Ο JACOB MOE ΞΕΡΕΙ ΤΙΣ ΚΥΚΛΑΔΕΣ ΚΑΛΥΤΕΡΑ ΑΠΟ ΣΕΝΑ
Πώς μπορούν οι Κυκλάδες να μας διδάξουν έναν διαφορετικό τρόπο συνύπαρξης με το περιβάλλον; Ο Jacob Moe απαντά μέσα από ιστορίες για το νερό, την παράδοση και τη συλλογική μνήμη.
Διαβάζοντας το βιογραφικό του Jacob Moe καταλαβαίνεις πόσο βαθιά είναι η σχέση του με την Ελλάδα. Αυτό που δεν φαντάζεσαι είναι ότι μιλάει άπταιστα ελληνικά. Όχι απλώς με την άνεση κάποιου που έχει μάθει καλά μια ξένη γλώσσα, αλλά με την οικειότητα ανθρώπου που μεγάλωσε μαζί της.
Ερευνητής, κινηματογραφιστής, μεταφραστής και ιδρυτής του Δικτύου Αρχιπέλαγος, ο Jacob Moe αφιερώνει τα τελευταία χρόνια στην καταγραφή της οπτικοακουστικής και άυλης κληρονομιάς των Κυκλάδων, που έχουν γίνει το «κέντρο βάρους» του, όπως λέει ο ίδιος. Από τα καρνάγια και την παραδοσιακή ναυπηγική μέχρι τα συστήματα διαχείρισης του νερού, τις προφορικές μαρτυρίες και τα οικογενειακά αρχεία, αναζητά μορφές γνώσης που συχνά παραμένουν αόρατες, αλλά έχουν καθορίσει τη ζωή των νησιών για δεκαετίες – και κινδυνεύουν να χαθούν.
Αυτή η ματιά συναντήθηκε φέτος με την ALPHA MISSION – ΔELOS 2026, τη διεθνή πρωτοβουλία του World Human Forum που επιστρέφει κάθε χρόνο στη Δήλο για να ανοίξει έναν διάλογο γύρω από τις μεγάλες προκλήσεις της εποχής μας, από την κλιματική κρίση και την τεχνολογική αλλαγή μέχρι την ανάγκη να ξανασκεφτούμε τη θέση του ανθρώπου στον πλανήτη.
Η 6η Διεθνής Συνάντηση είχε θέμα «Ο παλμός της ζωής: Επανασυνδέοντας την προσωπική με την πλανητική υγεία» και κάλεσε επιστήμονες, ερευνητές και καλλιτέχνες να διερευνήσουν τις ζωντανές σχέσεις ανάμεσα στην ανθρώπινη ευημερία και την υγεία του πλανήτη μας.
Από εκεί ξεκινάει η κουβέντα μας με τον Jacob Moe, για να περάσει στη γνώση που κρύβουν οι νησιωτικές κοινότητες, τη συλλογική μνήμη των Κυκλάδων και όσα μπορεί να μας διδάξει σήμερα το Αιγαίο για πιο βιώσιμους τρόπους συνύπαρξης.
Τι θα έλεγες ότι κράτησες επιγραμματικά από τη Διεθνή Συνάντηση ALPHA MISSION – ΔELOS 2026;
Οι συζητήσεις στη φετινή Διεθνή Συνάντηση ALPHA MISSION – DELOS 2026 αποτυπώνουν κάτι στο οποίο επανέρχομαι συχνά στη δουλειά μου: οι πιο ανθεκτικές μορφές γνώσης δεν είναι συγκεντρωτικές αλλά διάχυτες, τις βρίσκεις μέσα σε κοινότητες, σε καθημερινές πρακτικές και στη μακρά μνήμη ενός τόπου. Αυτό που με εντυπωσίασε περισσότερο ήταν ότι σε αυτό το συμπέρασμα συνέκλιναν συμμετέχοντες από πολύ διαφορετικά πεδία δράσης – περιβαλλοντολόγοι, τεχνολόγοι, γεωλόγοι, καλλιτέχνες.
