ΕΝΙΑΙΑ ΥΓΕΙΑ: ΜΙΑ ΑΡΧΑΙΑ ΙΔΕΑ ΠΟΥ ΕΓΙΝΕ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ

Η Ενιαία Υγεία (One Health), ένα concept από την εποχή του Ιπποκράτη για τη σύνδεση της υγείας ανθρώπων, ζώων και περιβάλλοντος, εξελίσσεται σήμερα σε βασικό εργαλείο δημόσιας υγείας. Η Αγγελική Κατσαφάδου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Τμήμα Δημόσιας Υγείας και Ενιαίας Υγείας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, μας μίλησε για το θέμα και εξήγησε πώς η τεχνητή νοημοσύνη και άλλες νέες τεχνολογίες συμβάλλουν στην πρόληψη και αντιμετώπιση παγκόσμιων υγειονομικών απειλών.

Χονγκ Κονγκ, 9 Μαΐου 1997. Ένα καθ' όλα υγιές αγόρι 3 ετών εμφανίζει συμπτώματα που προσιδιάζουν σε αυτά της γρίπης. Εισάγεται στο νοσοκομείο, όπου θα αφήσει την τελευταία του πνοή λίγο αργότερα. Οι επιστήμονες απομονώνουν έναν ιό γρίπης τύπου Α, χωρίς να μπορούν να προσδιορίσουν τον υπότυπό του. Τον Νοέμβριο και Δεκέμβριο του ίδιου έτους, θα νοσήσουν άλλοι 17 άνθρωποι, ανάμεσά τους μικρά παιδιά, εκ των οποίων οι έξι θα καταλήξουν.

Για να λυθεί το μυστήριο, αποστέλλονται δείγματα στα Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων των ΗΠΑ (CDC) και σε άλλα εξειδικευμένα εργαστήρια. Ο ιός, που ταυτοποιείται ανεξάρτητα ως γρίπη Α (H5N1), είναι ήδη γνωστός από τη ζωική δεξαμενή, όμως για πρώτη φορά τεκμηριώνεται η άμεση μετάδοση ενός ιού γρίπης των πτηνών στον άνθρωπο. Τα αποτελέσματα φωτίζουν ως αίτιο της επιδημίας τη στενή επαφή με μολυσμένα πουλερικά και 1,6 εκατομμύρια ζώα θα θανατωθούν στο πλαίσιο ελέγχου της επιδημίας.

Η περίπτωση του Χονγκ Κονγκ αποτέλεσε σημείο καμπής για την έννοια της Ενιαίας Υγείας (One Health), που βλέπει την υγεία ανθρώπων, ζώων και οικοσυστημάτων ως ένα ενιαίο, αλληλεξαρτώμενο σύνολο. Η απευθείας μετάδοση του ιού από τα πουλερικά στον άνθρωπο είχε αναγκάσει την επιστημονική κοινότητα να δει την ανθρώπινη υγεία σε συνάρτηση με την εκτροφή, τις αγορές ζώων, το περιβάλλον και τη διεπαφή ανθρώπου-φύσης.

Γύρω στα 1,6 εκατομμύρια ζώα θανατώθηκαν για να εξαλειφθεί ο ιός της γρίπης Α (H5N1) στο Χονγκ Κονγκ. iStock

Πώς έγινε επίκαιρο ένα ζήτημα που υφίσταται από την αρχαιότητα

Η σύγχρονη ιδέα της Ενιαίας Υγείας δεν είναι ακριβώς καινούργια. «Ήδη από την εποχή του Ιπποκράτη υπήρχε η αντίληψη ότι το περιβάλλον επηρεάζει την υγεία, όπως το είχε περιγράψει ο ίδιος στο έργο του "Περί Αέρων, Υδάτων και Τόπων”», αναφέρει η Αγγελική Κατσαφάδου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Τμήμα Δημόσιας Υγείας και Ενιαίας Υγείας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, πρώην υπότροφος Fulbright στη Σχολή Δημόσιας Υγείας του Πανεπιστημίου Yale (ΗΠΑ).

Η Αγγελική Κατσαφάδου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Τμήμα Δημόσιας Υγείας και Ενιαίας Υγείας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας.

