ΠΕΝΤΕ «Κ» ΣΤΗ ΜΑΧΗ ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ: ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΕΑΤΙΝΗ ΩΣ ΤΗΝ ΚΕΤΑΜΙΝΗ

Πέντε ουσίες με διαφορετική προέλευση και χρήση, από την κρεατίνη και την κουρκουμίνη έως το kava και την κεταμίνη, κεντρίζουν όλο και περισσότερο το ερευνητικό ενδιαφέρον για την αντιμετώπιση της συχνότερης ψυχικής νόσου παγκοσμίως.  

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, γύρω στο 4% των ενηλίκων, περίπου 332 εκατ. άνθρωποι, πάσχουν από κατάθλιψη, με ό,τι δυσκολίες μπορεί να συνεπάγεται για την καθημερινότητά τους: κακή διάθεση, αδυναμία να χαρούν πράγματα που άλλοτε τους ευχαριστούσαν (ανηδονία), νεύρα, προβλήματα στη δουλειά και τις διαπροσωπικές σχέσεις, καταχρήσεις, αδιαφορία για την υγεία και προσωπική υγιεινή, έως και αυτοκτονικές σκέψεις. Κι όμως, παρά τη μεγάλη έκταση του προβλήματος, μόλις το ένα τρίτο θα λάβει κάποια μορφή θεραπείας, ακόμη και σε χώρες υψηλού εισοδήματος.

Πέρα από τα αντικαταθλιπτικά και την ψυχοθεραπεία, κεντρικούς πυλώνες στην αντιμετώπιση της κατάθλιψης, τις πολυεπίπεδες παρεμβάσεις για κάθε ηλικία και τις πρακτικές αυτοφροντίδας για την πρόληψη και διαχείριση των συμπτωμάτων της (διατήρηση κοινωνικών σχέσεων, σταθερή ρουτίνα ύπνου και διατροφής, αποφυγή αλκοόλ ή ουσιών κ.ά.), η επιστημονική κοινότητα δεν σταματά να ψάχνει για νέες λύσεις στη φύση και τα εργαστήρια.

Πέντε «Κ» στη μάχη κατά της κατάθλιψης

Η έρευνα των τελευταίων χρόνων έχει φέρει στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος μια σειρά από φυσικές ενώσεις και ουσίες που κυκλοφορούν ήδη ως διατροφικά συμπληρώματα, όπως και φάρμακα που αναπτύχθηκαν για διαφορετικές χρήσεις. Στην πρώτη κατηγορία ανήκουν η κρεατίνη, η κουρκουμίνη, το kava (κάβα) και το κολόστρο (colostrum ή πρωτόγαλα) και στη δεύτερη η κεταμίνη/εσκεταμίνη, πέντε «Κ» κατά της κατάθλιψης που είτε εξετάζονται ως υποστηρικτικά εργαλεία στην αντιμετώπιση της νόσου είτε περιλαμβάνονται ήδη στα θεραπευτικά πρωτόκολλα λόγω αποδεδειγμένης ασφάλειας και αποτελεσματικότητας.

Κρεατίνη

Η κρεατίνη είναι φυσική ουσία που συντίθεται στον οργανισμό και αποθηκεύεται κυρίως στους μυς, όπου συμβάλλει στην παραγωγή ενέργειας. Είναι κυρίως γνωστή ως συμπλήρωμα αθλητικής απόδοσης και μυϊκής ενδυνάμωσης, όσο και παρεξηγημένη από μερίδα κόσμου που τη θεωρεί (λανθασμένα) αναβολικό στεροειδές. Τα τελευταία χρόνια, πληθαίνουν οι μελέτες που αναδεικνύουν πιθανές επιδράσεις της στην ψυχική υγεία.

Η κρεατίνη θεωρείται μια από τις πιο καλά μελετημένες και ελπιδοφόρες παρεμβάσεις. iStock

Απεικονιστικές μελέτες έχουν δείξει ότι η κρεατίνη συντελεί σε αλλαγές στη λειτουργία εγκεφαλικών δικτύων, ενώ έχει βρεθεί πως βοηθά τους νευρώνες να διατηρούν επαρκή ενεργειακά επίπεδα σε περιόδους αυξημένης ζήτησης, όπως συμβαίνει στην κατάθλιψη ή τη στέρηση ύπνου. Έρευνες σε ασθενείς με ανθεκτική κατάθλιψη έχουν δείξει πως, ως συμπληρωματική θεραπεία στα φάρμακα ή την ψυχοθεραπεία, μπορεί να μετριάσει τα συμπτώματα.

