ΓΙΑΤΙ ΟΡΙΣΜΕΝΑ ΜΥΑΛΑ ΔΕΝ ΗΣΥΧΑΖΟΥΝ ΠΟΤΕ; Η ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΞΗΓΗΣΗ

Μοιάζουν συνεχώς ανήσυχοι ή αφηρημένοι, όμως ορισμένοι άνθρωποι δεν μπορούν παρά να σκέφτονται αδιάκοπα. Ο εγκέφαλός τους είναι ρυθμισμένος να σκανάρει συνεχώς το εξωτερικό περιβάλλον και να φτιάχνει σενάρια, ώστε να αποφύγει τα... χειρότερα. Το φαινόμενο λέγεται «υπερεπαγρύπνηση» και έχει μελετηθεί από τους νευροεπιστήμονες.

Μερικοί εγκέφαλοι δεν ησυχάζουν ποτέ. Οι ψυχολόγοι περιγράφουν ένα φαινόμενο που ονομάζεται υπερεπαγρύπνηση (hypervigilant cognition), όπου ο εγκέφαλος σαρώνει τα εξωτερικά ερεθίσματα, αναλύει και προβλέπει συνεχώς, ακόμα κι όταν νομίζουμε ότι είμαστε σε ηρεμία. Αυτός ο τύπος σκέψης συχνά παρερμηνεύεται ως άγχος ή υπερανάλυση, αλλά είναι ένα ξεχωριστό γνωστικό μοτίβο.

Από βιολογικής άποψης, η υπερεπαγρύπνηση περιλαμβάνει αυξημένη δραστηριότητα σε περιοχές του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνες για την προσοχή, την ανίχνευση απειλών και τη λήψη αποφάσεων.

Σε έναν «ισορροπημένο» εγκέφαλο, ο προμετωπιαίος φλοιός (το κέντρο της λογικής) ελέγχει την αμυγδαλή (το κέντρο του φόβου). Στην υπερεπαγρύπνηση, η αμυγδαλή είναι υπερδραστήρια και «φιμώνει» τη λογική. Ο εγκέφαλος βρίσκεται σε μια διαρκή κατάσταση πάλης ή φυγής.

Σε αυτούς τους οργανισμούς παρατηρείται αυξημένη έκκριση νορεπινεφρίνης, που κρατά το σώμα σε εγρήγορση, και κορτιζόλης, της ορμόνης του στρες, που σε χρόνια βάση μπορεί να επηρεάσει τη μνήμη και τη λήψη αποφάσεων.

Πώς μοιάζει ο άνθρωπος που δεν σταματά να σκέφτεται

Από ψυχολογική σκοπιά, τα άτομα με υπερεπαγρύπνηση μπορεί να φαίνονται αγχωμένα, αποσπασμένα ή υπερβολικά ανήσυχα. Λογικό είναι. Ο εγκέφαλός τους αναζητά φυσικά μοτίβα, προβλέπει αποτελέσματα και δημιουργεί συνεχώς πιθανά σενάρια, πράγμα που είναι εξαντλητικό. Η παρανόηση αυτού του μοτίβου μπορεί να οδηγήσει σε περιττό άγχος ή αυτοκριτική.

Pexels Shutter Speed

Οι νευροεπιστήμονες έχουν ρίξει άπλετο φως στους μηχανισμούς που το προκαλούν. Η υπερεπαγρύπνηση δεν είναι απλώς μια «ψυχολογική κατάσταση», αλλά μια έντονη βιολογική απόκριση του εγκεφάλου σε περιβάλλοντα που θεωρεί απειλητικά.

Η επιστημονική κοινότητα έχει μελετήσει εκτενώς την υπερεπαγρύπνηση, καθώς αποτελεί κεντρικό σύμπτωμα της Διαταραχής Μετατραυματικού Στρες (PTSD) και των γενικευμένων αγχωδών διαταραχών. Η έρευνα επικεντρώνεται κυρίως στο πώς ο εγκέφαλος «εκπαιδεύεται» να βλέπει κινδύνους εκεί που δεν υπάρχουν.

