Ο ΚΟΣΜΟΣ ΚΙΝΔΥΝΕΥΕΙ ΑΠΟ «ΧΡΕΟΚΟΠΙΑ ΝΕΡΟΥ», ΠΡΟΕΙΔΟΠΟΙΕΙ Ο ΟΗΕ

Ζούμε ήδη στην εποχή της «χρεοκοπίας του νερού» και όσο πιο γρήγορα το καταλάβουμε, τόσο πιο γρήγορα θα προχωρήσουμε στη λήψη μέτρων, μήπως και προλάβουμε τα χειρότερα.

Έχω την αίσθηση ότι δεν αντιλαμβανόμαστε πραγματικά την αξία του νερού. Το βλέπω κάθε καλοκαίρι στην Αθήνα, μια πόλη που κατά καιρούς αντιμετωπίζει προβλήματα επάρκειας, αλλά οι κάτοικοί της συχνά προτιμούν ένα πεντακάθαρο πεζοδρόμιο και ένα αστραφτερό αυτοκίνητο, παρά να στερηθούν αυτή την «πολυτέλεια» για το κοινό καλό. Ναι, το γλυκό νερό ανανεώνεται, όμως οι ποσότητες που δεχόμαστε δεν είναι άπειρες.

Προφανώς, η κατανάλωση της βιομηχανίας και της γεωργίας είναι πολλαπλάσια. Όμως ο καθένας μας έχει ένα –έστω μικρό– μερίδιο ευθύνης που του αναλογεί. Αν στην ανεξέλεγκτη κατανάλωση προσθέσεις και τις συνέπειες της κλιματικής κρίσης, καταλαβαίνεις γιατί ο πλανήτης έχει εισέλθει σε μια εποχή «παγκόσμιας χρεοκοπίας του νερού».

Όπως επισημαίνει ο Kaveh Madani, διευθυντής του University Institute for Water, Environment and Health των Ηνωμένων Εθνών, σχεδόν ο μισός παγκόσμιος πληθυσμός ζει σε συνθήκες σοβαρής λειψυδρίας για τουλάχιστον έναν μήνα τον χρόνο. Αυτό σημαίνει ότι δεν έχει πρόσβαση σε επαρκείς ποσότητες νερού για να καλύψει όλες του τις ανάγκες.

Αλλά δεν χρειάζεται να κοιτάξουμε μακριά. Μια ματιά στα στοιχεία της ΕΥΔΑΠ αρκεί για να διαπιστώσει κανείς ότι τα αποθέματα νερού της Αττικής παραμένουν σε ευάλωτη κατάσταση, παρά την πρόσκαιρη ανάσα που έδωσαν οι πρόσφατες βροχοπτώσεις. Ας θυμηθούμε, επίσης, ότι το περασμένο καλοκαίρι αρκετά ελληνικά νησιά βρέθηκαν αντιμέτωπα με οξύ πρόβλημα λειψυδρίας.

Το «προσωρινό» που έγινε μόνιμο

Ο όρος «χρεοκοπία του νερού» χρησιμοποιείται για να περιγράψει τη χρόνια κατάσταση που προκύπτει όταν μια περιοχή καταναλώνει περισσότερο νερό από όσο η φύση μπορεί να αναπληρώσει και όταν η ζημιά στα φυσικά συστήματα που το αποθηκεύουν και το φιλτράρουν (βλέπε υδροφόρος ορίζοντας και οι υγρότοποι) γίνεται δύσκολα αναστρέψιμη. Μάλιστα, μελέτη του παραπάνω φορέα καταλήγει στο συμπέρασμα ότι έχουμε πλέον ξεπεράσει το στάδιο με τις «προσωρινές» ανεπάρκειες νερού. Η κρίση έχει παγιωθεί.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Ο δρόμος προς τη «χρεοκοπία νερού»

Στην αρχή, όλα μοιάζουν διαχειρίσιμα, εξηγεί ο ειδικός. Όταν επικρατεί ξηρασία, αντλούμε λίγο παραπάνω υπόγειο νερό, χρησιμοποιούμε πιο δυνατές αντλίες, ανοίγουμε βαθύτερες γεωτρήσεις, μεταφέρουμε νερό από τη μία λεκάνη απορροής στην άλλη. Όμως, κάποια στιγμή κάνουν την εμφάνιση τους τα «κρυφά» κόστη. Οι λίμνες συρρικνώνονται χρόνο με τον χρόνο, ποτάμια που κάποτε είχαν νερό όλο τον χρόνο τώρα μένουν άδεια τους περισσότερους μήνες, το έδαφος αρχίζει να υποχωρεί.

Η καθίζηση «είναι η υπογραφή της χρεοκοπίας νερού». Η υπεράντληση υπόγειων υδάτων έχει συμβάλει σε σημαντική καθίζηση εδάφους σε περισσότερα από 6 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα, συμπεριλαμβανομένων πυκνοκατοικημένων αστικών περιοχών.