Έχουμε την τάση να θεωρούμε ότι οι προκλήσεις της εποχής μας είναι πρωτοφανείς και, κατά κάποιον τρόπο, είναι. Ωστόσο, οι απαντήσεις που χρειαζόμαστε συχνά υπάρχουν ήδη, ενσωματωμένες στον τρόπο ζωής των ανθρώπων που εδώ και γενιές κατοικούν σε περιβάλλοντα με περιορισμένους πόρους. Με αυτή την έννοια, η Διεθνής Συνάντηση της Δήλου ήταν ένα είδος εναρμονισμού.
«ΟΙ ΠΙΟ ΑΝΘΕΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΓΝΩΣΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΤΙΚΕΣ ΑΛΛΑ ΔΙΑΧΥΤΕΣ, ΤΙΣ ΒΡΙΣΚΕΙΣ ΜΕΣΑ ΣΕ ΚΟΙΝΟΤΗΤΕΣ, ΣΕ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΤΗ ΜΑΚΡΑ ΜΝΗΜΗ ΕΝΟΣ ΤΟΠΟΥ».
Για πολλούς ανθρώπους η Δήλος είναι ένα νησί με πολύ ισχυρό συμβολικό και ιστορικό φορτίο. Τι σήμαινε για σένα ότι αυτή η συνάντηση πραγματοποιήθηκε εκεί;
Ο μύθος της δημιουργίας της Δήλου μού έχει μείνει από τότε που τον πρωτόμαθα και όλα αυτά τα χρόνια που ασχολούμαι με τις Κυκλάδες αποκτά όλο και μεγαλύτερη σημασία. Πριν γίνει η Δήλος, το νησί λεγόταν Άδηλος, δηλαδή αόρατη, κρυμμένη, περιπλανώμενη χωρίς άγκυρα στο Αιγαίο. Ο μύθος μάς λέει ότι ήταν ένα μέρος που περιφερόταν χωρίς σχήμα, αθέατο και αστερέωτο, μέχρι που η Λητώ έφτασε εκεί για να γεννήσει τον Απόλλωνα και την Άρτεμη, οπότε το νησί επιτέλους εμφανίστηκε, αγκυροβόλησε στον βυθό, έγινε ορατό και πήρε το τελικό του όνομα: Δήλος, η ορατή, η φανερωμένη.
Βρίσκω σ’ αυτή την ιστορία έμπνευση για τη δουλειά μου με το Δίκτυο Αρχιπέλαγος. Υπάρχει ένα τεράστιο απόθεμα γνώσης στις Κυκλάδες που ζει στη σφαίρα του αόρατου, του κρυφού. Είναι γνώση παρούσα, ζωντανή, που την κουβαλούν οι κάτοικοι των νησιών στα χέρια και τις μνήμες τους, αλλά συχνά περνάει απαρατήρητη από τις ισοπεδωτικές δυνάμεις της μη βιώσιμης τουριστικής ανάπτυξης και της ταχείας τεχνολογικής αλλαγής. Βλέπω την τεκμηρίωση ως τη διαδικασία μετατροπής αυτής της αόρατης γνώσης σε ορατή, κάνοντάς την έτσι αναγνώσιμη και αναγνωρίσιμη, έτοιμη να μεταδοθεί σε κοινότητες και περιβάλλοντα που δεν θα είχαν καμία επαφή μαζί της υπό άλλες συνθήκες.
Στο πάνελ που συμμετείχες, «One Health, Water, Ecosystems, Humans», η έννοια της Ενιαίας Υγείας βρέθηκε στο επίκεντρο. Πιστεύεις ότι ο κόσμος κατανοεί πραγματικά τι σημαίνει αυτός ο όρος ή παραμένει κάπως αφηρημένος και ακαδημαϊκός;
Πιστεύω ότι ο όρος είναι σημαντικός, αλλά κινδυνεύει να γίνει ένα ακόμα δείγμα θεσμικού λόγου που έχει αποκοπεί πλήρως από την πραγματική ζωή. Αυτό είναι ένα ρίσκο με κάθε όρο που εντάσσεται στη διαδικασία χάραξης πολιτικής: εργαλειοποιείται σε τέτοιο βαθμό, που χάνει την αρχική του δύναμη.