Η ΥΠΕΡΕΠΑΓΡΥΠΝΗΣΗ ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΑΠΟΚΡΙΣΗ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ ΣΕ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΑ ΠΟΥ ΘΕΩΡΕΙ ΑΠΕΙΛΗΤΙΚΑ.

Υπερεπαγρύπνηση: Όταν ο εγκέφαλος βλέπει παντού κινδύνους

Με απλά λόγια, θα λέγαμε ότι είναι ένας μηχανισμός επιβίωσης που έχει «κολλήσει» στο ON. Ενώ κάποτε βοήθησε το άτομο να επιβιώσει από μια απειλή, πλέον καταναλώνει τεράστια αποθέματα ενέργειας, οδηγώντας σε πνευματική και σωματική εξάντληση.

Pexels Alexander Ιsreb

Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο αυτών των ανθρώπων; Μία μελέτη του 1998 έδειξε ότι τα άτομα με υψηλά επίπεδα άγχους και υπερεπαγρύπνησης διαθέτουν έναν «μηχανισμό αξιολόγησης απειλής» που ενεργοποιείται αυτόματα. Ο εγκέφαλός τους επιλέγει να εστιάσει σε αρνητικά ερεθίσματα (π.χ. ένα θυμωμένο πρόσωπο) πολύ πριν το άτομο το συνειδητοποιήσει.

Η μελέτη έδειξε ότι η υπερεπαγρύπνηση ξεκινά από το υποσυνείδητο επίπεδο επεξεργασίας πληροφοριών, έτσι προέκυψε το συμπέρασμα (και ο όρος μαζί) ότι οι άνθρωποι με υπερεπαγρύπνηση παρουσιάζουν μια γνωστική προκατάληψη προσοχής (attentional bias).

ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΙΣ ΜΕΛΕΤΕΣ, Ο ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΕΠΙΛΕΓΕΙ ΝΑ ΕΣΤΙΑΣΕΙ ΣΕ ΑΡΝΗΤΙΚΑ ΕΡΕΘΙΣΜΑΤΑ ΠΡΙΝ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΤΟ ΣΥΝΕΙΔΗΤΟΠΟΙΗΣΕΙ.

Νευροαπεικόνιση: Τι δείχνουν οι απεικονιστικές εξετάσεις

Οι μελέτες με λειτουργική μαγνητική τομογραφία (fMRI) έχουν αποκαλύψει συγκεκριμένες αλλαγές στη δομή του εγκεφάλου:

• Υπερδραστηριότητα της αμυγδαλής. Σε πειράματα όπου προβάλλονται εικόνες με «ουδέτερα» ερεθίσματα, οι εγκέφαλοι των υπερεπαγρυπνούντων ατόμων αντιδρούν σαν να βλέπουν κάτι επικίνδυνο.
• Ατροφία του ιπποκάμπου. Η χρόνια έκκριση κορτιζόλης (λόγω της διαρκούς εγρήγορσης) μπορεί να συρρικνώσει τον ιππόκαμπο, το μέρος του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνο για τη μνήμη και τη διάκριση μεταξύ παρελθόντος και παρόντος. Αυτό εξηγεί γιατί ένα παλιό τραύμα γίνεται αισθητό σαν να συμβαίνει «τώρα».

Pexels Soner Αrkan

Οι ερευνητές εντόπισαν το δίκτυο που είναι υπεύθυνο για το ποιο ερέθισμα θα τραβήξει την προσοχή μας (salience network). Σε περιπτώσεις υπερεπαγρύπνησης, είναι σε μόνιμη υπερλειτουργία, «κλέβοντας» ενέργεια από το δίκτυο που είναι υπεύθυνο για τη λογική σκέψη.

Η θεωρία του Πολυπνευμονογαστρικού Νεύρου

Ο Αμερικανός καθηγητής Ψυχιατρικής Dr. Stephen Porges εισήγαγε το 1994 μια θεωρία που αποδέχονται πολλοί νευροεπιστήμονες, η οποία συνδέει το αυτόνομο νευρικό σύστημα με την κοινωνική συμπεριφορά.