Η γεωργία παραμένει ο μεγαλύτερος καταναλωτής νερού παγκοσμίως. Όταν μια περιοχή «χρεοκοπεί» με τον τρόπο αυτό, η παραγωγή γίνεται πιο ακριβή και πιο αβέβαιη, θέσεις εργασίας χάνονται, οι κοινωνικές εντάσεις αυξάνονται. Τα νούμερα είναι τρομακτικά:

• Περίπου 3 δισ. άνθρωποι και πάνω από το μισό της παγκόσμιας παραγωγής τροφίμων συγκεντρώνονται σε περιοχές όπου τα αποθέματα νερού μειώνονται ή παραμένουν ασταθή.
• Περισσότερα από 1,7 εκατ. τετραγωνικά χιλιόμετρα αρδευόμενης γης βρίσκονται υπό υψηλή ή πολύ υψηλή υδατική πίεση, απειλώντας τη σταθερότητα της παγκόσμιας εφοδιαστικής αλυσίδας τροφίμων.
• Σχεδόν 1 στους 4 ανθρώπους παγκοσμίως βίωσε συνθήκες ξηρασίας την περίοδο 2022–2023.

ΟΤΑΝ ΜΙΑ ΠΕΡΙΟΧΗ «ΧΡΕΟΚΟΠΕΙ» ΑΠΟ ΝΕΡΟ, Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΙΝΕΤΑΙ ΠΙΟ ΑΚΡΙΒΗ, ΘΕΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΧΑΝΟΝΤΑΙ, ΟΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΝΤΑΣΕΙΣ ΑΥΞΑΝΟΝΤΑΙ.

Προσφορά vs ζήτησης

Αναρωτιέσαι πώς φτάσαμε εδώ; Είναι απλό. Η ζήτηση ξεπέρασε την προσφορά. Με άλλα λόγια, αντλούμε περισσότερο υπόγειο νερό από όσο η φύση μπορεί να αναπληρώσει, αποξηραίνουμε υγροτόπους, στερούμε από τα οικοσυστήματα το μερίδιο που τους αναλογεί. Όμως, η ισορροπία στο οικολογικό μας σύστημα έχει τα όριά της. Τα τελευταία πενήντα χρόνια, ο πλανήτης έχει χάσει πάνω από 4,1 εκατ. τετραγωνικά χιλιόμετρα φυσικών υγροτόπων, εκτάσεις που μεταξύ άλλων αποθηκεύουν και καθαρίζουν νερό. Ταυτόχρονα, η ποιότητα του νερού επιδεινώνεται. Ρύπανση, υφαλμύρωση, αλάτωση εδαφών καθιστούν σημαντικές ποσότητες νερού ακατάλληλες για χρήση.

Σαν να μην έφτανα όλα αυτά, η ζήτηση όλο και αυξάνεται. Οι πόλεις μεγαλώνουν, η γεωργία γίνεται πιο εντατική, το ίδιο και η βιομηχανία. Ακόμη και η ψηφιακή μας ζωή έχει υδατικό αποτύπωμα, κάτι που δεν συνυπολογίζουμε όταν κάνουμε scroll ή πατάμε «generate». Συνολικά, η βιομηχανία AI το 2025 χρησιμοποίησε πάνω από 765 δισ. λίτρα νερού, ποσότητα ικανή να καλύψει τις ανάγκες εκατομμυρίων νοικοκυριών.

Τι μπορεί να γίνει;

Καλώς ή κακώς, το μεγαλύτερο βάρος έχουν χρέος να το σηκώσουν κρατικές αρχές, φορείς και βιομηχανία. Η ατομική δράση είναι σημαντική, αλλά από μόνη της δεν αρκεί. Απαιτούνται δομικές αλλαγές, όπως επανασχεδιασμός των αγροδιατροφικών μας συστημάτων.

Πρακτικά αυτό σημαίνει θέσπιση ρεαλιστικών ορίων χρήσης, με βάση το πραγματικά διαθέσιμο νερό. Σημαίνει προστασία υγροτόπων, αποκατάσταση ποταμών, φροντίδα των εδαφών, ορθολογική διαχείριση του υδροφόρου ορίζοντα. Σημαίνει, επίσης, δίκαιη διαχείριση της ζήτησης. Πολιτικές που δεν περιορίζουν την πρόσβαση των πιο ευάλωτων προς όφελος των ισχυρών είναι καταδικασμένες να αποτύχουν.

Τέλος, χρειάζονται καλύτερα δεδομένα με την αξιοποίηση σύγχρονων τεχνολογιών που μπορούν να προσφέρουν έγκαιρες προειδοποιήσεις.