ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΥΠΟΒΟΗΘΟΥΜΕΝΗ ΑΠΟ ΤΟ ΑΙ;

Τις επόμενες εβδομάδες πρόκειται να γεννηθεί το πρώτο μωρό μέσω υποβοηθούμενης από το ΑΙ εξωσωματικής και οι επιστήμονες είναι ταυτόχρονα ενθουσιασμένοι και επιφυλακτικοί.

Η διαδικασία της εξωσωματικής γονιμοποίησης δεν είναι απλή: Απαιτεί από τη γυναίκα για διάστημα τουλάχιστον δύο εβδομάδων να κάνει συγκεκριμένες ενέσεις με ορμόνες, προκειμένου οι ωοθήκες της να παράγουν περισσότερα ωάρια από το φυσιολογικό. Έπειτα, μπαίνει σε μια διαδικασία αιματολογικών εξετάσεων και υπερήχων για να ελεγχθούν τα ωάρια αυτά και όταν κριθεί από τους γιατρούς ότι είναι έτοιμα, πρέπει να γίνει λήψη τους, μέσω επέμβασης που απαιτεί ολική αναισθησία.

Έπειτα, αυτά πρέπει να γονιμοποιηθούν στο εργαστήριο με το σπέρμα και έτσι να δημιουργηθούν έμβρυα εκτός σώματος (εξ ου και η λέξη «εξωσωματική»). Τα έμβρυα θα μείνουν για λίγες μέρες στο εργαστήριο ώστε να κρίνουν οι γιατροί ποιο αναπτύσσεται καλύτερα, και έπειτα ένα ή δύο από αυτά θα μεταφερθούν στη μήτρα με μια απλή διαδικασία.

Στο 50% των περιπτώσεων η διαδικασία αυτή θα εξελιχθεί σε μια επιτυχημένη εγκυμοσύνη – κάπως έτσι έχουμε φτάσει στην Ελλάδα να γεννιούνται κάθε χρόνο 1 στα 20 παιδιά μέσω κάποιας μεθόδου τεχνητής γονιμοποίησης. Την ίδια ώρα, το άλλο 50% παραμένει ανεπιτυχές. Και αυτό φιλοδοξούν πλέον οι επιστήμονες που ασχολούνται με την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή να αλλάξουν.

ΣΕ ΜΕΡΙΚΕΣ ΕΒΔΟΜΑΔΕΣ ΠΡΟΚΕΙΤΑΙ ΝΑ ΓΕΝΝΗΘΕΙ ΣΤΗΝ ΑΜΕΡΙΚΗ ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΩΡΟ ΜΕΣΩ ΥΠΟΒΟΗΘΟΥΜΕΝΗΣ ΑΠΟ ΤΟ ΑΙ ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗΣ.

Σύμφωνα, λοιπόν, με ειδικούς οι πρόσφατες εξελίξεις στο ΑΙ θα συμβάλλουν ώστε τα ποσοστά επιτυχίας μιας εξωσωματικής να αυξηθούν κατακόρυφα: Όπως λένε οι ίδιοι, στο άμεσο μέλλον οι γενετιστές θα μπορούν να κάνουν καλύτερη ανίχνευση σπέρματος, καθώς και ταξινόμηση και παρακολούθηση εμβρύων, με στόχο να καταστήσουν τις διαδικασίες οικονομικά πιο προσιτές και αποτελεσματικές για τους ασθενείς.

Πώς ανιχνεύει το ΑΙ το υγιέστερο σπέρμα;

Σε πολύ λίγες εβδομάδες η ομάδα του κέντρου εξωσωματικής γονιμοποίησης του Πανεπιστημίου της Columbia περιμένει να υποδεχτεί το πρώτο μωρό που θα γεννηθεί ποτέ στην Αμερική μέσω υποβοηθούμενης από το ΑΙ εξωσωματικής.

iStock

Η μέλλουσα μαμά έμεινε έγκυος τον Μάρτιο του 2025 έπειτα από 15 ανεπιτυχείς κύκλους εξωσωματικής. Ωστόσο, χάρη στο πειραματικό σύστημα STAR (Sperm Tracking and Recovery), η ομάδα του Columbia συνέβαλλε ώστε να ξεπεραστεί ένα καθοριστικό αίτιο της αποτυχίας: ξεχώρισε το πιο υγιές σπέρμα, δηλαδή το πιο ζωντανό, κινητικό και δομικά άθικτο, κάτι που στο μικροσκόπιο είναι μη ανιχνεύσιμο.