• Μια μελέτη του 2025 στην Ινδία έδειξε ότι η λήψη 5 γρ. κρεατίνης ημερησίως ως συμπλήρωμα στη Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία οδήγησε σε σημαντικά μεγαλύτερη μείωση των καταθλιπτικών συμπτωμάτων συγκριτικά με εικονικό φάρμακο. Το σκορ κατάθλιψης της ομάδας κρεατίνης έπεσε από 17,8 σε 5,8, έναντι 11,9 στην ομάδα ελέγχου.
• Έρευνα του 2012, σε 52 γυναίκες με μείζονα καταθλιπτική διαταραχή, έδειξε ότι ο συνδυασμός αντικαταθλιπτικών και κρεατίνης επιτάχυνε την υποχώρηση των συμπτωμάτων ήδη από τη δεύτερη εβδομάδα.
• Μια μεγάλη μελέτη παρατήρησης του 2020 διαπίστωσε ότι άτομα με υψηλή διατροφική πρόσληψη κρεατίνης έχουν 31% μικρότερες πιθανότητες να εμφανίσουν κατάθλιψη και ότι χαμηλότερα επίπεδα κρεατίνης στον προμετωπιαίο φλοιό συσχετίζονται με υψηλότερα σκορ κατάθλιψης.

Παρότι τα δεδομένα είναι προκαταρκτικά, η κρεατίνη θεωρείται μια από τις πιο καλά μελετημένες και ελπιδοφόρες παρεμβάσεις.

Κουρκουμίνη

Αν ο κουρκουμάς χαρακτηρίζεται «χρυσάφι» της κουζίνας, το οφείλει στην κύρια βιοδραστική του ουσία, την κουρκουμίνη. Η κουρκουμίνη έχει μελετηθεί εκτενώς για τις αντιφλεγμονώδεις και αντιοξειδωτικές της ιδιότητες, χάρη στις οποίες πέρασε και στο ερευνητικό πεδίο της ψυχική υγείας. Εκεί, εξετάζεται κυρίως στο πλαίσιο χρόνιων νοσημάτων, όπου η φλεγμονή έχει πρωταγωνιστικό ρόλο.

Σε μια μελέτη, η χορήγηση κουρκουμίνης πέτυχε στατιστικά σημαντική μείωση στα συμπτώματα της κατάθλιψης και του άγχους. iStock

Μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση 15 τυχαιοποιημένων κλινικών μελετών, με στοιχεία για 1.123 ενήλικες ασθενείς, έδειξε ότι η χορήγηση κουρκουμίνης πέτυχε στατιστικά σημαντική μείωση στα συμπτώματα της κατάθλιψης και του άγχους. Η επίδραση ήταν ισχυρότερη σε ασθενείς με μεταβολικές διαταραχές, όπως διαβήτη τύπου 2, παχυσαρκία και μεταβολικό σύνδρομο.

Σύμφωνα με τα ευρήματα, η κουρκουμίνη δρα μέσω πολλαπλών μηχανισμών:

• αναστέλλει φλεγμονώδεις οδούς (NF-κB, NLRP3),
• ενισχύει τον νευροτροφικό παράγοντα BDNF,
• ρυθμίζει τα επίπεδα σεροτονίνης και ντοπαμίνης,
• επηρεάζει τον άξονα εντέρου-εγκεφάλου.

Η αποτελεσματικότητα φαίνεται να εξαρτάται από τη διάρκεια της παρέμβασης και τη βιοδιαθεσιμότητα της ουσίας:

• Η νανοκουρκουμίνη, μια μορφή με ενισχυμένη βιοδιαθεσιμότητα, ή ο συνδυασμός της κουρκουμίνης με πιπερίνη, βασική ουσία του πιπεριού, επέδειξαν ισχυρότερα αποτελέσματα από τη σκέτη κουρκουμίνη.
• Παρεμβάσεις διάρκειας άνω των 8 εβδομάδων φάνηκαν αποτελεσματικότερες. Το προφίλ ασφαλείας ήταν γενικά καλό, με ήπιες γαστρεντερικές ενοχλήσεις ως πιο συχνή ανεπιθύμητη ενέργεια.

