ΣΕ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΗΛΙΚΙΑ Ο ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΣ ΑΡΧΙΖΕΙ ΝΑ ΦΘΕΙΡΕΤΑΙ

Νέα έρευνα χαρτογράφησε τα κύρια αναπτυξιακά στάδια της καλωδίωσης του εγκεφάλου προσφέροντας έναν ενδιαφέροντα οδηγό για το πώς εξελίσσεται καθώς μεγαλώνουμε.

Είναι γνωστό ότι ο εγκέφαλός μας βρίσκεται σε μια διαρκή διαδικασία αλλαγής, ανάπτυξης, εξέλιξης, αλλά και φθοράς. Αυτό που για πρώτη φορά διαπιστώνουν τώρα οι επιστήμονες είναι πως οι αλλαγές αυτές δεν είναι γραμμικές ούτε έχουν ένα αυστηρό μοτίβο. Συγκεκριμένα, νέα μελέτη από το Πανεπιστήμιο του Cambridge έδειξε ότι υπάρχουν πέντε χαρακτηριστικές φάσεις της ανάπτυξης του εγκεφάλου κατά τη διάρκεια της ανθρώπινης ζωής, οι οποίες έχουν τέσσερα ηλικιακά ορόσημα: τα 9, τα 32, τα 66 και τα 83 χρόνια – ηλικίες κατά τις οποίες η επανασύνδεση του εγκεφάλου μετατοπίζεται.

Για να καταλήξουν σε αυτά τα στάδια οι ερευνητές μελέτησαν δεδομένα από σαρώσεις εγκεφάλου περίπου 4.000 ατόμων προκειμένου να εντοπίσουν πού βρίσκεται η μυελίνη, η λιπαρή μόνωση που επιταχύνει τα ηλεκτρικά σήματα κατά μήκος των νευρικών ινών. Η θέση της αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίον συνδέονται οι διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου. «Η μυελίνη ουσιαστικά μονώνει τη σύνδεση, καθιστώντας την πιο γρήγορη», εξηγεί σε άρθρο η Alexa Mousley, επικεφαλής της έρευνας από το Πανεπιστήμιο του Cambridge.

Χαρτογραφώντας αυτά τα χαρακτηριστικά από τη βρεφική ηλικία έως τα 90, η ομάδα των ερευνητών διαπίστωσε πως οι οδοί επικοινωνίας του εγκεφάλου με την πάροδο των ετών ενισχύονται, σταθεροποιούνται και τελικά φθίνουν σε αναγνωρίσιμα μοτίβα.

Αυτά τα μοτίβα μπορεί στο μέλλον να τους βοηθήσουν να εντοπίσουν γιατί ορισμένα προβλήματα ψυχικής υγείας αναπτύσσονται σε συγκεκριμένες φάσεις ζωής και να αποτελέσουν σημείο αναφοράς για την αξιολόγηση της γνωστικής ικανότητας.

Τι συμβαίνει στον εγκέφαλό μας σε κάθε ηλιακό στάδιο

Βρεφική–παιδική ηλικία (0–9 ετών): Ο εγκέφαλος δημιουργεί συνδέσεις

Μπορεί η παιδική ηλικία να θεωρείται ως κατεξοχήν περίοδος ταχείας μάθησης, όμως οι ερευνητές ανακάλυψαν πως ο εγκέφαλος στην πραγματικότητα είναι λιγότερο αποτελεσματικός κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Από τη γέννηση μέχρι τα 9 χρόνια ο αριθμός συνάψεων (οι συνδέσεις που επιτρέπουν στους νευρώνες να μεταδίδουν σήματα) σταδιακά μειώνεται. Μόνο οι πιο ενεργές συνάψεις επιβιώνουν, καθώς γίνεται κάτι σαν «κλάδεμα» που βοηθά στη βελτιστοποίηση των κυκλωμάτων του εγκεφάλου.

iStock

Ταυτόχρονα, η λευκή ουσία, δηλαδή οι περιοχές όπου η μυελίνη βοηθά στη μετάδοση σημάτων, και η φαιά ουσία, περιοχές γεμάτες νευρώνες, αυξάνονται ραγδαία. Οι δύο αυτές ουσίες λειτουργούν για να διευκολύνουν κρίσιμες γνωστικές ικανότητες, συμπεριλαμβανομένης της μάθησης και της μνήμης.

Η Mousley εξηγεί: «Γνωρίζουμε από προηγούμενες μελέτες ότι καταστάσεις όπως η άνοια και η ψυχική υγεία σχετίζονται με τον τρόπο που είναι συνδεδεμένος ο εγκέφαλος. Χωρίς να έχει ακόμα διερευνηθεί άμεσα, είναι μια λογική υπόθεση οι διαταραχές ψυχικής υγείας να ξεκινούν από την παιδική ηλικία».

Εφηβική ηλικία (9–32 ετών): Ο εγκέφαλος φτάνει στην αποκορύφωση της αποδοτικότητάς του

Το πολύ ενδιαφέρον εδώ είναι ότι οι ερευνητές για πρώτη φορά ανακάλυψαν ότι η εφηβεία διαρκεί πολύ παραπάνω από όσο πιστεύαμε: Σύμφωνα με τη λειτουργία του εγκεφάλου, το αναπτυξιακό αυτό «παράθυρο» φτάνει μέχρι τα 32 χρόνια, «χωρίς αυτό να σημαίνει ότι στα 32 δικαιολογούμαστε να συμπεριφερόμαστε σα να είμαστε 15», λέει χαρακτηριστικά η Mousley.