«Πιο πρόσφατα, τον 19ο αιώνα, ο γιατρός και ανθρωπολόγος Rudolf Virchow ανέδειξε τη σύνδεση ανθρώπινης και ζωικής υγείας μέσα από τη μελέτη των ζωονόσων και, στα μέσα του 20ού, ο κτηνίατρος Calvin Schwabe έκανε ένα ουσιαστικό βήμα προς την σημερινή Ενιαία Υγεία, εισαγάγοντας την έννοια της “One Medicine” και προωθώντας τη συνεργασία γιατρών και κτηνιάτρων», εξηγεί η ίδια. «Η μετάβαση στη σύγχρονη μορφή της επιταχύνθηκε στις αρχές του 21ου αιώνα, με την αύξηση των αναδυόμενων λοιμωδών νοσημάτων και των πανδημιών».

Σήμερα, η Ενιαία Υγεία είναι παντού. Η φετινή Παγκόσμια Ημέρα Υγείας (2026), με σύνθημα «Μαζί για την Υγεία. Με την επιστήμη» (Together for health. Stand with science), τη φέρνει στο επίκεντρο, τονίζοντας τη σημασία της επιστημονικής γνώσης και καλώντας κυβερνήσεις, επιστήμονες και πολίτες:

• να στηρίξουν τεκμηριωμένες λύσεις,
• να ενισχύσουν την εμπιστοσύνη στην επιστήμη,
• να συμβάλουν ενεργά σε ένα πιο ανθεκτικό και ασφαλές μέλλον για τους ανθρώπους, τα ζώα και τα οικοσυστήματα.

Ήδη από την εποχή του Ιπποκράτη υπήρχε η αντίληψη ότι το περιβάλλον επηρεάζει την υγεία, όπως το είχε περιγράψει ο ίδιος στο έργο του «Περί Αέρων, Υδάτων και Τόπων». iStock

Σύμφωνα με την κ. Κατσαφάδου, ακούμε όλο και περισσότερο για την Ενιαία Υγεία διεθνώς γιατί έχει αλλάξει η κλίμακα και η πολυπλοκότητα των προκλήσεων. Η πανδημία COVID-19 κυρίως, η αύξηση των ζωονόσων, η μικροβιακή αντοχή και η κλιματική αλλαγή είναι κρίσεις που ανέδειξαν ότι η υγεία δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται αποσπασματικά.

Παράλληλα, η παγκοσμιοποίηση, η εντατικοποίηση της κτηνοτροφίας, η απώλεια βιοποικιλότητας και η στενότερη επαφή ανθρώπων με ζώα δημιουργούν νέες συνθήκες για την εμφάνιση και εξάπλωση ασθενειών. Το ίδιο ισχύει και για τα ζώα συντροφιάς, με τα οποία οι άνθρωποι μοιράζονται τον ίδιο χώρο διαβίωσης, γεγονός που ευνοεί τόσο την ανταλλαγή μικροοργανισμών όσο και την κοινή έκθεση σε περιβαλλοντικούς κινδύνους.

«Μεταβαίνουμε από μια “ανθρωποκεντρική” προσέγγιση σε μια ολιστική –όπως πρωτοδιατυπώθηκε το 2004 στις Αρχές του Manhattan (Manhattan Principles)–, όπου η υγεία δεν αφορά μόνο τον άνθρωπο αλλά ολόκληρο το σύστημα στο οποίο ζει», λέει η Αγγελική Κατσαφάδου και συμπληρώνει ότι χάρη στις νέες τεχνολογίες, όπως τα OMICS και η τεχνητή νοημοσύνη, κατέστη δυνατή η βαθύτερη κατανόηση της διασύνδεσης ανθρώπινης, ζωικής και περιβαλλοντικής υγείας. «Μετέτρεψαν μια παλιά ιδέα σε ένα σύγχρονο, εφαρμόσιμο μοντέλο δημόσιας υγείας, που στοχεύει στη μετάβαση από τη φάση της αντίδρασης σε εκείνη της πρόληψης».

Η κλιματική αλλαγή και τα ανθεκτικά μικρόβια

Πώς συνδέονται ζώα, άνθρωποι και περιβάλλον; Η πιο εύκολη απάντηση θα ήταν μάλλον οι ζωονόσοι, ασθένειες που μεταδίδονται από τα ζώα στον άνθρωπο, όπως η γρίπη των πτηνών και η λύσσα – ή, πιθανώς, και ο SARS-CoV-2, για τον οποίο δεν έχει υπάρξει συμφωνία αν προήλθε από εργαστήριο ή από μολυσμένα ζώα στην αγορά της Ουχάν.