Οι ερευνητές υπογραμμίζουν ότι η ετερογένεια των μελετών και τα μικρά δείγματα περιορίζουν τη δυνατότητα εξαγωγής οριστικών συμπερασμάτων, γι’ αυτό και χρειάζονται μεγαλύτερες και πιο αυστηρά σχεδιασμένες δοκιμές.

Kava

Το kava προέρχεται από το Piper methysticum, ένα φυτό στα νησιά του Ειρηνικού, και χρησιμοποιείται επί αιώνες σε τελετουργικά και κοινωνικά πλαίσια για τις χαλαρωτικές του ιδιότητες. Τα βασικά του συστατικά, οι καβαλακτόνες, είναι ψυχοδραστικές ουσίες που επηρεάζουν τη διάθεση και το άγχος, ενισχύοντας τη δράση του γ-αμινοβουτυρικού οξέος (GABA), κύριου ανασταλτικού νευροδιαβιβαστή, και αναστέλλοντας την επαναπρόσληψη νοραδρεναλίνης και ντοπαμίνης.

Η έρευνα για το kava συνοδεύεται από ενδοιασμούς, όπως ότι οι θετικές αλλαγές στη διάθεση είναι παροδικές. iStock

Μια τυχαιοποιημένη, διπλή-τυφλή μελέτη σε 60 ενήλικες με γενικευμένη αγχώδη διαταραχή έδειξε ότι υδατικό εκχύλισμα kava μείωσε σημαντικά τα συμπτώματα κατάθλιψης και άγχους, χωρίς σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες ή ηπατοτοξικότητα στη δόση του πειράματος. Ωστόσο, οι επιστήμονες παραμένουν επιφυλακτικοί επειδή:

• Οι θετικές αλλαγές στη διάθεση έχουν αποδειχθεί παροδικές, ενώ η έρευνα για τo kava εστιάζει κυρίως στη συννοσηρότητα κατάθλιψης και άγχους και όχι στη μείζονα καταθλιπτική διαταραχή μεμονωμένα.
• Η εικόνα αλλάζει έξω από το ελεγχόμενο πλαίσιο των μελετών. Έχουν υπάρξει αναφορές σοβαρής ηπατοτοξικότητας, ιδίως από Ευρώπη και ΗΠΑ, που οδήγησαν σε περιορισμούς ή απόσυρση προϊόντων σε κάποιες χώρες.

Για τον λόγο αυτό, η χρήση του συνοδεύεται από πολλές προειδοποιήσεις και συστάσεις, όπως η αναγκαιότητα ιατρικής συμβουλής και η αποφυγή συνδυασμού του με αλκοόλ, βενζοδιαζεπίνες και αντικαταθλιπτικά, λόγω κινδύνων από την αλληλεπίδραση.

Κολόστρο (colostrum) ή πρωτόγαλα

Το βόειο κολόστρο, το «πρώτο γάλα» που παράγουν οι αγελάδες στις 48 ώρες μετά τον τοκετό, αποτελεί πλούσια πηγή βιοδραστικών συστατικών, όπως ανοσοσφαιρίνες, αυξητικοί παράγοντες, λακτοφερρίνη, κολοστρινίνη και αντιοξειδωτικά. Τα τελευταία χρόνια έχει αρχίσει να μελετάται ως συμπλήρωμα με οφέλη για την ψυχική υγεία, κυρίως μέσω της επίδρασής του στη φλεγμονή και στην ανοσολογική απόκριση.

Το κολόστρο η πρωτόγαλα φαίνεται πως μειώνει τους φλεγμονώδεις δείκτες και τα συμπτώματα άγχους και κατάθλιψης. iStock

Σε τυχαιοποιημένη κλινική δοκιμή σε ασθενείς με κατάγματα, η καθημερινή κατανάλωση 40 γρ. πρωτογάλακτος για τρεις εβδομάδες συνδέθηκε με:

• 65% και 42% μικρότερο κίνδυνο εμφάνισης καταθλιπτικών συμπτωμάτων στις 14 και 60 ημέρες από την εγχείρηση, αντίστοιχα,
• μείωση στα συμπτώματα άγχους και τις διαταραχές ύπνου,
• μείωση στα επίπεδα των φλεγμονωδών δεικτών CRP και IL–6.