Μετά την ταυτοποίηση του σπέρματος, ένα ρομπότ διαχωρίζει τα κύτταρα, χωρίς την ανάγκη φυγοκέντρου ή άλλων δυνητικά επιβλαβών θεραπειών, σε μια διαδικασία που διαρκεί λίγα μόλις χιλιοστά του δευτερολέπτου. Από εκεί και πέρα η υπόλοιπη διαδικασία γίνεται κανονικά, με τα πρώτα αποτελέσματα να είναι, σύμφωνα με τους ειδικούς, πολύ ενθαρρυντικά, δίνοντας ελπίδες σε άντρες που μέχρι πρότινος θεωρούνταν πως δεν έχουν σπέρμα ικανό να γονιμοποιήσει ένα ωάριο.

Πώς ταξινομούνται και παρακολουθούνται τα υγιή έμβρυα;

Στην εξωσωματική, όταν το σπερματοζωάριο συναντά και γονιμοποιεί το ωάριο, το έμβρυο παραμένει σε επωαστικό κλίβανο για πέντε ημέρες. Στη φάση αυτή το έμβρυο γίνεται βλαστοκύστη και αξιολογείται σύμφωνα με την ποιότητα των εσωτερικών και εξωτερικών κυττάρων του. Η αξιολόγηση αυτή γίνεται από τον εμβρυολόγο μέσω βίντεο, εικόνων ή και στο μικροσκόπιο – μια διαδικασία αρκετά υποκειμενική αλλά και χρονοβόρα.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη, όμως, φαίνεται πως μπορεί να το αλλάξει αυτό: κλινική μελέτη του 2024 που δημοσιεύτηκε στο Nature Medicine έδειξε ότι ένα σύστημα ΑΙ που εκπαιδεύτηκε σε δεδομένα περισσότερων από 115.000 εμβρύων, μπόρεσε να γίνει σχεδόν τόσο καλό όσο οι άνθρωποι στην αξιολόγηση των εμβρύων.

ΤΟ ΕΠΟΜΕΝΟ ΒΗΜΑ ΕΙΝΑΙ ΝΑ ΠΡΟΣΤΕΘΟΥΝ ΕΠΙΠΕΔΑ ΣΤΟΝ ΑΛΓΟΡΙΘΜΟ, ΩΣΤΕ ΝΑ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΒΟΗΘΗΣΕΙ ΝΩΡΙΤΕΡΑ ΣΤΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗΣ.

Στη συνέχεια, μετά την αξιολόγηση των εμβρύων, συχνά γίνονται γενετικοί έλεγχοι για να διαπιστωθεί αν ένα έμβρυο είναι φυσιολογικό ή μη. Συνήθως, ένας εμβρυολόγος εξετάζει ο ίδιος το κάθε έμβρυο για να βεβαιωθεί ότι έχει τον σωστό αριθμό χρωμοσωμάτων. Η Τεχνητή Νοημοσύνη, όμως, μπορεί να βοηθήσει και εδώ: Μελέτη του 2023 που δημοσιεύτηκε στο The Lancet έδειξε ότι ένας αλγόριθμος μπορεί να προσδιορίσει αν ένα έμβρυο έχει φυσιολογικό αριθμό χρωμοσωμάτων με ακρίβεια περίπου 70%, ποσοστό στατιστικά σημαντικό ειδικά για δύσκολες περιπτώσεις εμβρύων, π.χ. μωσαϊκά έμβρυα που περιέχουν ένα μείγμα φυσιολογικών και μη φυσιολογικών κυττάρων, τα οποία δυσκολεύουν τους γιατρούς να αποφασίσουν αν θα τα μεταφέρουν ή όχι.

Οι ερευνητές, δηλαδή, εκπαίδευσαν το σύστημα Τεχνητής Νοημοσύνης, τροφοδοτώντας το με εικόνες τόσο φυσιολογικών όσο και μη φυσιολογικών εμβρύων, από τις οποίες έμαθε να προβλέπει ποια θα είναι η εξέλιξή τους. Δεδομένου ότι η ΑΙ αξιολογεί εικόνες και όχι το ίδιο το έμβρυο, δεν είναι τόσο επεμβατική όσο η παραδοσιακή βιοψία, μειώνοντας τον κίνδυνο βλάβης στο εύθραυστο έμβρυο. Το επόμενο βήμα, λένε οι ειδικοί, είναι να προστεθούν επίπεδα στον αλγόριθμο, ώστε να μπορεί να βοηθήσει νωρίτερα στη διαδικασία. Να μπορεί, δηλαδή, να αναγνωρίσει τα μη υγιή ωάρια και να προβλέψει πόσα ωάρια χρειάζεται μια γυναίκα για να διασφαλίσει ότι θα καταψύξει αρκετά ώστε να έχει μια επιτυχημένη εγκυμοσύνη.