Ο ιός Orthoflavivirus denguei, που μεταδίδεται από τα κουνούπια, βρέθηκε στη λίστα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας με τα παθογόνα που θα μπορούσαν να προκαλέσουν την επόμενη πανδημία. iStock

Εδώ θα ενέπιπταν και τα παθογόνα που μεταδίδονται μέσω διαβιβαστών (κουνούπια, τσιμπούρια κ.ά.) και προκαλούν ανθρώπινη νόσο, όπως ο ιός του δάγκειου πυρετού (dengue virus, DENV) – ο οποίος περιλαμβάνεται στη λίστα που συνέταξε ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (Π.Ο.Υ.) με τα παθογόνα που θα μπορούσαν να οδηγήσουν στην επόμενη πανδημία).

Σε κάθε περίπτωση, κοινός παρονομαστής θα ήταν η αιώνια πάλη ανθρώπου και μικροβίων, στην οποία θα επικρατήσει «ο οργανισμός που προσαρμόζεται καλύτερα», όπως λέει η κ. Κατσαφάδου. «Μοιάζει με τη θεωρία του Δαρβίνου για την επιβίωση του πιο ανθεκτικού οργανισμού. Λόγω της φυσικής επιλογής, όλοι οι οργανισμοί προσπαθούν να προσαρμοστούν καλύτερα στο περιβάλλον για να επιβιώσουν.

»Για παράδειγμα, ο ιός SARS-CoV-2 φάνηκε να εξελίσσεται με τρόπους που ευνοούν τη μεγαλύτερη μεταδοτικότητα. Αυτό είναι κάτι που συναντάμε συχνά στην εξέλιξη των ιών: δεν "συμφέρει" έναν ιό να εξουδετερώνει γρήγορα τον ξενιστή του, αλλά να μεταδίδεται όσο το δυνατόν περισσότερο. Βέβαια, αυτή η ισορροπία δεν είναι σταθερή και επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, όπως η ανοσία του πληθυσμού (εμβόλια/λοιμώξεις) και το περιβάλλον.

Η ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ, Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΚΑΙ Η ΑΠΩΛΕΙΑ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΝ ΝΕΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΞΑΠΛΩΣΗ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ, ΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΝΕΡΟ, ΤΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΚΑΙ ΤΗ ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ ΤΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ.

»Άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα της αλληλεπίδρασης ανθρώπου-ζώων-περιβάλλοντος είναι η μικροβιακή αντοχή, που ενισχύεται από την κλιματική αλλαγή. Ακόμα, η εκτεταμένη χρήση αντιβιοτικών στην κτηνοτροφία ευνοεί την ανάπτυξη ανθεκτικών βακτηρίων, τα οποία μπορούν να περάσουν στον άνθρωπο μέσω της τροφικής αλυσίδας, ενώ παράλληλα διασπείρονται στο περιβάλλον μέσω αποβλήτων, ενισχύοντας περαιτέρω το πρόβλημα».

Η διασύνδεση φαίνεται και στην περίπτωση του ιού του Δυτικού Νείλου, ενός ιογενούς νοσήματος που απαντάται στις μεσογειακές χώρες και μπορεί να προκαλέσει εγκεφαλίτιδα στον άνθρωπο. «Η άνοδος της θερμοκρασίας και τα στάσιμα νερά ευνοούν την αύξηση των κουνουπιών, ενώ οι αλλαγές στα οικοσυστήματα επηρεάζουν τους πληθυσμούς των πτηνών που λειτουργούν ως δεξαμενές του ιού, οδηγώντας σε ευρύτερη γεωγραφική εξάπλωση των ασθενειών».

Η τεχνητή νοημοσύνη στη μάχη για ένα καλύτερο μέλλον

To 2024, το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο (ΕΕΣ) διαπίστωσε αδυναμίες στην ετοιμότητα του Ευρωπαϊκού Κέντρου Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων (ECDC) και του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων (EMA) για την πανδημία. Μήνες νωρίτερα, το ECDC είχε ομολογήσει mea cupla, εκδίδοντας έναν οδηγό με λάθη και αστοχίες που δεν έπρεπε να επαναληφθούν.