Οι μηχανισμοί δράσης περιλαμβάνουν:

• τη σταθεροποίηση του εντερικού φραγμού,
• τη ρύθμιση του μικροβιώματος,
• την αύξηση παραγωγής λιπαρών οξέων βραχείας αλύσου (SCFAs), που ωφελούν το κεντρικό νευρικό σύστημα,
• τη δράση της λακτοφερρίνης στον άξονα εντέρου-εγκεφάλου, όπου φαίνεται να αποτρέπει την κατανάλωση ντοπαμίνης και να βελτιώνει την ποιότητα του ύπνου.

Κεταμίνη

Η κεταμίνη είναι αναισθητικό φάρμακο που, τα τελευταία χρόνια, χρησιμοποιείται σε χαμηλές δόσεις για τη θεραπεία της ανθεκτικής κατάθλιψης. Σε αντίθεση με τα κλασικά αντικαταθλιπτικά, που στοχεύουν κυρίως στη σεροτονίνη, η δράση της σχετίζεται κυρίως με την αναστολή των υποδοχέων NMDA. Πρόκειται για βασικού τύπου υποδοχείς του γλουταμινεργικού συστήματος του εγκεφάλου, που χρησιμοποιεί κυρίως το γλουταμινικό οξύ, τον σημαντικότερο διεγερτικό νευροδιαβιβαστή στο κεντρικό νευρικό σύστημα.

Η εσκεταμίνη σε μορφή ρινικού σπρέι έλαβε έγκριση από τον FDA και τον EMA για χορήγηση σε ασθενείς με ανθεκτική κατάθλιψη. iStock

Μελέτες έχουν αναδείξει τη μεγάλη ταχύτητα δράσης της, με πολλούς ασθενείς να αναφέρουν βελτίωση εντός ολίγων ωρών και υποχώρηση των καταθλιπτικών συμπτωμάτων σε μία ημέρα, με τα αποτελέσματα να διαρκούν για μία ή δύο εβδομάδες.

Σε κλινικό επίπεδο χρησιμοποιείται η εσκεταμίνη σε μορφή ρινικού σπρέι, το ένα από τα δύο εναντιομερή της κεταμίνης, που έλαβε έγκριση από τους φαρμακευτικούς οργανισμούς επιτήρησης σε ΗΠΑ (FDA) και Ευρώπη (EMA) για χορήγηση, παράλληλα με συμβατικά αντικαταθλιπτικά, σε ασθενείς με ανθεκτική κατάθλιψη, υπό αυστηρή ιατρική παρακολούθηση.

Σύμφωνα με τον ψυχίατρο Βασίλη Ν. Παναγόπουλο, επικεφαλής κλινικής εσκεταμίνης στην Λεμεσό, η εσκεταμίνη:

• παρουσιάζει ισχυρή αντικαταθλιπτική δράση με λιγότερες παρενέργειες από την κεταμίνη,
• φαίνεται να οδηγεί σε κλινική ύφεση (απουσία συμπτωμάτων) 10 φορές συχνότερα απ' ό,τι οι θεραπείες με συμβατικά αντικαταθλιπτικά σε ασθενείς με ανθεκτική κατάθλιψη,
• είναι πιο ασφαλής σε σύγκριση με την κεταμίνη ως προς τις παρενέργειες,
• έχει λιγότερες γνωσιακές παρενέργειες.

Αν και μπορεί να έχει κλινικά σημαντικές ανεπιθύμητες ενέργειες (υπνηλία, ζαλάδα, αποσύνδεση, ψευδαισθήσεις, σύγχυση, ναυτία, εμετό, αυξημένη αρτηριακή πίεση κ.ά.), ο κίνδυνος περιορίζεται χάρη στη στενή παρακολούθηση από τον θεράποντα ιατρό κατά τη διάρκεια της χορήγησης.