iStock

Τέλος, η ΑΙ θα μπορεί να βοηθήσει με τις γενετικές εξετάσεις, όπως η αξιολόγηση του πάχους του ενδομητρίου και της δεκτικότητας της μήτρας μετά τη μεταφορά του εμβρύου, καθώς και με την αποφυγή πιθανών ανακριβειών, π.χ. λανθασμένη επισήμανση και εμφύτευση εμβρύου σε διαφορετικό ασθενή. Αυτές είναι βέβαια σπάνιες, αλλά έχουν συμβεί.

Τι προβληματίζει τους ειδικούς σχετικά με την υποβοηθούμενη από το ΑΙ εξωσωματική;

Όλα τα παραπάνω ακούγονται εξαιρετικά αισιόδοξα, ωστόσο οι ειδικοί δεν παραλείπουν να τονίσουν και τους περιορισμούς του ΑΙ στις τεχνολογίες αναπαραγωγής.

Καταρχάς, όπως αναφέρει το National Geographic, τα περισσότερα από αυτά που συμβαίνουν στα αμερικανικά εργαστήρια εξωσωματικής δεν έχουν κυβερνητική εποπτεία – μόνο κάποια μέρη της παραδοσιακής διαδικασίας IVF ρυθμίζονται από τον FDA, π.χ. κάποια ιατρικά εργαλεία και ορισμένες γενετικές εργαστηριακές εξετάσεις. Με λίγα λόγια, οι κλινικές αυτές δεν ελέγχονται ιδιαίτερα και ο μόνος πραγματικός τρόπος να έχει κανείς πραγματική πρόσβαση στα αποτελέσματά τους είναι μέσω επιστημονικών ερευνών που θα αναλάβουν να κάνουν ορισμένα Πανεπιστήμια.

ΤΟ ΑΙ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΠΑΡΕΧΕΙ ΚΑΘΟΔΗΓΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥΤΙΜΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ, ΑΛΛΑ Η ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΚΑΙ Η ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΣΘΕΝΟΥΣ ΔΕΝ ΘΑ ΠΡΕΠΕΙ ΠΟΤΕ ΝΑ ΔΙΝΟΥΝ ΤΗ ΘΕΣΗ ΤΟΥΣ ΣΕ ΕΝΑΝ ΑΛΓΟΡΙΘΜΟ.

Επίσης, πολλοί είναι αυτοί που βάζουν στο τραπέζι ηθικά ερωτήματα σχετικά με το απόρρητο των δεδομένων, την αλγοριθμική προκατάληψη και τη διαφάνεια των αποτελεσμάτων. Κείμενο που δημοσιεύτηκε το 2025 στην Journal of Gynecology Obstetrics and Human Reproduction ανέφερε ότι συχνά οι αλγόριθμοι του ΑΙ είναι δύσκολο να μεταφραστούν τόσο από τους γιατρούς όσο βέβαια και από τους ασθενείς, λειτουργώντας κάπως σαν «μαύρα κουτιά» λόγω της έλλειψης διαύγειας. Και αυτό, λένε πολλοί επιστήμονες, μπορεί να αποδειχτεί προβληματικό, γιατί το ΑΙ είναι πιθανό να οδηγήσει σε αποφάσεις που ένας εμβρυολόγος δεν θα αναγνωρίσει εύκολα – π.χ. ακόμα και ο φωτισμός μιας εικόνας μπορεί να επηρεάσει το ΑΙ και αυτό να βγάλει ένα λανθασμένο συμπέρασμα.

Σε κάθε περίπτωση, οι ερευνητές παραμένουν αισιόδοξοι και ενθουσιώδεις για το μέλλον, τονίζοντας βέβαια ότι «το ΑΙ μπορεί να παρέχει καθοδήγηση και πολύτιμες πληροφορίες, αλλά η ιατρική ευθύνη και η αυτονομία του ασθενούς δεν θα πρέπει ποτέ να δίνουν τη θέση τους σε έναν αλγόριθμο. Το ΑΙ πρέπει να υποστηρίζει, όχι να αντικαθιστά, την κρίση του γιατρού. Και όπως ισχύει για κάθε σημαντική ιατρική καινοτομία, η υπεύθυνη χρήση, η διαφάνεια και η κλινική εποπτεία είναι απαραίτητες».