ΑΦΡΙΚΑΝΙΚΗ ΣΚΟΝΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ: ΠΩΣ ΦΤΑΝΕΙ ΑΠΟ ΤΗ ΣΑΧΑΡΑ ΚΑΙ ΠΟΣΟ ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΗ ΕΙΝΑΙ

Η αφρικανική σκόνη έπνιξε για άλλη μια φορά τη χώρα μας. Πώς θα εξελιχθεί άραγε το φαινόμενο αυτό τα επόμενα χρόνια;

Πέμπτη 2 Μαρτίου 2026. Φίλοι και συγγενείς από το Ηράκλειο με παίρνουν τηλέφωνο για να μου περιγράψουν τις απόκοσμες εικόνες που αντικρίζουν. Κανείς τους δεν έχει ξαναδεί τόσο κόκκινο τον κρητικό ουρανό. Πάνω από τη πόλη τα χρώματα που επικρατούν δεν θυμίζουν ρομαντικό ηλιοβασίλεμα, αλλά μια απειλή που όλο και πλησιάζει.

Την επόμενη μέρα, ένα βίντεο του Guardian έσκασε στη ροή μου. Το κέντρο της πόλης χανόταν μέσα σε ένα πυκνό πέπλο σκόνης. Δεν ήταν σκηνή από δυστοπική ταινία, αλλά η πραγματικότητα που τα τελευταία χρόνια ζούμε όλο και πιο συχνά.

Τα φαινόμενα αυτά προκαλούνται από νέφη σκόνης που προέρχονται από την έρημο Σαχάρα. Αν και το μεγαλύτερο μέρος της ταξιδεύει προς τα δυτικά, φτάνοντας μέχρι την Αμερική, ένα σημαντικό ποσοστό κινείται προς τα βόρεια, προς την Ευρώπη, ιδιαίτερα το διάστημα μεταξύ Φεβρουαρίου και Ιουνίου.

Τα τελευταία χρόνια, τέτοια νέφη έχουν φτάσει μέχρι τη Βόρεια Θάλασσα και τη Σκανδιναβία, εξηγεί ο Χοσεΐν Χασέμι, λέκτορας στο Τμήμα Μηχανικής Υδατικών Πόρων και στο Κέντρο Προηγμένων Μεσανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Lund.

Καθώς η κλιματική αλλαγή επηρεάζει τη μεγαλύτερη έρημο του κόσμου, η Ευρώπη βρίσκεται ολοένα και περισσότερο στην πορεία ενός μεταβαλλόμενου περιβαλλοντικού κινδύνου. Η Σαχάρα ευθύνεται για περισσότερο από το ήμισυ των συνολικών εκπομπών σκόνης παγκοσμίως. Όταν οι συνθήκες είναι θερμές, ξηρές και με ανέμους, τα σωματίδια σηκώνονται αρκετά χιλιόμετρα στην ατμόσφαιρα και μεταφέρονται μεταξύ ηπείρων.

ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΡΑΠΑΝΗΣ/EUROKINISSI

Κλιματική αλλαγή και αφρικανική σκόνη

Η σχέση μεταξύ ενός θερμαινόμενου πλανήτη και της ατμοσφαιρικής σκόνης είναι πιο σύνθετη απ’ όσο θα περίμενε κανείς. Από τη μία πλευρά, η αύξηση της θερμοκρασίας ξηραίνει τα εδάφη και επιταχύνει την ερημοποίηση, καθιστώντας ευκολότερο για τον άνεμο να αποσπά και να μεταφέρει λεπτά σωματίδια. Υπό ακραία σενάρια θέρμανσης, η ποσότητα της σκόνης από τη Σαχάρα που ανυψώνεται στην ατμόσφαιρα θα μπορούσε να αυξηθεί κατά 40% έως 60% έως το τέλος του αιώνα.

Από την άλλη, το πόση σκόνη θα φάμε στο μέλλον δεν εξαρτάται μόνο από το πόσο ζεστός γίνεται ο πλανήτης, αλλά και από το πώς κινούνται οι άνεμοι. Ορισμένες καταιγίδες άμμου και σκόνης της Σαχάρας έχουν, στην πραγματικότητα, γίνει πιο σπάνιες και λιγότερο έντονες τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Αυτό οφείλεται εν μέρει στην αύξηση της βλάστησης στα νότια σύνορα της Σαχάρας που λειτουργεί σαν φυσικό τοίχος. Παράλληλα, σχετίζεται με τη γενική εξασθένηση των επιφανειακών ανέμων, αλλά και με αλλαγές σε μεγάλης κλίμακας κλιματικά πρότυπα.