Ωστόσο, ο σκοπός του όρου One Health είναι να περιγράψει μια ριζοσπαστική ιδέα: ότι η υγεία των ανθρώπων, των ζώων, των φυτών, των εδαφών και των νερών δεν είναι απλά αλληλένδετη, αλλά αδιαχώριστη. Δεν μπορείς να θεραπεύεις το ένα και να μην φροντίζεις τα υπόλοιπα. Στα μέρη που δουλεύω εγώ, αντιλαμβάνομαι μια τέτοια αντίληψη στον σεβασμό που δείχνουν οι παράκτιοι αλιείς της Αμοργού στην υγεία της θάλασσας, ή στην κοινοτική διαχείριση νερού στη Σίφνο.
Οι θεσμικοί φορείς καλό θα ήταν να ακούσουν με προσοχή και να χρησιμοποιήσουν αυτή την έννοια ως σημείο εκκίνησης για μια αναθεώρηση των βασικών πλαισίων που αφορούν την ανάπτυξη και την περιβαλλοντική προστασία.
Αν έπρεπε να εξηγήσεις τον όρο Ενιαία Υγεία μέσα από μια εικόνα ή μια εμπειρία που έχεις ζήσει στις Κυκλάδες, ποια θα ήταν;
Υπάρχει ένας αγγειοπλάστης στη Σίφνο που ονομάζεται Φραζέσκος Λεμονής, ένας από τους δεκατρείς αγγειοπλάστες με τους οποίους συνεργάστηκα κατά τη διάρκεια της έρευνάς μου εκεί τα τελευταία χρόνια. Περιγράφοντας τη σχέση ανάμεσα στην τέχνη του και το βουνό πάνω από το χωριό του, είπε το εξής: «Οι αγγειοπλάστες είναι ο λόγος που υπάρχει ακόμα πράσινο σ’ αυτά τα βουνά. Αυτά τα δέντρα εκεί πάνω στις πλαγιές που μοιάζουν με κέδρους – εμείς τα λέμε φίδα– παράγουν έναν κόκκινο σπόρο που τον τρώνε οι πέρδικες. Αντί να τα κόψουμε, εμείς τα κλαδεύαμε και χρησιμοποιούσαμε τα κλαδιά και τα φύλλα για τη φωτιά. Έτσι τα καλλιεργούμε αυτά τα δέντρα όλα αυτά τα χρόνια».
Περιγράφει λοιπόν μια σχέση που ενώνει την ανθρώπινη εργασία, τη χλωρίδα, την πανίδα και την οικολογία του τοπίου ανά τους αιώνες. Η υγεία του βουνού είναι άρρηκτα δεμένη με την υγεία της εργασίας που είναι αδιαχώριστη από την υγεία των πουλιών που είναι αλληλένδετη με την υγεία του αγγειοπλάστη. Άρα βλέπουμε ότι η Ενιαία Υγεία υπήρχε ήδη ως πρακτική πολλά χρόνια πριν καθιερωθεί ο όρος.
Το νερό είναι πλέον ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα για πολλά νησιά. Μέσα από τη δική σου εμπειρία και έρευνα, τι θεωρείς ότι μας λέει σήμερα η κατάσταση των Κυκλάδων για τη σχέση ανθρώπου και οικοσυστήματος;
Υπάρχει μια κοιλάδα στην ανατολική ακτή της Σίφνου που λέγεται Πουλάτη. Το τοπικό σύστημα ύδρευσης χρονολογείται από την εποχή του Βυζαντίου και επέζησε τόσο της Ενετικής όσο και της Οθωμανικής κυριαρχίας. Αποτελείται από εννιά πηγές που τροφοδοτούν ένα δίκτυο από δεξαμενές και πέτρινα αυλάκια τα οποία διανέμουν το νερό στην πλαγιά χρησιμοποιώντας μόνο τη βαρύτητα. Σ’ αυτή τη μικρή κοιλάδα, μία αγροτική κοινότητα έχτισε χειροποίητες πέτρινες υποδομές με σκοπό να κρατήσει το νερό ζωντανό σ’ έναν άνυδρο τόπο.
