ΗΜΕΡΑ ΤΗΣ ΓΗΣ: ΕΧΕΙ Η ΑΤΟΜΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΝΟΗΜΑ Ή ΕΙΝΑΙ ΑΠΛΩΣ ΜΙΑ ΣΤΑΓΟΝΑ ΣΤΟΝ ΩΚΕΑΝΟ;

Τρεις διαφορετικοί άνθρωποι απαντούν στο αν η ατομική δράση έχει τελικά νόημα σε έναν κόσμο που δείχνει να μισεί το περιβάλλον και την ίδια τη Γη που μας φιλοξενεί.

Τι νόημα έχει η ατομική δράση για την προστασία του περιβάλλοντος, όταν η κύρια ευθύνη ανήκει στα κράτη και τις βιομηχανίες; Αξίζει να αλλάξω τις καθημερινές μου συνήθειες, όταν οι μεγάλες αποφάσεις λαμβάνονται από κυβερνήσεις και πολυεθνικές; Οι ερωτήσεις αυτές έχουν έναν κοινό άξονα: τη σημασία της ατομικής ευθύνης απέναντι στον ρόλο των... μεγάλων δυνάμεων.

Τούτα τα φαινομενικά απλά ερωτήματα θέλησα να απευθύνω σε τρεις ανθρώπους που ο καθένας με τον τρόπο του εμπλέκεται στην προστασία του πλανήτη μας. Όσο για τη δική μου, ταπεινή γνώμη; Αυτές οι ερωτήσεις κρύβουν μια αλήθεια, αλλά ταυτόχρονα χάνουν και ένα σημαντικό κομμάτι της συνολικής εικόνας.

«Κάνω όσα μπορώ, στον βαθμό που μου αναλογεί»

Η ηθοποιός Άννα Μαρία Παπαχαραλάμπους περιγράφει μια καθημερινότητα γεμάτη μικρές, συνειδητές επιλογές. Κάνει ανακύκλωση, διαχωρίζει τα απορρίμματα, χρησιμοποιεί μεταλλικά καλαμάκια, καθαρίζει τις παραλίες που επισκέπτεται μαζί με τα παιδιά της, όχι μόνο από τα δικά τους σκουπίδια αλλά και από όσα βρίσκουν γύρω τους. Χρησιμοποιεί τα μέσα μεταφοράς αντί για αυτοκίνητο, φροντίζει να ενημερώνεται. «Φροντίζω να έχω μια υπεύθυνη στάση απέναντι στο περιβάλλον μέσα στην καθημερινότητά μου, στον βαθμό που μου αναλογεί», λέει.

Ταυτόχρονα, όμως, αναγνωρίζει την ανισορροπία της προσπάθειας. Από τη μία, η μάχη για την προστασία της Γης είναι άνιση. Ό,τι κι αν κάνει ο άνθρωπος, πάντα αφήνει αποτύπωμα. Από την άλλη, η ατομική ευθύνη μοιάζει μικρή μπροστά στις μεγάλες εταιρείες που ευθύνονται για το μεγαλύτερο μέρος της ρύπανσης.

Εδώ, η κ. Παπαχαραλάμπους θέτει και μια ακόμα διάσταση: Η μετατόπιση της ευθύνης προς τους πολίτες μπορεί να λειτουργεί αποπροσανατολιστικά, απαλλάσσοντας τους υπεύθυνους από το βάρος που τους αναλογεί. «Είναι υποκριτικό να μιλάμε στους πολίτες για ατομική ευθύνη, όταν οι βιομηχανίες προκαλούν μεγάλες καταστροφές».

ΕΡΤ

Γιατί, λοιπόν, συνεχίζει να προσπαθεί και δεν εγκαταλείπει την ατομική της δράση; «Κάνω αυτό που μου αναλογεί, γιατί ακόμα κι αυτό το λιθαράκι δεν χειροτερεύει την κατάσταση. Μπορεί ως μονάδα να μην αλλάξω τον κόσμο, αλλά οφείλω ως άνθρωπος να σέβομαι το “τετραγωνικό” που μου αναλογεί, να σέβομαι τον εαυτό μου και τους άλλους».

Ο δεύτερος λόγος που δεν εγκαταλείπει ίσως είναι πιο σημαντικός: «Μέσα από το δικό μου παράδειγμα, εκπαιδεύονται τα παιδιά μου, η επόμενη γενιά πολιτών, που δεν θα πετάξει τα σκουπίδια της μέσα στη θάλασσα».