«Η COVID-19 απέδειξε ότι μια πανδημία δεν είναι σενάριο επιστημονικής φαντασίας. Δεν μπορούμε να αποκλείσουμε την επόμενη, μπορούμε όμως να είμαστε πολύ καλύτερα προετοιμασμένοι», αναφέρει η κ. Κατσαφάδου και στέκεται στον ρόλο της τεχνολογίας ως κεντρικού πυλώνα της Ενιαίας Υγείας για την έγκαιρη ανίχνευση και πρόληψη μελλοντικών υγειονομικών απειλών.

Η εκτεταμένη χρήση αντιβιοτικών στην κτηνοτροφία ευνοεί την ανάπτυξη ανθεκτικών βακτηρίων, τα οποία μπορούν να περάσουν στον άνθρωπο μέσω της τροφικής αλυσίδας. iStock

Τον Δεκέμβριο του 2025, κατά τη συμμετοχή της στο Ευρωπαϊκό Συνέδριο Ενιαίας Υγείας στην Πάτρα με τίτλο «Μία Γέφυρα στην Υγεία: Συνδέοντας την ανθρώπινη, ζωική και περιβαλλοντική υγεία», αναφέρθηκε στις δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης να ενοποιεί τεράστιους όγκους δεδομένων από την ανθρώπινη ιατρική, την κτηνιατρική και την περιβαλλοντική επιστήμη για να παραγάγει νέα, αξιοποιήσιμη γνώση γύρω από:

• την έγκαιρη ανίχνευση παθογόνων και την πρόβλεψη ασθενειών και περιβαλλοντικών κινδύνων,
• την ανάπτυξη συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης και τη χαρτογράφηση περιοχών υψηλού κινδύνου για ζωονόσους,
• την κατανόηση και τον περιορισμό της μικροβιακής αντοχής,
• εφαρμογές στην ασφάλεια τροφίμων και την περιβαλλοντική παρακολούθηση (π.χ. μικροπλαστικά, ρύπανση).

Η COVID-19 ΑΠΕΔΕΙΞΕ ΟΤΙ ΜΙΑ ΠΑΝΔΗΜΙΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΣΕΝΑΡΙΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΦΑΝΤΑΣΙΑΣ. ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΑΠΟΚΛΕΙΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΕΠΟΜΕΝΗ, ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΟΜΩΣ ΝΑ ΕΙΜΑΣΤΕ ΠΟΛΥ ΚΑΛΥΤΕΡΑ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΜΕΝΟΙ.

Ποιος ο ρόλος μας στην εποχή της Ενιαίας Υγείας

Αν τώρα ξέρουμε ποια είναι η θέση μας σε σχέση με την υγεία του καθενός και του πλανήτη, πώς μπορεί να ενισχυθεί η προσέγγιση One Health; Ποιος είναι ο δικός μας ρόλος στην εποχή της Ενιαίας Υγείας; Η κ. Κατσαφάδου απαντά:

«Σε επίπεδο πολιτικής και κοινωνίας, χρειάζεται επένδυση στην εκπαίδευση γύρω από τη διασύνδεση ανθρώπινης, ζωικής και περιβαλλοντικής υγείας, με στόχο την πρόληψη και την έγκαιρη αντιμετώπιση υγειονομικών απειλών, καθώς και στη δημιουργία κοινών δικτύων δεδομένων και συνεργασίας.

»Σε ατομικό επίπεδο, μπορούμε να συμβάλουμε ουσιαστικά:

• με υπεύθυνη χρήση αντιβιοτικών,
• με καθημερινές επιλογές που σέβονται το περιβάλλον,
• με ενημέρωση για το πώς συνδέεται η υγεία μας με τα ζώα και το περιβάλλον.

Ζούμε σε μια διασυνδεδεμένη εποχή αλληλεπίδρασης, όπου η υγεία δεν είναι ατομική υπόθεση αλλά συλλογική και συστημική. Η Ενιαία Υγεία αποτελεί πλέον βασικό πυλώνα της σύγχρονης Δημόσιας Υγείας, αναδεικνύοντας την ανάγκη για ολιστική και διεπιστημονική προσέγγιση στην πρόληψη και αντιμετώπιση υγειονομικών προκλήσεων».