«Η ΥΓΕΙΑ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ, ΤΩΝ ΖΩΩΝ, ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ, ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΝΕΡΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΑΠΛΑ ΑΛΛΗΛΕΝΔΕΤΗ, ΑΛΛΑ ΑΔΙΑΧΩΡΙΣΤΗ. ΔΕΝ ΜΠΟΡΕΙΣ ΝΑ ΘΕΡΑΠΕΥΕΙΣ ΤΟ ΕΝΑ ΚΑΙ ΝΑ ΜΗΝ ΦΡΟΝΤΙΖΕΙΣ ΤΑ ΥΠΟΛΟΙΠΑ».
Αυτό που κάνει το σύστημα αξιοσημείωτο είναι η εννοιολογική του αρχιτεκτονική. Το ίδιο το νερό δεν ανήκει σε κανέναν. Αυτό που κατέχεις είναι ο χρόνος. Η πρόσβαση στο νερό μετριέται σε 12ωρα διαστήματα που καθορίζονται ανάλογα με τη μέρα της εβδομάδας. Η μονάδα διανομής λοιπόν είναι ο χρόνος, όχι ο όγκος, μετατρέποντας έτσι έναν φυσικό πόρο σε κοινωνική συμφωνία. Κάποιες από αυτές τις συμφωνίες είναι καταγεγραμμένες στα συμβόλαια αγοραπωλησίας γαιών εδώ και γενιές. Άλλες είναι καθαρά προφορικές, διατηρημένες στη μνήμη ενός και μοναδικού ηλικιωμένου αγρότη που έχει αναλάβει άτυπα τον ρόλο της θεσμικής μνήμης της κοινότητας.
Αυτό το σύστημα, που έχει επιβιώσει περισσότερα χρόνια από ολόκληρες αυτοκρατορίες, είναι τώρα υπό πίεση εξαιτίας του τουρισμού, ο οποίος δημιουργεί μεν ευημερία, αλλά καταλήγει να λειτουργεί ως «κατάρα των πόρων», καθώς ανακατευθύνει γη και νερό προς πιο άμεσα κερδοφόρες χρήσεις. Ταυτόχρονα, οι αγρότες που διατηρούσαν τη μνήμη του συστήματος ύδρευσης γερνούν και συνήθως δεν αντικαθίστανται, ενώ μια πρόσφατη κτηματολογική μελέτη χώρισε διοικητικά την κοινοτική δεξαμενή από την πηγή που τη γεμίζει. Δεν πρόκειται για δραματικά γεγονότα, αλλά είναι ενδεικτικά της σταδιακής αποσύνθεσης ενός συστήματος που χρειάστηκαν αιώνες να φτιαχτεί.
Το ερώτημα όμως δεν είναι αν μπορεί αυτό το σύστημα να διατηρηθεί ως έχει. Το ερώτημα είναι αν το καταλαβαίνουμε επαρκώς για να μεταφράσουμε τις αρχές του σε μορφές που να μπορούν να αξιοποιηθούν στο παρόν.
Τι ήταν αυτό που σε έφερε αρχικά στην Ελλάδα και ειδικά στις Κυκλάδες; Υπήρξε μια συγκεκριμένη εμπειρία ή συνάντηση που σε έκανε να θελήσεις να ριζώσεις εδώ;
Η Ελλάδα μπήκε στη ζωή μου πριν καν να μπορώ να μιλήσω γι’ αυτήν. Η μητέρα μου είναι καθηγήτρια Νεοελληνικής φιλολογίας και επέλεξε να μου μιλάει ελληνικά στο σπίτι όταν μεγάλωνα στη Νέα Υόρκη. Άρα η γλώσσα ήρθε πρώτη και, μαζί μ’ αυτήν, ένας προσανατολισμός προς κάτι διαφορετικό.
Γύρω στο 1998, όταν ήμουν παιδί, η οικογένειά μου μετακόμισε στην Αίγινα για έναν χρόνο. Πήγα στο τοπικό δημοτικό σχολείο, βρέθηκα ξαφνικά μέσα στην ελληνική καθημερινότητα και έμαθα να διαβάζω και να γράφω τη γλώσσα στην πιο άμεση μορφή της. Θυμάμαι το περιβόλι με τις φιστικιές γύρω από το σπίτι, τον ανοιχτό ορίζοντα της θάλασσας όπου και να κοίταζες.
Αργότερα, πήγα για μια χρονιά λύκειο στη Θεσσαλονίκη. Αυτές οι δύο χρονιές είναι που νομίζω με έκαναν να νιώσω ότι η Ελλάδα δεν είναι απλά μια χώρα που επισκέπτομαι, αλλά μια χώρα στην οποία με κάποιον τρόπο ανήκω.
