ περισσότερο, προϊόν των δυναμικών σε μια σχέση.

«Μεγάλο μέρος της υπάρχουσας έρευνας αντιμετωπίζει τη ζήλια σαν ένα σταθερό, αναλλοίωτο χαρακτηριστικό της προσωπικότητας», δήλωσε η συγγραφέας της μελέτης, Mikhila Wildey, αναπληρώτρια καθηγήτρια ψυχολογίας στο Grand Valley State University. «Ήθελα να το ελέγξω: είναι η ζήλια κάτι που οι άνθρωποι απλώς “κουβαλούν” από σχέση σε σχέση ή εξαρτάται από τον σύντροφο και το πλαίσιο; Επιπλέον, αλλάζει η ζήλια με την πάροδο του χρόνου μέσα σε μια συγκεκριμένη σχέση;»

Η ζήλια δεν είναι κάτι που οι άνθρωποι απλώς «κουβαλούν» από σχέση σε σχέση αλλά εξαρτάται από τον/τη σύντροφο και το πλαίσιο. Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Για την έρευνά της, που δημοσιεύεται στο περιοδικό Personal Relationships, παρακολούθησε 891 νέους ενήλικες για πέντε χρόνια, καταγράφοντας περισσότερες από 1.500 διαφορετικές ερωτικές σχέσεις. Το γεγονός ότι πολλοί συμμετέχοντες άλλαξαν σύντροφο κατά τη διάρκεια της μελέτης επέτρεψε στην Wildey και την ομάδα της να παρατηρήσουν πώς μεταβάλλεται η ζήλια όταν αλλάζει το περιβάλλον της σχέσης.

Τη ζήλια σου τη βγάζει ο άλλος

Στην ψυχολογία, η ζήλια στις ερωτικές σχέσεις περιγράφεται ως ένα σύνηθες συναίσθημα που πηγάζει από τον φόβο απώλειας του συντρόφου, αν και κάποιες φορές μπορεί να εξελιχθεί σε εμμονή. Οι επιστήμονες διακρίνουν διαφορετικούς τύπους ζήλιας, τονίζοντας ότι ορισμένες μορφές είναι πολύ πιο επιβλαβείς από άλλες. Για παράδειγμα, η συναισθηματική ζήλια είναι μια άμεση αντίδραση σε μια στιγμιαία απειλή, όπως όταν βλέπεις τον/τη σύντροφό σου να φλερτάρει σε ένα πάρτι.

Υπάρχει όμως και η γνωσιακή ζήλια, στην οποία εστίασε η ερευνητική ομάδα, που περιλαμβάνει τις επίμονες και συχνά ενοχλητικές σκέψεις ότι ο/η σύντροφος μπορεί να απατά, ακόμη κι δεν υπάρχουν αποδείξεις. Όπως εξηγούν, είναι το είδος ζήλιας που κατατρώει όσο κανένα άλλο την ψυχική υγεία και τη σχέση, καθώς συνδέεται με χαμηλή αυτοεκτίμηση, άγχος και συγκρούσεις.

Η ΕΡΕΥΝΑ ΒΡΗΚΕ ΠΩΣ Η ΖΗΛΙΑ ΕΞΗΓΕΙΤΑΙ ΚΑΤΑ 40% ΑΠΟ ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑ 20% ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ ΕΝΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ.

Τι έδειξε, λοιπόν, η μελέτη;

• Μέσα στην ίδια σχέση, τα επίπεδα γνωσιακής ζήλιας παρέμεναν σε εντυπωσιακό βαθμό σταθερά στην πορεία του χρόνου, ανατρέποντας την κοινή αντίληψη ότι «η ζήλια υποχωρεί όσο γνωρίζεις καλύτερα τον άλλο».
• Όταν οι συμμετέχοντες άλλαζαν σύντροφο, άλλαζε και η εικόνα. Σχεδόν το 40% των διαφορών στη ζήλια εξηγούνταν από τη σχέση σε μια δεδομένη χρονική περίοδο και μόνο το 28,2% μπορούσε να αποδοθεί σε σταθερά χαρακτηριστικά του ίδιου του ατόμου.

Τα συναισθήματα στις σχέσεις προκύπτουν από την αλληλεπίδραση

Σειρά από μελέτες που προηγήθηκαν συμπεραίνουν ότι τα συναισθήματα μέσα στις σχέσεις είναι αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης παρά ατομικών χαρακτηριστικών και συμπεριφορικών τάσεων αποκλειστικά. Κάποιες διαπίστωσαν ότι χαρακτηριστικά όπως ο νευρωτισμός και το άγχος προσκόλλησης –ο φόβος εγκατάλειψης και η ανάγκη για διαβεβαίωση– αυξάνουν την πιθανότητα ζηλοτυπίας, ωστόσο η επίδρασή τους διαμεσολαβείται από τη συμπεριφορά και την ανταπόκριση του/της συντρόφου.

Παράλληλα, στη συζήτηση αρχίζει να μπαίνει και το ψηφιακό περιβάλλον, που ενίοτε υποδαυλίζει τη ζήλια και τις κόντρες στο ζευγάρι. Μια μελέτη σε νεαρά ζευγάρια έδειξε ότι η ζήλια που πυροδοτεί η παρουσία στα social media, η οποία που εκφράζεται με παρακολούθηση των likes, των φίλων ή των stories ενός συντρόφου, συνδέεται με χαμηλότερη ικανοποίηση από τη σχέση και αυξημένη καχυποψία με την πάροδο του χρόνου.

ΟΙ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ ΖΗΛΙΑΣ ΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΤΟΥ/ΤΗΣ ΣΥΝΤΡΟΦΟΥ, ΤΗ ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ ΣΤΗΝ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ, ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΕΣ ΑΠΙΣΤΙΕΣ Ή ΚΑΙ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ SOCIAL MEDIA.

Επιστρέφοντας στην τελευταία μελέτη, έδειξε ακόμα ότι η απιστία αφήνει ένα είδος γνωσιακού αποτυπώματος, ιδίως όταν συμβαίνει νωρίς στη σχέση, κρατώντας το άτομο σε διαρκή επαγρύπνηση για μεγάλο χρονικό διάστημα. Επιπλέον, διαπίστωσε κάτι ενδεχομένως οικείο σε όσους έχουν λερωμένη τη φωλιά τους: όσοι είχαν απατήσει στο παρελθόν ανέφεραν υψηλότερα επίπεδα ζήλιας, εύρημα που οι ερευνητές απέδωσαν σε μηχανισμούς προβολής ή ενοχής.

Συνεπώς, η ερώτηση «είσαι ζηλιάρης/α;» θα πρέπει να τοποθετείται σε ένα περικείμενο που συνυπολογίζει:

• ποιος είναι ο σύντροφος,
• πόσο διαφανής είναι η επικοινωνία,
• πόσο ενεργοί είναι οι δύο άνθρωποι στα κοινωνικά δίκτυα.
• αν υπάρχει ιστορικό απιστίας.

Για να παραφράσουμε λίγη Simone de Beauvoir, «ζηλιάρης/α δε γεννιέσαι, γίνεσαι» (ή, όπως έχει πει και η Νατάσα, «τον χαρακτήρα μου τον φτιάξανε τα έργα σου»).