ΤΙ ΦΤΑΙΕΙ ΚΑΙ ΒΛΕΠΕΙΣ ΠΡΟΣΩΠΑ ΕΚΕΙ ΠΟΥ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΟΥΝ

Γιατί βλέπουμε πρόσωπα εκεί που δεν υπάρχουν και σε ποιους συμβαίνει συχνότερα; Οι επιστήμονες δίνουν απαντήσεις και ερευνούν πώς τέτοια παιχνίδια του μυαλού θα μπορούσαν να συμβάλουν στην αποκατάσταση ασθενών με νευρολογικά προβλήματα.

Πιάνεις τον εαυτό σου να παρατηρεί τον κορμό ενός δέντρου ή το παρμπρίζ ενός αυτοκινήτου, ίσως την επιφάνεια του καφέ στην κούπα, και μονολογείς: «Δεν γίνεται... Με γελούν τα μάτια μου!» Να και μια κατσουφιασμένη πρίζα παραδίπλα, ένα κομμάτι ψωμί με μάτια και φρύδια, ώσπου στο τέλος ζητάς στην παρέα ή σε κάποιον άγνωστο να σου πουν αν πράγματι βλέπουν κι εκείνοι «πρόσωπα» να τους κοιτάζουν. Τα βλέπουν;

Μπορεί να μην τα εντοπίζουν με την ίδια συχνότητα και παντού, αλλά το σίγουρο είναι πως τέτοιες στιγμιαίες ψευδαισθήσεις είναι απολύτως φυσιολογικές και συμβαίνουν σε όλους. Η παρειδωλία, όπως ονομάζεται το φαινόμενο, οφείλεται στο ότι ο εγκέφαλός μας είναι «προγραμματισμένος» να διακρίνει πρόσωπα. Μάλιστα, πρόκειται για εξελικτικό τέχνασμα που βοήθησε τους προγόνους μας να ξεχωρίζουν γρήγορα συμμάχους και απειλές στο χάος της φύσης. Ωστόσο, σε κάποιους το δώρο της εξέλιξης δουλεύει παραπάνω.

Πρόσφατη έρευνα έδειξε ότι άτομα με μια σπάνια διαταραχή, το σύνδρομο οπτικού χιονιού (visual snow syndrome), βλέπουν περισσότερα πρόσωπα εκεί που δεν υπάρχουν, πιο «ζωντανά» και σχεδόν σε κάθε αντικείμενο που αντικρίζουν. Προηγούμενες μελέτες το έχουν συνδέσει με ψυχικές διαταραχές, όπως άγχος και κατάθλιψη.

O εγκέφαλός μας είναι «προγραμματισμένος» να διακρίνει πρόσωπα, ακόμα και εκεί που δεν υπάρχουν. iStock

Τι είναι το σύνδρομο οπτικού χιονιού

Το σύνδρομο οπτικού χιονιού επηρεάζει περίπου το 2–3% του παγκόσμιου πληθυσμού, δυσκολεύοντας σοβαρά την καθημερινότητά τους. Το άτομο αντιλαμβάνεται σε όλο το οπτικό του πεδίο κουκκίδες που τρεμοπαίζουν, μαύρες/γκρι σε λευκό φόντο ή λευκές σε σκούρο, σαν μια τηλεόραση με «χιόνια». Μπορεί ακόμα να βλέπει φωτεινές ουρές ή εικόνες που «παραμένουν» στο οπτικό πεδίο ακόμη κι όταν στρέψει το βλέμμα του, κλείσει τα μάτια ή αφότου απομακρυνθεί το αντικείμενο (παλινοψία), και να παρουσιάζει έντονη φωτοευαισθησία ή νυχτερινή τύφλωση (νυκταλωπία).

Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι η κατάσταση προέρχεται από υπερδιέγερση του εγκεφάλου σε ορισμένα σημεία, όπως στον οπτικό φλοιό, και οι πληροφορίες που λαμβάνει από την όραση ή την ισορροπία του προκαλούν «φασαρία». Σύμφωνα με τον Νευρολόγο Δρ. Μιχαήλ Βικελή, MSc in Headache Medicine, PhD, και Επιστημονικό Σύμβουλο του Συλλόγου Ασθενών με Ημικρανία και Κεφαλαλγία Ελλάδος, δεν παρουσιάζονται ευρήματα στον οφθαλμολογικό έλεγχο και τη μαγνητική εγκεφάλου, ενώ τα συμπτώματα ερμηνεύονται λανθασμένα ως ψυχοσωματικά ή νευρωτικά.

Το άτομο αντιλαμβάνεται σε όλο το οπτικό του πεδίο κουκκίδες που τρεμοπαίζουν, μαύρες/γκρι σε λευκό φόντο ή λευκές σε σκούρο, σαν μια τηλεόραση με «χιόνια». Monash University

Πώς συνδέεται με την ημικρανία

Σε πρόσφατη έρευνα, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Perception, ζητήθηκε σε περισσότερους από 250 εθελοντές να αξιολογήσουν πόσο εύκολα μπορούσαν να διακρίνουν πρόσωπα σε 320 εικόνες καθημερινών αντικειμένων, όπως κορμούς δέντρων, φλιτζάνια καφέ και διάφορες υφές. Τα άτομα με σύνδρομο οπτικού χιονιού ή/και ημικρανίες εντόπιζαν ευκολότερα πρόσωπα, βρίσκοντάς τα ευδιάκριτα. Όπως είπαν οι ερευνητές, «ο εγκέφαλος τους βλέπει πάρα πολλά».