Η θεωρία του Πολυπνευμονογαστρικού Νεύρου (Polyvagal Theory) αποτελεί ένα επαναστατικό νευροβιολογικό πλαίσιο που εξηγεί πώς το αυτόνομο νευρικό σύστημα (ΑΝΣ) αντιλαμβάνεται την ασφάλεια ή την απειλή και ρυθμίζει τις συμπεριφορικές και συναισθηματικές μας αντιδράσεις.

Σύμφωνα με αυτή, στην υπερεπαγρύπνηση το συμπαθητικό νευρικό σύστημα είναι μόνιμα ενεργοποιημένο. Αυτό προκαλεί την απώλεια της ικανότητας του εγκεφάλου να χρησιμοποιεί το «σύστημα κοινωνικής εμπλοκής» (social engagement system) και καθιστά δύσκολο για το άτομο να νιώσει ασφάλεια ακόμα και με φιλικά πρόσωπα.

Πώς συνδέονται η πέψη και η ακοή μας με την υπερεπαγρύπνηση;

Ο Porges εξήγησε πώς το πνευμονογαστρικό νεύρο επηρεάζει την ικανότητά μας να νιώθουμε ασφαλείς. Όταν το σύστημα αυτό «καταρρέει», ο οργανισμός μπαίνει σε κατάσταση διαρκούς αναζήτησης απειλών, κάτι που εξηγεί τη σωματική εξάντληση που νιώθουν όσοι υποφέρουν από υπερεπαγρύπνηση.

Pexels Thiago Calamita

Χαρακτηριστικά είναι τα πειράματα που έχουν γίνει για τον θόρυβο σε άτομα με υπερεπαγρύπνηση. Ενώ ένας τυπικός άνθρωπος μπορεί να αγνοήσει τον θόρυβο ενός κλιματιστικού, για παράδειγμα, ο υπερεπαγρυπνών εγκέφαλος τον επεξεργάζεται ως «σήμα» (signal) και όχι ως «θόρυβο» (noise), που τον εμποδίζει να συγκεντρωθεί.

Η ΣΥΝΕΧΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΥΑΛΟΥ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΛΑΤΤΩΜΑ. ΜΟΙΑΖΕΙ ΜΕ ΕΝΑΝ «ΦΑΚΟ» ΠΟΥ ΔΙΕΡΕΥΝΑ ΣΥΝΕΧΩΣ ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΓΙΑ ΑΠΕΙΛΕΣ.

Η θετική πλευρά της υπερεπαγρύπνησης

Η υπερεπαγρύπνηση δεν είναι από μόνη της αρνητική. Όταν διοχετεύεται σωστά, υποστηρίζει την επίλυση προβλημάτων, τον στρατηγικό σχεδιασμό και την επαγρύπνηση σε περίπλοκες καταστάσεις. Ο διαλογισμός, η εστιασμένη αναπνοή και η ψυχοθεραπεία μπορούν να βοηθήσουν στη διαχείριση της ψυχικής έντασης, μετατρέποντας τη συνεχή ανησυχία σε παραγωγική διορατικότητα.

Αν αναγνωρίσουμε ότι ορισμένοι εγκέφαλοι λειτουργούν σε μια επίμονη κατάσταση εγρήγορσης, θα μπορέσουμε να καταλάβουμε καλύτερα τους συνανθρώπους μας και να αποφύγουμε χαρακτηρισμούς και ταμπέλες. Η συνεχής δραστηριότητα του μυαλού δεν είναι ελάττωμα, είναι ένα χαρακτηριστικό. Μοιάζει με έναν «φακό» που ψάχνει στο περιβάλλον για μοτίβα και δυνατότητες.

Αν ξέρουμε πώς να κατευθύνουμε τον τρόπο σκέψης και να καλλιεργήσουμε τα πλεονεκτήματά του, οι δρόμοι που ανοίγονται μπροστά μας είναι πολλοί.