Οι Κυκλάδες ήρθαν αργότερα, μέσω της Σύρου, όταν έγινα συνιδρυτής του τοπικού κινηματογραφικού φεστιβάλ το 2013. Και μετά, σιγά σιγά, μέσω του φεστιβάλ, μέσω των ανθρώπων που γνώρισα και του υλικού με το οποίο ήρθα σε επαφή, τα νησιά έγιναν το κέντρο βάρους μου.
Μετά από μια δεκαετία στο Syros International Film Festival (SIFF), ίδρυσες το 2019 το Δίκτυο Αρχιπέλαγος. Ποιο ήταν το βασικό όραμα πίσω από αυτή τη μετάβαση;
Ήταν κάτι σαν επανατοποθέτηση. Μέσω του SIFF, ερχόμουν συνέχεια σε επαφή με υλικό που θα ταίριαζε σε ένα άλλο πρότζεκτ: ξεχασμένες σπιτικές ταινίες, ερασιτεχνικές super 8 λήψεις από τις δεκαετίες του ’60 και του ’70, παλιά ντοκιμαντέρ, βίντεο και ηχογραφήσεις που μας έφερναν άνθρωποι από τις σοφίτες τους και τα οικογενειακά τους αρχεία. Δεν ήταν στη δικαιοδοσία του φεστιβάλ να φιλοξενήσει όλο αυτό το υλικό και άρχισα να καταλαβαίνω ότι, χωρίς μια συγκροτημένη προσπάθεια, μεγάλη ποσότητα του υλικού απλά θα εξαφανιζόταν, είτε άμεσα είτε σταδιακά με την πάροδο του χρόνου.
Οι συζητήσεις που οδήγησαν στην ίδρυση του Δικτύου Αρχιπέλαγος περιλάμβαναν ανθρώπους από διάφορα επαγγελματικά περιβάλλοντα: ιστορικούς, δικηγόρους, ανθρωπολόγους, οικολόγους, καλλιτέχνες. Αυτό που προέκυψε από αυτές τις συζητήσεις ήταν η ιδέα ενός ζωντανού αρχείου – όχι ένα αποθετήριο με τη στατική έννοια του όρου, αλλά μια πρωτοβουλία που θα λειτουργούσε σε συνεργασία με τις νησιωτικές κοινότητες για να καταγράψει, να ψηφιοποιήσει και να κάνει προσβάσιμη τη γνώση που ήδη κουβαλούσαν μέσα τους. Και, κυρίως, ένα έργο που θα συνέδεε τη Σύρο με το ευρύτερο κυκλαδικό αρχιπέλαγος μέσω μιας πολιτισμικής οπτικής.
Για όσους δεν γνωρίζουν το Δίκτυο Αρχιπέλαγος, πώς θα περιέγραφες τη φιλοσοφία και την αποστολή του;
Στη φετινή συνάντηση στη Δήλο, περιέγραψα την αποστολή του Δικτύου ως ταυτόχρονα συγκεκριμένη και άπειρη. Από τη μία, σκοπός του είναι να διερευνήσει και να προάγει την οπτικοακουστική και άυλη κληρονομιά των νησιών των Κυκλάδων μέσω της κοινοτικής πολιτισμικής δράσης. Μιλάμε δηλαδή για μια ορισμένη γεωγραφία και ένα συγκεκριμένο σύνολο μεθοδολογικών εργαλείων. Από την άλλη, κάθε νησί αντιπροσωπεύει έναν ολόκληρο κόσμο και οι Κυκλάδες είναι ένας αστερισμός κοινοτήτων που θα συνεχίσει να εξελίσσεται μέσα στον χρόνο, αποκαλύπτοντας νέα βάθη, νέες διασυνδέσεις και νέες αναγκαιότητες.