Μέχρι τα 30 ο ανθρώπινος εγκέφαλος φτάνει σε μια περίοδο κορύφωσης της αποδοτικότητάς του, δηλαδή οι διάφορες περιοχές του χρησιμοποιούν τις ταχύτερες διαδρομές για να επικοινωνήσουν. Η λευκή ουσία συνεχίζει να αυξάνεται και οι συνδέσεις του εγκεφάλου γίνονται πιο αποτελεσματικά.

Η Mousley τονίζει ότι αυτή η φάση δεν είναι απαραίτητα καλύτερη από άλλες, «δεν σημαίνει, δηλαδή, ότι στις επόμενες φάσεις συμβαίνουν άσχημα πράγματα στον εγκέφαλο – είναι απλά διαφορετικά».

Ενηλικίωση (32–66 ετών): Το μεγάλο πλατό

Η ενήλικη ζωή σηματοδοτεί τη μεγαλύτερη και πιο σταθερή περίοδο ανάπτυξης του εγκεφάλου. Στη φάση αυτή, λένε οι ερευνητές, «δεν υπάρχει σημαντική μετατόπιση στη δομική αναδιαμόρφωσή του. Συμβαίνουν αλλαγές, αλλά καμία που να ξεχωρίζει πραγματικά».

iStock

Πρόκειται, λοιπόν, για ένα μεγάλο πλατό, κατά το οποίο οι οδοί επικοινωνίας παραμένουν σταθερές και η ταχύτητα βελτίωσης των προηγούμενων σταδίων σιγά-σιγά εξασθενεί. Σύμφωνα με άλλες μελέτες, είναι αυτή η περίοδος που σταθεροποιούνται τόσο η προσωπικότητα όσο και η νοημοσύνη του ατόμου.

Πρώιμο γήρας (66–83 ετών): Η καλωδίωση του εγκεφάλου καταρρέει

Γύρω στα 66 χρόνια ο εγκέφαλος εισέρχεται σε μια περίοδο που η καλωδίωσή του αρχίζει να φθείρεται. Η λευκή ουσία αρχίζει να εκφυλίζεται και το δίκτυο του εγκεφάλου γίνεται πιο ομαδοποιημένο, δηλαδή οι περιοχές επικοινωνούν πιο αποτελεσματικά μέσα από μικρές, «δεμένες» ομάδες, αλλά λιγότερο εύκολα σε ολόκληρο το σύστημα. Είναι αυτή η περίοδος που αυξάνεται ο κίνδυνος εμφάνισης άνοιας και υπέρτασης, όπως έχουν δείξει άλλες έρευνες.

Όψιμο γήρας (83–90 ετών): Το δίκτυο του εγκεφάλου κατακερματίζεται

Στην τελική φάση, το δίκτυο επικοινωνίας του εγκεφάλου εμφανίζεται ακόμα πιο κατακερματισμένο. Η Mousley παρομοιάζει τη φάση αυτή με τις διαδρομές των λεωφορείων: Ορισμένα σταματούν να λειτουργούν, επομένως τα ταξίδια που κάποτε απαιτούσαν μια μόνο απευθείας γραμμή, τώρα απαιτούν πολλαπλές διαδρομές.

Η ίδια εξηγεί: «Αυτό που υποψιαζόμαστε είναι ότι υπάρχει μείωση της συνδεσιμότητας, έτσι για να μεταφερθούν πληροφορίες στον εγκέφαλο μέσω των δομικών συνδέσεων ορισμένες περιοχές γίνονται πολύ σημαντικές για τη διαδικασία αυτή».

Είσαι 66 ετών και αγχώθηκες;

Οι ειδικοί τονίζουν ότι οι παραπάνω ηλικίες είναι ενδεικτικές βάσει του δείγματος και ότι ο κάθε άνθρωπος έχει τα δικά του ορόσημα – δεν σημαίνει, δηλαδή, πως όταν φτάνει κανείς τα 66 θα νιώσει κάποια απότομη γνωστική μετατόπιση. Αν όμως βρίσκεσαι σε αυτή την ηλικία και σκέφτεσαι να απευθυνθείς σε κάποιον γιατρό για να σε βοηθήσει να προλάβεις τη γνωστική εξασθένιση, βεβαιώσου πως αυτό που θα σου προτείνει θα είναι «κομμένο και ραμμένο στα μέτρα σου», ότι δεν θα σου δώσει π.χ. ένα συμπλήρωμα διατροφής που θα έδινε σε έναν 40χρονο.

Σε κάθε περίπτωση, όσο οι ερευνητές ανακαλύπτουν πώς οι παραπάνω διαπιστώσεις μπορούν να βοηθήσουν σε ζητήματα ψυχικής υγείας, εμείς μπορούμε να σκεφτούμε τι να κάνουμε για να ενισχύουμε καθημερινά την υγεία του εγκεφάλου μας.