ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΓΝΟΗΣΗ: Η ΒΑΣΙΚΗ ΔΕΞΙΟΤΗΤΑ ΕΠΙΒΙΩΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟ 2026

Ένας σύντομος και πρακτικός οδηγός για να εξασκήσεις την κριτική αγνόηση και να απαγκιστρωθείς από τα σκουπίδια που σερβίρουν τα κοινωνικά δίκτυα.

Μας τρώνε χρόνο, ενέργεια και... εγκεφαλικά κύτταρα. Το σύμπαν των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ξεχειλίζει πια από σκουπίδια. Σε κάθε σκρολ θα βρεις χαμηλής ποιότητας περιεχόμενο τεχνητής νοημοσύνης, αναρτήσεις rage bait, παραπληροφόρηση σχεδιασμένη για να αποφέρει κέρδος και ελάχιστες πληροφορίες που μπορούν όντως να μας βελτιώσουν τη ζωή.

Πώς μπορούμε, λοιπόν, να ξεχωρίσουμε «την ήρα από το σιτάρι»; Το πρώτο βήμα είναι να αντισταθούμε στο εξελικτικό μας ένστικτο να «καταναλώνουμε» ό,τι πληροφορία βρεθεί στο διαδικτυακό διάβα μας. Να μάθουμε να φιλτράρουμε τις αναξιόπιστες πηγές και τα κακά δεδομένα και να κρατάμε μόνο ό,τι θα μας βοηθήσει να πάμε μισό βήμα μπροστά (ο πήχης είναι πολύ χαμηλά μέσα σε αυτήν την υπερπληθώρα ανούσιου, ακόμα και βλαπτικού περιεχομένου).

Ευτυχώς, υπάρχει τρόπος: η κριτική αγνόηση (critical ignoring). «Δεν πρόκειται για πλήρη αγνόηση. Είναι αγνόηση αφού πρώτα έχεις ελέγξει ορισμένα αρχικά σημάδια», εξηγεί ο Σαμ Γουάινμπεργκ, ο ερευνητής του Stanford που επινόησε τον όρο.

Η κριτική αγνόηση προέκυψε μέσα από έρευνες γύρω από το πώς οι δεξιότητες των επαγγελματιών fact-checkers, δηλαδή εκείνων που ασχολούνται με την επαλήθευση ειδήσεων και δηλώσεων, θα μπορούσαν να διδαχθούν στο σχολείο. Το ζητούμενο ήταν η καλλιέργεια (σε παιδιά και ενήλικες) της ικανότητας να αξιολογούν γρήγορα αν κάτι είναι αληθινό και αν η πηγή του είναι αξιόπιστη.

4 τρόποι να εξασκήσουμε την κριτική αγνόηση

Αναθεωρώντας την κριτική σκέψη

Οι έξυπνοι άνθρωποι τείνουν να εμβαθύνουν στις λίγες πληροφορίες που έχουν στη διάθεσή τους, μια διαδικασία που ονομάζουμε κριτική σκέψη. Για το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας, αυτό είχε απόλυτο νόημα, αφού η πληροφορία ήταν σπάνια και συχνά ζωτικής σημασίας, το ίδιο και η πρόσβαση σε αυτήν. Ό,τι μάθαινες μπορούσε να σε σώσει από κινδύνους.

Στην εποχή του διαδικτύου, όμως, αυτή η στρατηγική δεν αρκεί. Αντί να μας προστατεύει, συχνά μας παγιδεύει, οδηγώντας μας να αφιερώνουμε υπερβολικό χρόνο στην κατανάλωση διαδικτυακής ανοησίας που δεν αξίζει την προσοχή μας.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Η προσοχή είναι σπάνιος πόρος

Ναι, η χρήση των κοινωνικών δικτύων μας εξαντλεί. Το βιώνουμε καθημερινά. Μελέτη, όμως, μας το μεταφράζει και σε νούμερα. Επιστήμονες βρήκαν ότι μόλις 30 λεπτά scrolling στο κινητό προκαλούν ψυχολογική κόπωση και μειώνουν την ικανότητα αυτοελέγχου. Άλλη έρευνα κατέληξε στο συμπέρασμα ότι μισή ώρα χρήσης social media πριν από την προπόνηση αρκούσε για να επηρεάσει τον συντονισμό χεριού-ματιού σε επαγγελματίες αθλητές βόλεϊ.

Τι μπορούμε να κάνουμε στην περίπτωση αυτή; Ο ερευνητής Μάθιου Φατσιανί προτείνει τη συνειδητή ρύθμιση των μιντιακών μας συνηθειών. Ένας τρόπος να το πετύχουμε είναι να αποφασίζουμε εκ των προτέρων πόσο χρόνο θα περάσουμε μπροστά σε οθόνες και να βάζουμε χρονόμετρο.

Η παγίδα του «θα μπορούσε να ισχύει»

Κατ' αρχάς, τα chatbot έχουν την τάση να παράγουν ψευδείς πληροφορίες. Όπως εξηγούν οι ερευνήτριες Anna Choi και Katelyn Xiaoying Mei, μιλάμε για AI hallucinations όταν ένα σύστημα παράγει πληροφορίες που φαίνονται πειστικές, αλλά είναι ανακριβείς ή παραπλανητικές. Τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) έχουν εκπαιδευτεί να παράγουν λόγο που «ακούγεται σωστός». Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι μπορούν και να επιβεβαιώσουν ότι είναι αληθής.

ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ, Η ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΔΕΝ ΑΡΚΕΙ. ΑΝΤΙ ΝΑ ΜΑΣ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΕΙ, ΣΥΧΝΑ ΜΑΣ ΠΑΓΙΔΕΥΕΙ, ΟΔΗΓΩΝΤΑΣ ΜΑΣ ΝΑ ΑΦΙΕΡΩΝΟΥΜΕ ΥΠΕΡΒΟΛΙΚΟ ΧΡΟΝΟ ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΗΣ ΑΝΟΗΣΙΑΣ ΠΟΥ ΔΕΝ ΑΞΙΖΕΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΟΧΗ ΜΑΣ.

«Τα κοινωνικά δίκτυα έχουν ήδη εκπαιδεύσει τους χρήστες να βασίζονται στην ευχέρεια, τη συνοχή και την κοινωνική επιδοκιμασία ως υποκατάστατα της αξιοπιστίας», λέει ο Γουόλτερ Κουατροτσιόκι, καθηγητής πληροφορικής στο Πανεπιστήμιο Sapienza. Έτσι, τόσο στην ΤΝ όσο και στα social media, εφησυχάζουμε αποδεχόμενοι το “αρκετά αληθινό” ως επαρκές και ξεχνάμε να επαληθεύουμε.

Εκμεταλλευόμαστε το διαδίκτυο

Η αναζήτηση της αλήθειας στο σημερινό μιντιακό περιβάλλον απαιτεί νέα εργαλεία. Ένα από αυτά είναι η πλάγια ανάγνωση (lateral reading), που σημαίνει ότι αντί να εμβαθύνουμε αμέσως σε έναν ισχυρισμό, ελέγχουμε πρώτα τι λένε άλλες, ανεξάρτητες πηγές γι’ αυτόν. Στην ουσία χρησιμοποιούμε το ίδιο το διαδίκτυο ενάντια στον εαυτό του. Ανοίγουμε καρτέλες και ξεκινάμε τη μικρή μας έρευνα.