Πρακτικά, τα τελευταία έξι χρόνια χτίζουμε μία συλλογή ετερογενών υλικών που προέρχονται από 11 (προς το παρόν) νησιά των Κυκλάδων: φωτογραφίες, ναυπηγικά σχέδια, ημερολόγια καταστρώματος, προφορικές ιστορίες, ηχογραφήσεις, ερασιτεχνικές ταινίες, 3D μοντέλα. Το υλικό καλύπτει τομείς όπως την παραδοσιακή ναυπηγική, την αγγειοπλαστική, την παράκτια αλιεία, την εθνοβοτανική και τις εξορύξεις μεταλλευμάτων. Όλο το υλικό καταγράφεται σε στενή συνεργασία με τοπικούς φορείς ώστε να μεταφέρεται η γνώση σε κάθε νησί και να παίρνονται αποφάσεις για τη φύλαξη και μελλοντική χρήση του υλικού με συμμετοχικό τρόπο.
«Ο ΝΗΣΙΩΤΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΗΜΕΡΑ ΔΕΝ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΓΙΝΕΤΑΙ ΑΝΤΙΛΗΠΤΟΣ ΣΑΝ ΜΟΥΣΕΙΑΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ. ΕΙΝΑΙ ΕΝΑ ΣΥΝΟΛΟ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ ΠΟΥ ΜΑΣ ΜΑΘΑΙΝΟΥΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΛΗΛΕΞΑΡΤΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΟΙΝΩΝ ΠΟΡΩΝ».
Πώς αντιδρούν οι ίδιοι οι νησιώτες όταν τους ζητάς να μοιραστούν τη γνώση και τα βιώματά τους;
Με θέρμη συνήθως, αλλά όχι αμέσως. Η εμπιστοσύνη παίρνει χρόνο και πρέπει να κερδηθεί με την παρουσία, όχι μόνο με τα λόγια. Ένα από τα πιο σημαντικά πράγματα που έμαθα σε σχέση με αυτό το μοίρασμα είναι ότι τίποτα δεν μπορεί να αντικαταστήσει την τακτική φυσική παρουσία. Στα νησιά πολλά πράγματα γίνονται μόνο πρόσωπο με πρόσωπο: με τυχαίες συναντήσεις, γεύματα, με τη σταδιακή απόκτηση κοινών εμπειριών.
Στη Μήλο, για παράδειγμα, μέλη του Εργατικού Κέντρου Μήλου στήριξαν το πρότζεκτ μας για την εργατική ιστορία των ορυχείων του νησιού από την αρχή. Αλλά μόνο μετά από πολλές επισκέψεις και μία δημόσια εκδήλωση στην οποία τους δείξαμε τι είχαμε συγκεντρώσει και ακούσαμε τα σχόλιά τους άρχισαν και άλλες τοπικές ομάδες να συνεισφέρουν υλικό που δεν είχε δει κανείς για δεκαετίες.
Υπάρχουν στιγμές που νιώθεις ότι τα νησιά μετατρέπονται σταδιακά περισσότερο σε «εικόνα» και λιγότερο σε ζωντανό τόπο;
Η περίπτωση του καϊκιού μάς δίνει σαφή απάντηση εδώ. Κατεβαίνοντας από μία πτήση στο αεροδρόμιο της Αθήνας, ένα από τα πρώτα πράγματα που θα δείτε –σε διαφημιστικές πινακίδες, σε τουριστικές αφίσες– είναι η εικόνα ενός φρεσκοβαμμένου καϊκιού που είναι αγκυροβολημένο σε μια ηλιόλουστη προβλήτα, με τα δίχτυα του ψαρέματος απλωμένα. Σαν να είναι αυτό το ξύλινο σκαρί το σήμα κατατεθέν που χαρακτηρίζει την Ελλάδα ως τουριστικό προορισμό.
Αυτό όμως που δεν διαφημίζεται εξίσου είναι το τι συνέβη στον πραγματικό στόλο των καϊκιών. Στις αρχές της δεκαετίας του ’90, μια σειρά από ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά προγράμματα με στόχο τη μείωση της υπεραλίευσης προσέφεραν επιδοτήσεις στους ιδιοκτήτες αλιευτικών σκαφών προκειμένου να τα αποσύρουν.
Τα προγράμματα όμως δεν διαχώριζαν τις βιομηχανικές μηχανότρατες από τα παραδοσιακά, χειροποίητα, ξύλινα καΐκια. Το αποτέλεσμα ήταν η καταστροφή του μεγαλύτερου μέρους του στόλου παραδοσιακών ξύλινων σκαφών της Ελλάδας, τα οποία δεν αντιπροσώπευαν μόνο ένα είδος βιοπορισμού, αλλά και συσσωρευμένη κατασκευαστική γνώση αιώνων.
