ΤΟ ΣΩΜΑ ΜΑΣ ΠΑΙΖΕΙ ΤΕΡΑΣΤΙΟ ΡΟΛΟ ΣΤΟ ΠΩΣ ΒΙΩΝΟΥΜΕ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

Μπορεί να μην το συνειδητοποιούμε, όμως η συνείδησή μας ορίζει πού αρχίζει και που τελειώνει το σώμα μας και αυτό έχει μεγάλη σημασία στο πώς αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο γύρω μας.

Το σώμα μας είναι κάτι με το οποίο δεν ασχολούμαστε ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της ημέρας, εκτός αν του συμβεί κάτι διαφορετικό από τα συνηθισμένα. Μοιάζει να μας περνά αδιάφορο, ενώ στην πραγματικότητα, κάθε στιγμή που περνά αυτό κάνει αμέτρητα σημαντικά πράγματα: ο εγκέφαλος λαμβάνει και στέλνει αλλεπάλληλα μηνύματα προκειμένου να λαμβάνουν χώρα λειτουργίες που διατηρούν την αίσθηση που έχουμε ότι αυτό το σώμα είναι δικό μας. Την αίσθηση ότι ο εαυτός μας φιλοξενείται μέσα σε αυτό το συγκεκριμένο σώμα, που διαφέρει από οτιδήποτε άλλο υπάρχει στον κόσμο γύρω μας.

Ωστόσο, η συνείδηση του σώματός μας παίζει τεράστιο ρόλο στη συνολική συνείδηση που έχουμε για το ποιοι είμαστε, αλλά και για το πώς αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο.

Μία νέα μελέτη, την οποία παρουσιάζει σε άρθρο ο ερευνητής του Τμήματος Νευροεπιστημών του Karolinska Institutet, Renzo Lanfranco, εξετάζει ακριβώς αυτό: τον ρόλο που παίζει το σώμα μας στο πώς βιώνουμε τον κόσμο που μας περιβάλλει. Και τα συμπεράσματα έχουν εξαιρετικό ενδιαφέρον.

Το πείραμα της οφθαλμαπάτης του αόρατου χεριού

Κατά την διεξαγωγή των πειραμάτων τους οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν μια σύγχρονη εκδοχή της γνωστής –στον κόσμο των ερευνητών– οφθαλμαπάτης του αόρατου χεριού: Σε αυτήν, το πραγματικό χέρι ενός συμμετέχοντα κρύβεται από το οπτικό πεδίο του και στη θέση του τοποθετείται ένα ρεαλιστικό πλαστικό χέρι. Το πείραμα έχει δείξει πως αν κάποιος του χαϊδέψει και τα δύο χέρια ταυτόχρονα, ο συμμετέχων αρχίζει να νιώθει σαν το λαστιχένιο χέρι να είναι, παραδόξως, μέρος του σώματός του.

Η ομάδα του Lanfranco, λοιπόν, κατασκεύασε μια ρομποτική διάταξη που επέτρεπε να ελέγχεται αυτή η ψευδαίσθηση με ακρίβεια χιλιοστών του δευτερολέπτου και πραγματοποίησε μια σειρά σχετικών πειραμάτων. Στο βασικότερο από αυτά 32 συμμετέχοντες είχαν μπροστά τους δύο πλαστικά χέρια, το ένα δίπλα στο άλλο, ενώ ένα ρομπότ χτυπούσε απαλά το πραγματικό, κρυφό τους χέρι.

Σε κάθε δοκιμή το ένα πλαστικό χέρι δεχόταν χτυπήματα σε τέλειο συγχρονισμό με το πραγματικό, ενώ το άλλο πλαστικό χέρι με μια μικρή καθυστέρηση από 18 έως 150 χιλιοστά του δευτερολέπτου.

Έπειτα από μια σύντομη ακολουθία χτυπημάτων, οι άνθρωποι έπρεπε να επιλέξουν ποιο από τα δύο πλαστικά χέρια ένιωθαν περισσότερο σαν δικό τους. Και στη συνέχεια αξιολόγησαν πόσο έντονη ήταν αυτή η αίσθηση.

Αυτό βοήθησε τους επιστήμονες να συγκρίνουν τα εξής:

Την αντικειμενική επίγνωση: Με πόση ακρίβεια το αίσθημα ιδιοκτησία του χεριού μπορούσε να ορίσει ποιο χέρι ταίριαζε με τον συγχρονισμό του πραγματικού τους χεριού.

Την υποκειμενική επίγνωση: Πόσο σαφές ήταν για τους συμμετέχοντες το αίσθημα της ιδιοκτησίας του εν λόγω χεριού.

Η ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ ΜΑΣ ΕΧΕΙ ΣΥΝΕΧΗ, ΠΡΟΝΟΜΙΑΚΗ ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΣΤΙΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΠΟΥ ΚΑΘΟΡΙΖΟΥΝ ΟΤΙ ΤΟ ΣΩΜΑ ΜΑΣ ΜΑΣ ΑΝΗΚΕΙ, ΑΚΟΜΑ ΚΙ ΑΝ ΕΜΕΙΣ ΔΕΝ ΤΟ ΑΝΤΙΛΑΜΒΑΝΟΜΑΣΤΕ.

