ΠΗΓΑΙΝΟΥΜΕ ΑΠΟ ΤΟ ΚΑΚΟ ΣΤΟ ΧΕΙΡΟΤΕΡΟ Ή ΕΙΝΑΙ ΟΛΑ ΣΤΟ ΜΥΑΛΟ ΜΑΣ;

Κάθε γενιά είναι πεπεισμένη ότι ζει την ηθική παρακμή της ανθρωπότητας. Μήπως η αίσθηση ότι πάμε από το κακό στο χειρότερο δεν είναι παρά πλάνη του μυαλού μας;

Οι Ρωμαίοι θρηνούσαν την ηθική κατάπτωση –Ο tempora ο mores!–, οι αριστοκράτες στη Βικτωριανή Εποχή έτρεμαν την κοινωνική αποσύνθεση και αποκλείεται να μην έχεις υπάρξει αυτήκοος μάρτυς ενός βαρύγδουπου «τα σημερινά παιδιά δεν έχουν τρόπους», επιτομή της μπουμεριάς πολύ πριν καταλάβουμε τι εστί boomer. Για να μη βγάζω την ουρά μου απέξω, κι εγώ το λέω πως «πάμε κατά διαόλου» με την ανεξέλεγκτη τεχνητή νοημοσύνη, όπως άλλοι βρίσκουν δικούς τους λόγους να αισθάνονται πως η ανθρωπότητα πηγαίνει ολοταχώς για φούντο.

Η καταστροφολογία και απαισιοδοξία είναι παγκόσμιο trend. Μελέτη του 2023 έδειξε ότι άνθρωποι σε περισσότερες από 60 χώρες πιστεύουν ότι η στοιχειώδης ευγένεια εξαφανίζεται. Σε αμερικανική έρευνα του 2025, ένας στους δύο σχολίασε ότι η αγένεια εκτοξεύθηκε μετά την πανδημία. Δύσκολα τους διαψεύδεις, όταν μετρήσεις πόσα βίντεο κυκλοφορούν στα social media με κλοπές καταστημάτων, μαρτυρίες θυμάτων διαφόρων επιθέσεων ή, το πιο απλό, «γαϊδούρια» που ακούν μουσική στη διαπασών στα μέσα μεταφοράς (χωρίς ακουστικά).

Μπορεί να φταίει το κεφάλι μας και να έχουμε απλώς διαστρεβλωμένη εικόνα για την πραγματικότητα;

Γιατί νιώθουμε πως οι άνθρωποι έχασαν τις αξίες τους

Ο ψυχολόγος Paul Hanel, συστηματικός μελετητής του πόσο καλά αντιλαμβανόμαστε ο ένας τον άλλο, έχει καταλήξει πως στο εν λόγω σπορ πάμε κυριολεκτικά κατά διαόλου, με τις κακές επιδόσεις μας να αφήνουν μόνο την απαισιοδοξία να λάμψει.

Έρευνα με 32.000 συμμετέχοντες από 49 διαφορετικά πολιτισμικά πλαίσια έδειξε ότι η αφοσίωση, η ειλικρίνεια και η φιλαλληλία παραμένουν κορυφαίες αξίες για τους ανθρώπους, σε αντίθεση με τη δύναμη και τον πλούτο, παραδοσιακά στον πάτο της λίστας. Ευρωπαϊκά δεδομένα επιβεβαιώνουν πως το μοτίβο παρέμεινε σταθερό μεταξύ 2002 και 2023 σε περισσότερες από 30 χώρες.

Έρευνες δείχνουν ότι η αφοσίωση, η ειλικρίνεια και η φιλαλληλία παραμένουν διαχρονικά οι κορυφαίες αξίες για τους ανθρώπους. Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Σύμφωνα με τον Hanel, ακόμα πιο ενδιαφέρουσα είναι η λανθασμένη άποψη που μπορεί να έχουμε για τις ιδεολογικές διαφορές μεταξύ των ανθρώπων. Μελέτες που συνέκριναν Δημοκρατικούς με Ρεπουμπλικάνους, υποστηρικτές και αντιπάλους του Brexit ή άλλα ζητήματα που χώρισαν τους πολίτες σε αντίπαλα στρατόπεδα –εικάζω όχι το δικό μας δημοψήφισμα για το ΝΑΙ ή ΟΧΙ– δείχνουν ότι οι βασικές τους αξίες ταιριάζουν πολύ περισσότερο απ’ όσο νομίζουν.

Τα ευρήματα για τη συναισθηματική πόλωση στις ΗΠΑ, δηλαδή τα αισθήματα αντιπάθειας από και προς τους πολιτικούς αντιπάλους, δείχνουν ότι οι άνθρωποι τείνουν να μεγαλοποιούν τα πράγματα στο κεφάλι τους. Οι λανθασμένες αντιλήψεις τους για τη δημόσια στάση και τη συμπεριφορά των άλλων, η λεγόμενη πλουραλιστική άγνοια, τους κάνουν να αισθάνονται ότι ο κόσμος απαρνήθηκε τις όποιες αξίες του, φτάνοντας στο αυθαίρετο συμπέρασμα ότι περιβάλλονται από αγενείς και εγωιστές.

ΕΙΝΑΙ ΣΤΗ ΦΥΣΗ ΜΑΣ ΝΑ ΕΠΙΚΕΝΤΡΩΝΟΜΑΣΤΕ ΣΤΙΣ ΑΠΕΙΛΕΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΡΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΟΧΙ ΣΕ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΜΕ ΘΕΤΙΚΟ ΠΡΟΣΗΜΟ.