Έτσι καταλήγουμε να έχουμε μια χώρα που πουλάει την εικόνα του καϊκιού σε τουριστικές διαφημίσεις, ενώ δεν καταφέρνει να προστατέψει το ίδιο το καΐκι. Αυτό δεν είναι απλά θέμα αισθητικής. Αφορά γενικά το τι πιστεύουμε ότι αξίζει να διατηρηθεί και αν οι αποφάσεις που παίρνονται σε πολιτικό επίπεδο έχουν τελικά κάποια σχέση με το τι εκτιμούμε σε μια κουλτούρα. Η δουλειά μας είναι μεταξύ άλλων να δώσουμε όνομα σε αυτό το κενό. Τι σημαίνει αυτή η εξαφάνιση; Πώς μπορούμε να αλλάξουμε αυτήν την πορεία;
Έχει υπάρξει κάποια συνάντηση ή ιστορία ανθρώπου στις Κυκλάδες που σε άλλαξε προσωπικά ή σε έκανε να δεις διαφορετικά τη σχέση ανθρώπου και τόπου;
Αυτή η ερώτηση μου θυμίζει το προσωπικό φωτογραφικό αρχείο του Μάρκου Δρόσου, ενός ξυλοναυπηγού από τη Σαντορίνη που είχε μαθητεύσει με τον Αντώνη Χάλαρη στο καρνάγιο της Αρμένης και μετά ξεκίνησε το δικό του καρνάγιο. Καταγράψαμε τη συλλογή του σε συνεργασία με το Ψηφιακό Αρχείο Θήρας κατά τη διάρκεια του πρότζεκτ μας «Ναυτικές Τέχνες των Κυκλάδων».
Οι φωτογραφίες δείχνουν τα διάφορα στάδια της κατασκευής καϊκιών με σχολαστική προσοχή στη λεπτομέρεια. Καταγράφουν επίσης τη μεταφορά ενός ολοκληρωμένου καϊκιού μέσα από τα στενά σοκάκια της Οίας. Αν γνωρίζεις τον οικισμό, καταλαβαίνεις αμέσως γιατί αυτό είναι μια μοναδική πρόκληση.
Η Οία είναι χτισμένη στην κορυφή της πλαγιάς της καλδέρας. Τα μονοπάτια της είναι απότομα, με πολλές στροφές. Το να μεταφέρεις ένα καΐκι από το καρνάγιο ως τη θάλασσα σήμαινε ότι έπρεπε να το κουβαλήσεις με τα χέρια μέσα από το χωριό και να κατέβεις την πλαγιά κάνοντας μανούβρες στις γωνίες. Η συμμετοχή του χωριού στη μεταφορά και την καθέλκυση αυτού του καινούργιου σκάφους στη θάλασσα μαρτυρά την τελετουργία, την ευρηματικότητα και την εφευρετικότητα της ξυλοναυπηγικής.
Συχνά μιλάμε για βιωσιμότητα με πολύ σύγχρονους όρους, όμως πολλές νησιωτικές κοινότητες φαίνεται πως είχαν ήδη αναπτύξει πιο ισορροπημένους τρόπους συνύπαρξης με το περιβάλλον. Θεωρείς ότι υπάρχει ακόμη περιθώριο να ξανασυνδεθούμε με αυτή τη γνώση;
Ο νησιωτικός πολιτισμός σήμερα δεν πρέπει να γίνεται αντιληπτός σαν μουσειακό αντικείμενο. Είναι ένα σύνολο πρακτικών που μας μαθαίνουν για την αλληλεξάρτηση και τη διαχείριση κοινών πόρων. Πρακτικών που προέκυψαν μέσα στο πέρασμα του χρόνου και εμπεριέχουν αυθεντική γνώση για το παρόν.