«Έχουμε περισσότερη δύναμη στα χέρια μας από όση πιστεύουμε»

«Η αγανάκτηση πίσω από την ερώτηση είναι δικαιολογημένη. Ένα άτομο στο πλουσιότερο 0,1% εκπέμπει πάνω από 800 κιλά CO₂ τη μέρα, ενώ στο φτωχότερο 50% περίπου 2 κιλά. Αντίστοιχα, μόλις 100 εταιρείες ευθύνονται για πάνω από τις μισές αναφερόμενες εταιρικές εκπομπές, ενώ κράτη συνεχίζουν να προστατεύουν αυτή τη συνθήκη, καθώς το πολιτικό κόστος της σύγκρουσης συχνά θεωρείται μεγαλύτερο από το κόστος της καταστροφής», αναφέρει η Εύα Ηλιάδη Βαγενά, Corporate & International Relations Officer στην οργάνωση We4all.

we4all

«Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το να ζητείται από το άτομο να αλλάξει τη ζωή του φαίνεται άδικο. Η αίσθηση αυτή ενισχύεται όταν στο δημόσιο διάλογο προωθείται το αφήγημα της ατομικής ευθύνης. Δεν είναι τυχαίο ότι η έννοια του “προσωπικού αποτυπώματος άνθρακα” προωθήθηκε από πετρελαϊκούς κολοσσούς, μετατοπίζοντας την ευθύνη από την παραγωγή στην κατανάλωση».

Τότε γιατί επιμένουμε στην αλλαγή; «Η αποκατάσταση του στρώματος του όζοντος που παραμένει εντός ασφαλών ορίων δείχνει ότι όταν η κοινωνική πίεση, η επιστήμη και η πολιτική συναντιούνται, η αλλαγή είναι εφικτή. Η αποτυχία δεν είναι μοιραία, είναι επιλογή κι εμείς έχουμε περισσότερη δύναμη στα χέρια μας από όση πιστεύουμε».

ΟΣΟ ΚΙ ΑΝ ΟΙ ΜΕΓΑΛΕΣ ΕΤΑΙΡΕΙΕΣ ΕΥΘΥΝΟΝΤΑΙ ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ ΤΩΝ ΕΚΠΟΜΠΩΝ, ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΑΓΝΟΟΥΜΕ ΟΤΙ ΚΑΛΥΠΤΟΥΝ ΚΑΙ ΤΗ ΔΙΚΗ ΜΑΣ ΖΗΤΗΣΗ.

Σε μια βιομηχανοποιημένη κοινωνία μπορεί μεγάλο μέρος των επιλογών μας να είναι «κλειδωμένο», αυτό όμως δεν σημαίνει ότι είμαστε ανίσχυροι. Η ατομική δράση μπορεί να μην αποτελεί από μόνη της λύση, αποτελεί όμως σημείο εκκίνησης, τονίζει.

«Κάθε επιλογή (τι τρως, πώς μετακινείσαι, τι αγοράζεις, τι μποϊκοτάρεις) δεν είναι απλώς μια συνήθεια. Είναι μια μικρή αλλά ουσιαστική τοποθέτηση απέναντι σε ένα σύστημα που βασίζεται στην υπερκατανάλωση και την εκμετάλλευση και κυρίως, είναι αυτό που μας βγάζει από την αδράνεια. Καμία μεγάλη αλλαγή δεν ξεκίνησε από ανθρώπους που περίμεναν πρώτα να αλλάξει το σύστημα.

unsplash Ma Ti

»Στη We4All, για παράδειγμα, φυτεύουμε δέντρα. Όχι γιατί ένα δέντρο θα αλλάξει τον κόσμο, αλλά γιατί οι άνθρωποι που συμμετέχουν φεύγουν διαφορετικοί: λιγότερο παθητικοί, περισσότερο συνδεδεμένοι με τη δύναμη της συλλογικής δράσης. Αυτό που ξεκίνησε από μια μικρή ομάδα έχει φτάσει πλέον τα 4 εκατομμύρια δέντρα. Σε παγκόσμιο επίπεδο, κινήματα όπως το Fridays for Future της Greta Thunberg απέδειξαν ότι η ατομική απόφαση μιας 15χρονης δημιούργησε ένα κίνημα που ανάγκασε μια ολόκληρη ήπειρο να αλλάξει τη νομοθεσία της.

»Ταυτόχρονα, όσο κι αν οι μεγάλες εταιρείες ευθύνονται για το μεγαλύτερο μέρος των εκπομπών, δεν μπορούμε να αγνοούμε ότι καλύπτουν και τη δική μας ζήτηση. Η πολιτική ηγεσία παίζει, επίσης, τεράστιο ρόλο κι εμείς καθορίζουμε ποιος λαμβάνει τις αποφάσεις με την ψήφο μας.