Τι λένε για την κοινωνία μας τα εμπειρικά δεδομένα

Πέρα από τις δημοσκοπήσεις, η ίδια η πραγματικότητα έρχεται να καταρρίψει διάφορους ισχυρισμούς περί κοινωνικής κατάπτωσης:

• Το 2020, μια ομάδα ερευνητών που ανέλυσε βίντεο από κλειστά κυκλώματα τηλεόρασης (CCTV) σε διάφορες τοποθεσίες (Κέιπ Τάουν, Άμστερνταμ, Λονδίνο κ.ά.), διαπίστωσε ότι 9 στις 10 φορές που υπήρξε κάποια συμπλοκή ανάμεσα σε ανθρώπους, κάποιος επενέβη για να βοηθήσει.
• Σε άλλη έρευνα, πάνω από 17.000 πορτοφόλια με διάφορα χρηματικά ποσά έπεσαν «κατά λάθος» σε 355 πόλεις σε 40 χώρες και διαπιστώθηκε ότι ήταν πολύ πιο πιθανό το χαμένο πορτοφόλι να επιστραφεί με το περιεχόμενό του ακέραιο. Μάλιστα, οι πιθανότητες αυξάνονταν όσο περισσότερα ήταν τα χρήματα, με τους ανυποψίαστους συμμετέχοντες να εξηγούν ότι καταλάβαιναν τι αγωνία μπορούσε να περνά ο ιδιοκτήτης.
• Σε πείραμα του 2023, όπου 200 άτομα από επτά χώρες έλαβαν 10.000 δολάρια για να τα ξοδέψουν όπως ήθελαν, σχεδόν τα μισά «έφυγαν» για ανάγκες ή δώρα προς άλλους, ενώ δόθηκαν κατά μέσο όρο 1.700 δολάρια σε φιλανθρωπίες.
• Μελέτες για τη συμπεριφορά των ανθρώπων σε φυσικές καταστροφές καταλήγουν ότι οι πληγέντες θα σχηματίσουν αυθόρμητα δίκτυα αλληλοβοήθειας.

ΟΙ ΛΑΝΘΑΣΜΕΝΕΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΜΑΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΤΩΝ ΑΛΛΩΝ ΜΑΣ ΚΑΝΟΥΝ ΝΑ ΑΙΣΘΑΝΟΜΑΣΤΕ ΟΤΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΑΠΑΡΝΗΘΗΚΕ ΤΙΣ ΟΠΟΙΕΣ ΑΞΙΕΣ ΤΟΥ.

Το μυαλό μας πάει από τη φύση του στην αρνητικότητα

Σύμφωνα με τον Hanel, θα μπορούσαμε να κατηγορήσαμε τον εγκέφαλό μας για την επιμονή μας στην απαισιοδοξία. Είναι στην ανθρώπινη φύση η έντονη αρνητική προκατάληψη, ούτως ειπείν να εστιάζουμε στις απειλές και όχι σε πληροφορίες με θετικό πρόσημο. Τι γίνεται, λοιπόν, όταν ένα εφόδιο που κάποτε μας βοήθησε να επιβιώσουμε, σήμερα θολώνει την αντίληψη μας για την πραγματικότητα; Πολύ περισσότερο, πού μπορεί να φτάσει όταν τα μίντια το εκμεταλλεύονται;

Τη δεκαετία του 1970, ο δημοσιογράφος και καθηγητής επικοινωνίας George Gerbner ανέπτυξε τη θεωρία του για το «σύνδρομο του κακού κόσμου», μια γνωστική προκατάληψη που προκαλείται από τη μαζική κατανάλωση ειδήσεων και κάνει τον κόσμο να φαντάζει στο μυαλό μας πιο επικίνδυνος απ’ ό,τι είναι. Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει με τις αρνητικές ειδήσεις στα social media, που συνήθως υπερτερούν αριθμητικά των θετικών, ακόμη και όταν η κοινωνία δείχνει το καλύτερό της πρόσωπο.

ΟΙ ΠΟΛΙΤΕΣ ΑΠΟΣΥΡΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΑ ΚΟΙΝΑ ΓΙΑΤΙ ΠΙΣΤΕΥΟΥΝ ΠΩΣ ΟΙ ΑΛΛΟΙ ΕΙΝΑΙ ΚΑΚΟΙ ΚΑΙ ΑΝΗΘΙΚΟΙ, ΕΤΣΙ Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΦΑΙΡΑ ΡΗΜΑΖΕΙ.

Τι θα κερδίσουμε αν εμπιστευτούμε λιγάκι παραπάνω

Η λανθασμένη αντίληψη για τον κόσμο είναι επικίνδυνη και επιζήμια. Η έρευνα του Hanel έχει δείξει πως όσοι είναι καχύποπτοι με τους άλλους και τους θεωρούν εγωιστές, σπάνια θα ασχοληθούν με τον εθελοντισμό, δεν ασκούν το δικαίωμα στην ψήφο και απέχουν από την κοινωνική ζωή. Ουσιαστικά, δημιουργείται μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία για τη διάβρωση της κοινωνίας: οι πολίτες αποσύρονται διότι πιστεύουν ότι οι άλλοι είναι κακοί και ανήθικοι, κι έτσι η κοινωνική σφαίρα ρημάζει.

Ευτυχώς, λύσεις υπάρχουν και είναι απλές. Έχει φανεί πως όταν οι άνθρωποι συνειδητοποιούν ότι και άλλοι μοιράζονται τις αξίες τους, η εμπιστοσύνη και η κοινωνική συμμετοχή αυξάνονται. Απλές πράξεις, όπως η συζήτηση με τους γείτονες, ο εθελοντισμός και η συμμετοχή σε κοινότητες, ίσως μας πείσουν ότι πολλοί εκεί έξω είναι περισσότερο καλοπροαίρετοι απ’ όσο φαίνονται στις οθόνες μας.