Το επόμενο πρότζεκτ μας «Ψηφιακές Κυκλάδες» είναι μια πρωτοβουλία που παίρνουμε για τη δημιουργία ενός πλαισίου μέσω του οποίου οι κοινότητες μπορούν να αποφασίσουν πώς τα πολιτισμικά και περιβαλλοντικά δεδομένα τους θα αξιοποιούνται από Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα (LLM) και ποιος διατηρεί την κηδεμονία τους. Η μεθοδολογία μας εδώ είναι εν μέρει εμπνευσμένη από την κοινοτική ιδιοκτησία του νερού στις Κυκλάδες, την ιδέα ότι η διαχείριση ενός αγαθού που ανήκει συλλογικά στην κοινότητα μπορεί να διέπεται από κανόνες που η ίδια η κοινότητα συντάσσει και συντηρεί, χωρίς το αγαθό να είναι ιδιωτικοποιημένο, ούτε όμως και κρατικοποιημένο.
Ως μεταφραστής έχεις μεταφέρει ελληνική λογοτεχνία στο εξωτερικό. Αν έπρεπε σήμερα να «μεταφράσεις» την πραγματικότητα των Κυκλάδων με μία μόνο λέξη ή φράση, ποια θα ήταν;
«Από ήλιο σε ήλιο». Την άκουσα πρώτη φορά από έναν μεταλλωρύχο στη Σέριφο όταν περιέγραφε πώς οριζόταν παλιά η εργάσιμη μέρα: από τη στιγμή που ανέτειλε ο ήλιος μέχρι που έδυε και μερικές φορές και αργότερα. Οι εργαζόμενοι δούλευαν με αυτόν τον τρόπο στα μεταλλεία σιδήρου στη Σέριφο, αλλά και στα ναυπηγεία στη Σύρο και τα εργαστήρια αγγειοπλαστικής στη Σίφνο. Είναι μια φράση που παραπέμπει στην κοπιαστική σωματική εργασία που εκμεταλλεύεται πλήρως το φως του ήλιου όσο αυτό είναι διαθέσιμο.
Ωστόσο, οι κοινότητες που δούλευαν μ’ αυτόν τον τρόπο γιόρταζαν και μ’ αυτόν τον τρόπο. Στα νησιά, τα γλέντια για τους γάμους και τα πανηγύρια διαρκούσαν μέχρι την επόμενη μέρα, άλλες φορές περισσότερο. Οπότε η ίδια φράση εδώ αντιπροσωπεύει τη ζωντάνια και την πληρότητα αυτών των τόπων.
Αν κρατούσες έναν ήχο, μια εικόνα και μια μυρωδιά από το Αιγαίο που να συνοψίζουν τη σχέση σου με αυτόν τον τόπο, ποια θα ήταν;
Ο ήχος του καλαφατίσματος στον Ταρσανά της Σύρου. Δηλαδή το ρυθμικό χτύπημα ενός σφυριού που καρφώνει μια βαμβακερή κλωστή ανάμεσα στα μαδέρια ενός καϊκιού, ώστε να τα στεγανοποιήσει για τα επόμενα ταξίδια.
Η εικόνα: ο όρμος του Μέγα Λιβάδιου στη Σέριφο την ώρα ενός απάνεμου ηλιοβασιλέματος. Τα μεταλλεία σιδήρου του νησιού κλείσανε τις πόρτες τους εδώ και σχεδόν έναν αιώνα. Αυτό που απομένει στο Μέγα Λιβάδι σήμερα είναι ο σκουριασμένος σκελετός μιας σκάλας φόρτωσης που εκτείνεται πάνω από τη θάλασσα. Παρελθόν και παρόν, γη και θάλασσα, τοπίο και εργατική μνήμη, όλα σε ένα καρέ.
Η μυρωδιά της κακαβιάς, η ψαρόσουπα που σιγοβράζει για ώρες πάνω σ’ ένα καΐκι στα Κατάπολα Αμοργού, για την ετήσια «Γιορτή του Ψαρά». Φρέσκα ψάρια, λαχανικά, μυρωδικά, ελαιόλαδο: όλα βασικά στοιχεία για την υγεία και τη γεύση.
SLOW MONDAY NEWSLETTER
Θέλεις να αλλάξεις τη ζωή σου; Μπες στη λογική του NOW. SLOW. FLOW.
Κάθε Δευτέρα θα βρίσκεις στο inbox σου ό,τι αξίζει να ανακαλύψεις.