Το σύνδρομο οπτικού χιονιού είναι συχνό στους ανθρώπους με ημικρανία, ειδικά στην ημικρανία με αύρα, ή μπορεί να είναι και σύμπτωμα της κεφαλαλγίας. Οι δύο καταστάσεις φαίνεται πως μοιράζονται την ασυνήθιστα αυξημένη δραστηριότητα στον εγκεφαλικό φλοιό. Κατά τη διάρκεια μιας ημικρανίας, οι οπτικοί νευρώνες γίνονται υπερευαίσθητοι σε ταχέως εναλλασσόμενα οπτικά ερεθίσματα, στο φως και στην αντίθεση. Όταν η ημικρανία συνυπάρχει με το οπτικό χιόνι, η τάση του εγκεφάλου να «βλέπει» πρόσωπα σε ασαφή ερεθίσματα ενισχύεται ακόμη περισσότερο.

Πέρα από τις ημικρανίες, υπάρχουν κι άλλες συστηματικές ασθένειες και διαταραχές που συνδέονται στενά με το οπτικό χιόνι, όπως οι εμβοές, η ινομυαλγία, το άγχος, το στρες και η κατάθλιψη.

Ημικρανίες, εμβοές, ινομυαλγία, άγχος, στρες και κατάθλιψη σχετίζονται με οπτικό χιόνι. iStock

Παρειδωλία, οπτικό χιόνι και ψυχιατρικά συμπτώματα

Οι δυσκολίες στην καθημερινότητα δεν περιορίζονται στην αλλοιωμένη οπτική αντίληψη. Κάποιες μελέτες συνδέουν το σύνδρομο οπτικού χιονιού με υψηλά ποσοστά άγχους, κατάθλιψης, αποπροσωποποίησης, κόπωσης και κακού ύπνου. Μάλιστα, η σχέση είναι γραμμική, άρα όσο εντονότερες είναι οι εκδηλώσεις από την ψυχική σφαίρα, τόσο πιο σοβαρά είναι τα οπτικά συμπτώματα.

Έπειτα, κόστος για την ψυχική υγεία μπορεί να έχει και η παρειδωλία. Η πρώτη έρευνα που εξέτασε τη σύνδεση του φαινομένου με τη μείζονα καταθλιπτική και αγχώδη διαταραχή έδειξε ότι τα υψηλότερα επίπεδα κατάθλιψης συνδέονταν με μεγαλύτερη πιθανότητα το άτομο να βλέπει πρόσωπα εκεί που δεν υπάρχουν, όσο και με μεγαλύτερη δυσκολία να ξεχωρίσει σε μια εικόνα τα αληθινά πρόσωπα από την οφθαλμαπάτη.

Το σύνδρομο οπτικού χιονιού συνδέεται με υψηλά ποσοστά άγχους, κατάθλιψης, αποπροσωποποίησης, κόπωσης και κακού ύπνου. iStock

Μπορεί η παρειδωλία να θεραπεύσει;

Στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins έχει ξεκινήσει διεπιστημονική έρευνα για τις θεραπευτικές δυνατότητες της παρειδωλίας. Στόχος είναι να διαπιστωθεί αν το φαινόμενο μπορεί να ενισχύσει τη συγκέντρωση, τη διάθεση, τη δημιουργικότητα και την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων σε ασθένειες και διαταραχές όπως η άνοια με σωμάτια Lewy, που χαρακτηρίζονται από οπτικές ψευδαισθήσεις. Στην περίπτωση αυτή, ένα τεστ παρειδωλίας θα είχε και διαγνωστική αξία.

Αφορμή για το ερευνητικό εγχείρημα στάθηκε η Pat Bernstein, μια ασθενής του Johns Hopkins που υποβλήθηκε σε αφαίρεση καλοήθους μηνιγγιώματος στον εγκέφαλο το 2014. Κατά την ανάρρωσή της, παρατήρησε ότι τα δέντρα στο γνώριμο μονοπάτι όπου έκανε πεζοπορία έμοιαζαν ξαφνικά να την καλωσορίζουν, με τα κλαδιά σαν απλωμένα χέρια και τις ρίζες σαν φίδι που έδειχνε το σπίτι. «Έδωσε στη ζωή μου εντελώς νέο νόημα», είχε πει η Bernstein.

Αυτή την ευκαιρία για ανανοηματοδότηση θέλουν να δώσουν οι νευροεπιστήμονες και ψυχολόγοι και σε άλλους ασθενείς, εξετάζοντας αν η παρειδωλία μπορεί να διδαχθεί, ώστε να προάγει τη γνωστική ευελιξία και μετατραυματική ανάπτυξη.