AP Photo/Giorgos Gkratsos

Κίνδυνοι για την υγεία

Για την Ευρώπη, οι επιπτώσεις δεν είναι απλώς αισθητικές. Η αφρικανική σκόνη μπορεί να υποβαθμίσει σημαντικά την ποιότητα του αέρα, ωθώντας τα επίπεδα των αιωρούμενων σωματιδίων πέρα από τα όρια των υγειονομικών οδηγιών.

Αυτά τα λεπτά σωματίδια, γνωστά ως PM10, μπορούν να διεισδύσουν βαθιά στους πνεύμονες, επιβαρύνοντας το αναπνευστικό σύστημα και επιδεινώνοντας παθήσεις όπως το άσθμα, ενώ συνδέονται και με αυξημένο κίνδυνο καρδιαγγειακών προβλημάτων.

Η αφρικανική σκόνη επηρεάζει και την οικονομία

Η σκόνη συνεπάγεται και άλλα, λιγότερο ορατά κόστη. Όταν, για παράδειγμα, κατακάθεται στο χιόνι στις Άλπεις, σκουραίνει την επιφάνειά του και μειώνει την ικανότητά του να αντανακλά το ηλιακό φως, επιταχύνοντας έτσι το λιώσιμό του. Μπορεί, επίσης, να μειώσει την απόδοση των ηλιακών πάνελ, καλύπτοντάς τα με ένα λεπτό στρώμα που μπλοκάρει την ακτινοβολία, αλλά και να διαταράξει την αεροπορική και οδική κυκλοφορία, μειώνοντας την ορατότητα και αυξάνοντας τον κίνδυνο ατυχημάτων.

Αφρικανική σκόνη στο Ηράκλειο Κρήτης. ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΡΑΠΑΝΗΣ/EUROKINISSI

Τι μπορούμε να κάνουμε

Το ερώτημα δεν είναι αν θα συνεχίσουμε να βιώνουμε τέτοια φαινόμενα. Αυτό είναι το μόνο σίγουρο. Το ερωτηματικό μπαίνει στο πόσο συχνά θα τα βλέπουμε και φυσικά στο πόσο προετοιμασμένοι θα είμαστε για να τα διαχειριστούμε.

Η αντιμετώπιση αυτού του αυξανόμενου διασυνοριακού προβλήματος απαιτεί δράση τόσο στην πηγή όσο και στις περιοχές που πλήττονται. Στη Σαχάρα και τις παρυφές της, η αποτροπή της διατάραξης των άθικτων εδαφών είναι κρίσιμη. Η σταθεροποίηση του εδάφους μπορεί να επιτευχθεί μέσω της αποκατάστασης της βλάστησης, της διατήρησης των ροών των ποταμών και της προστασίας της «βιοκρούστας», ενός λεπτού στρώματος από βακτήρια, βρύα και άλλους μικροοργανισμούς που συγκρατούν τα ανώτερα χιλιοστά του εδάφους και λειτουργούν ως φυσική ασπίδα απέναντι στη διάβρωση από τον άνεμο.

ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΡΑΠΑΝΗΣ/EUROKINISSI

Στην Ευρώπη, η έμφαση μετατοπίζεται στην προετοιμασία. Συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης μπορούν να παρέχουν προβλέψεις έως και 15 ημέρες νωρίτερα, δίνοντας στις υγειονομικές αρχές τον χρόνο να εκδώσουν οδηγίες και να προστατεύσουν τις ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού. Επίσης, η δημιουργία περισσότερων χώρων αστικού πρασίνου καθίσταται απαραίτητη.

Ωστόσο, η τεχνολογία και οι προβλέψεις από μόνες τους δεν αρκούν. Η σκόνη δεν αναγνωρίζει ανθρώπινα σύνορα και πολιτικές διαφορές. Η διαχείρισή της απαιτεί διεθνή συνεργασία και δεσμευτικές συμφωνίες. Μπορεί να το ξεχνάμε, αλλά όσα είδαμε πριν λίγες μέρες και θα ξαναδούμε δεν είναι τυχαία φαινόμενα. Είναι μια προειδοποίηση και, τι ειρωνεία, σε κόκκινο χρώμα.