Όπως λέει ο Lanfranco, αν μεγάλο μέρος της επεξεργασίας της ιδιοκτησίας του σώματός μας συμβαίνει, όπως είπαμε και στην εισαγωγή, ασυνείδητα, τότε θα περιμέναμε οι συμμετέχοντες να επιλέξουν το σωστό πλαστικό χέρι, ακόμα κι αν αναφέρουν ότι το αίσθημα ιδιοκτησίας του χεριού τους είναι κάπως αόριστο και ασαφές.

Ωστόσο, το πείραμα δεν έδειξε αυτό: οι συμμετέχοντες γίνονταν πιο καλοί στην επιλογή του «σωστού» χεριού όσο αυξανόταν η έλλειψη συγχρονισμού μεταξύ πραγματικών και ψεύτικων χεριών. Αυτό, μάλιστα, παρατηρήθηκε να συμβαίνει σε όλους, σε ομοιόμορφο χρονικό διάστημα.

Με απλά λόγια: Μόλις ο εγκέφαλος άρχισε να διακρίνει αξιόπιστα τη διαφορά μεταξύ «του χεριού μου» και του «μη χεριού μου», η συνειδητή εμπειρία των ατόμων άλλαξε.

Σε επόμενο πείραμα οι ερευνητές άλλαξαν τη θέση των πλαστικών χεριών σε μια ανατομικά αδύνατη θέση. Η ψευδαίσθηση των συμμετεχόντων τότε εξαφανίστηκε και εκείνοι ανέφεραν ότι δεν είχαν κάποια σαφή αίσθηση ιδιοκτησίας, ανεξαρτήτως χρόνου. Και όταν αντικατέστησαν τα πλαστικά χέρια με ξύλινα κουτιά, η αίσθηση αυτή είχε φύγει σχεδόν εντελώς.

«Αυτό δείχνει ότι η ισχυρή συνειδητή πρόσβαση αφορά συγκεκριμένα την ιδιοκτησία του σώματος και όχι οποιοδήποτε είδος πολυαισθητηριακής ενσωμάτωσης», σημειώνει ο Lanfranco, ο οποίος καταλήγει πως τα ευρήματά τους οδήγησαν σε ένα ισχυρό συμπέρασμα: Η συνείδησή μας ​​φαίνεται να έχει συνεχή, προνομιακή πρόσβαση στις σχετικές πληροφορίες που καθορίζουν την ιδιοκτησία του σώματος.

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Σε αντίθεση, δηλαδή, με τις μελέτες που έχουν ασχοληθεί με την όραση και την ακοή, όπου τα ερεθίσματα μπορεί να επηρεάσουν τη συμπεριφορά χωρίς να γίνει αντιληπτό από το άτομο, ο σωματικός εαυτός μπορεί να κατέχει μια ξεχωριστή θέση στη συνειδητή μας ζωή. Ίσως γιατί η ιδιοκτησία του σώματός μας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την αίσθηση του εαυτού μας.

Η σημασία της επίγνωσης του σώματός μας στην ψυχική μας υγεία

Και πού μας χρησιμεύει η παραπάνω διαπίστωση, μπορεί να αναρωτηθείς. Ο Lanfranco λέει πως άτομα που υποφέρουν από σχιζοφρένεια, διατροφικές διαταραχές, οριακή διαταραχή προσωπικότητας και διαταραχές του φάσματος του αυτισμού, συχνά μπορεί να αισθάνονται αποξενωμένοι από το σώμα τους ή να αντιλαμβάνονται λανθασμένα το σχήμα και τα όριά του. Η έρευνα αυτή, όμως, προσφέρει νέα εργαλεία για να μπορέσουν οι ειδικοί να βοηθήσουν τα άτομα αυτά.

Ακόμα περισσότερο μπορούν τα ευρήματα αυτά να συμβάλλουν στις ταχέως αναπτυσσόμενες τεχνολογίες, όπως η εικονική πραγματικότητα και η προσθετική μελών, και να βοηθήσουν τα άτομα με αναπηρίες να «ενσωματώσουν» καλύτερα ένα τεχνητό μέλος. Να τους δώσουν, δηλαδή, μια πιο συνειδητή και σαφή αίσθηση του «αυτό είναι το σώμα μου».

Σε κάθε περίπτωση, καταλήγει ο ερευνητής, τα αποτελέσματα αυτά υπογραμμίζουν ένα βασικό χάσμα μεταξύ των ανθρώπων και των τεχνητών συστημάτων που είναι διαθέσιμα αυτή τη στιγμή, αμφισβητώντας την ιδέα ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη, τουλάχιστον στις τρέχουσες μορφές της, θα μπορούσε να αντικαταστήσει την ανθρώπινη συνείδηση.