»Εδώ, επιστρέφει η ευθύνη, όχι ως ενοχή αλλά ως δύναμη. Γιατί μπορεί να μην ευθυνόμαστε όλοι το ίδιο, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν ευθυνόμαστε καθόλου. Ο μέσος Έλληνας εκπέμπει σήμερα γύρω στους 5 τόνους διοξειδίου ετησίως, τη στιγμή που στόχος είναι λίγο πάνω από 2 τόνους.

unsplash Tobias Rademacher

»Η αδράνεια εξυπηρετεί το σύστημα που λέμε ότι θέλουμε να αλλάξουμε. Η ιδέα ότι η αλλαγή είναι αδύνατη ή υπερβολικά κοστοβόρα είναι ίσως το πιο ισχυρό του εργαλείο. Η πραγματική ψευδαίσθηση δεν είναι ότι “η ατομική δράση αρκεί”, είναι ότι μπορούμε να αλλάξουμε τον κόσμο χωρίς να αλλάξουμε κάτι στη ζωή μας».

«Η πραγματική δύναμη του ατόμου βρίσκεται στην άσκηση πίεσης»

Από την πλευρά της επιστημονικής κοινότητας, ο Διευθυντής Ερευνών στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, Κωνσταντίνος Λαγουβάρδος, θέτει πιο ξεκάθαρα το ζήτημα της κλιματικής αλλαγής.

Στο επίπεδο των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, η ευθύνη βαραίνει κυρίως τις μεγάλες εταιρείες και τις ενεργειακές βιομηχανίες. Οι ατομικές επιλογές, όπως η χρήση των μέσων μαζικής μεταφοράς, έχουν μεν κάποιο αποτύπωμα, αλλά δεν συγκρίνονται με τη συνολική βιομηχανική παραγωγή.

«Εμείς ως άτομα λίγα πράγματα μπορούμε να κάνουμε. Η ατομική δράση έχει κάποιο βάρος, αλλά όχι το καθοριστικό», σημειώνει. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι είναι άνευ σημασίας. Αντίθετα, αποκτά σημασία όταν μετατρέπεται σε συλλογική πίεση. «Να πιέζουμε τις κυβερνήσεις, τις τοπικές αρχές ως προς τη λήψη μέτρων για τον περιορισμό των αερίων του θερμοκηπίου. Να δίνουμε την ψήφο μας σε ανθρώπους που έχουν ψηλά στην ατζέντα τους το θέμα της κλιματικής αλλαγής, ουσιαστικά όχι μόνο στα χαρτιά».

Η ΑΤΟΜΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΑΠΟΚΤΑ ΣΗΜΑΣΙΑ ΟΤΑΝ ΜΕΤΑΤΡΕΠΕΤΑΙ ΣΕ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΠΙΕΣΗ.

Όπως επισημαίνει ο κ. Λαγουβάρδος, η πραγματική δύναμη του ατόμου δεν βρίσκεται μόνο στις καθημερινές επιλογές, αλλά στη συλλογική δράση και στην άσκηση πίεσης. Οι κυβερνήσεις συχνά ισορροπούν ανάμεσα σε περιβαλλοντικές ανάγκες και οικονομικά συμφέροντα.

Χωρίς κοινωνική πίεση, το περιβάλλον εύκολα υποχωρεί στη λίστα προτεραιοτήτων. «Δεν μπορούμε να απαιτούμε από μια βιομηχανία ή μια κυβέρνηση να πάρει μέτρα φιλικά προς το περιβάλλον, όταν εμείς ως άτομα αδιαφορούμε για αυτό. Οι συλλογικά συνειδητοποιημένοι πολίτες απαιτούν και παρασύρουν στην πορεία αυτή και τους θεσμούς».

Εδώ μπαίνει και το θέμα της οικονομικής στήριξης, η ανάγκη συστηματικών μέτρων ενίσχυσης από την πολιτεία προς τους ανθρώπους που πλήττονται περισσότερο. «Η κλιματική κρίση έχει πρόσωπο ταξικό, καθώς χτυπάει δυσανάλογα τους οικονομικά ασθενέστερους ανθρώπους, οι οποίοι δεν έχουν τους πόρους να προχωρήσουν σε παρεμβάσεις που θα περιορίσουν το ενεργειακό τους αποτύπωμα».

Γιατί, τελικά, έχει νόημα η ατομική δράση; «Γιατί διαμορφώνει συνείδηση, αλλάζει καθημερινές συνήθειες, επηρεάζει τις επόμενες γενιές και κυρίως γιατί, όταν γίνεται συλλογική, μπορεί να μετατραπεί σε δύναμη πίεσης».