ΤΟ ΜΥΣΤΙΚΟ ΓΙΑ ΨΥΧΙΚΑ ΑΝΘΕΚΤΙΚΑ ΠΑΙΔΙΑ ΚΡΥΒΕΤΑΙ ΣΤΟΝ ΠΑΠΠΟΥ ΚΑΙ ΤΗ ΓΙΑΓΙΑ

Πόσο σημαντικοί είναι οι παππούδες και οι γιαγιάδες στη ζωή ενός παιδιού; Τι δείχνουν οι έρευνες για την επίδρασή τους στην ψυχική υγεία και τη συναισθηματική ανάπτυξη.

«Του παιδιού μου το παιδί είναι δυο φορές παιδί μου» έλεγε η γιαγιά από τη μεριά της μάνας μου, από τους πιο αγαπημένους μου ανθρώπους, μία ακόμα που έφυγε λιγάκι βιαστικά. Τη γιαγιά μου, που βρέθηκα να έχω το όνομά της για άλλους λόγους, τη θυμάμαι γενναιόδωρη σε αισθήματα και υλικά αγαθά, πολύ περισσότερο απ’ ό,τι υπήρξε για τα παιδιά της. Άλλες συνθήκες και περιστάσεις, θα μου πεις, μα το πιστεύω ακόμα πως κάποιοι παππούδες βρίσκουν στα εγγόνια μια ευκαιρία να επανορθώσουν για την αγάπη που δεν έδωσαν. Ίσως να ήταν τέτοια η περίπτωσή της.

Η γιαγιά Μαρία δεν χρειάστηκε να αναλάβει ενεργό ρόλο στο μεγάλωμα· στήριζε οικονομικά τα εγγόνια της και ένα μικρό διάστημα, όταν ήμασταν παιδιά, μας κρατούσε όσο έλειπαν οι γονείς στη δουλειά. Έστω κι έτσι, ήταν παρούσα σε κάθε στάδιο της ζωής μου, στη φροντίδα, στις γιορτές, στο παιχνίδι –τι μπουγέλα, τι παρτίδες «Θανάση» ως το ξημέρωμα!– και στα ζόρικα εφηβικά χρόνια υπήρξε αποκούμπι, παρηγοριά σε δυσκολίες που δεν γνώριζε ακριβώς ή ίσως υποψιαζόταν, μιας και δεν τις κατονόμαζα.

Τη φέρνω στο μυαλό μου, θυμάμαι κι άλλες γιαγιάδες και παππούδες φίλων και γνωστών, και δεν μου κάνει εντύπωση που ο Kenneth Barish, κλινικός καθηγητής Ψυχολογίας στο Weill Cornell Medicine και διακεκριμένο μέλος (Fellow) της Αμερικανικής Ψυχολογικής Εταιρείας, τους χαρακτηρίζει πηγή συναισθηματικής ασφάλειας και ψυχικής ανθεκτικότητας για τα παιδιά.

Ο παππούς και η γιαγιά είναι πηγή συναισθηματικής ασφάλειας και ψυχικής ανθεκτικότητας για τα παιδιά. iStock

«Πάνω απ’ όλα, τα παιδιά χρειάζονται έναν άνθρωπο στη ζωή τους να τα ακούει, να τα βοηθά να αισθάνονται λιγότερο μόνα και να τους δείχνει ότι τα προβλήματα λύνονται, οι σχέσεις αποκαθίστανται και τα δυσάρεστα συναισθήματα δεν διαρκούν για πάντα», λέει ο καθηγητής, που αποτύπωσε στο βιβλίο του The Art and Science of Parenting and Grandparenting όσα του δίδαξαν 40 χρόνια εμπειρίας και ευρήματα από τη νευροεπιστήμη, την αναπτυξιακή ψυχολογία και την εκπαίδευση.

Ο παππούς και η γιαγιά ενισχύουν τη συναισθηματική ανοσία του παιδιού

Οι γονείς μπορεί να θυμώνουν, να εξαντλούν την αυστηρότητά τους, να εκφράζουν προσδοκίες και απαιτήσεις ή να γίνονται επικριτικοί. (Η συνεχής κριτική και όχι οι έπαινοι, λέει ο Barish, είναι που κάνει τη ζημιά· δημιουργεί παιδιά θυμωμένα και αντιδραστικά, απρόθυμα να προσπαθήσουν για το καλύτερο).

Οι θετικές μορφές σύνδεσης με τους παππούδες, όπως η ζεστασιά, η αποδοχή, η υποστήριξη και η συναισθηματική διαθεσιμότητα, συνδέονταν με χαμηλότερα επίπεδα κατάθλιψης και άγχους. iStock

Οι παππούδες και οι γιαγιάδες, απεναντίας, είναι εκεί για να προσφέρουν αφειδώς και με ανιδιοτέλεια αυτό που ο καθηγητής αποκαλεί «μόρια συναισθηματικής υγείας» (molecules of emotional health): μικρές αλλά ουσιαστικές στιγμές ενθάρρυνσης, προσοχής και κατανόησης στις συζητήσεις ή στο παιχνίδι, οι οποίες ενισχύουν το «συναισθηματικό ανοσοποιητικό σύστημα» των παιδιών.

«Η βεβαιότητα ενός παιδιού ότι υπάρχει κάποιος που θα το ακούσει και θα το καταλάβει αποτελεί την καλύτερη προστασία απέναντι στα συναισθηματικά τραύματα και τις δυσκολίες που θα συναντήσει κατά την παιδική του ηλικία», εξηγεί ο Δρ Barish.

ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ ΕΝΑΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΟΥΣ ΝΑ ΤΑ ΑΚΟΥΕΙ, ΝΑ ΤΑ ΒΟΗΘΑ ΝΑ ΑΙΣΘΑΝΟΝΤΑΙ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΜΟΝΑ ΚΑΙ ΝΑ ΤΟΥΣ ΔΕΙΧΝΕΙ ΟΤΙ ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΛΥΝΟΝΤΑΙ ΚΑΙ ΤΑ ΔΥΣΑΡΕΣΤΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΔΕΝ ΔΙΑΡΚΟΥΝ ΓΙΑ ΠΑΝΤΑ.

Πώς επηρεάζουν την ψυχική τους υγεία

Μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση από την Κίνα, που δημοσιεύθηκε το 2025 στο Behavioral Sciences, αποτύπωσε με αρκετή ακρίβεια πώς διαφορετικά συμπεριφορικά μοτίβα των παππούδων και γιαγιάδων επηρεάζουν τα παιδιά. Οι ερευνητές ανέλυσαν 20 μελέτες που αξιοποίησαν στοιχεία για 11.434 παιδιά και εφήβους, εξετάζοντας διάφορους τύπους φροντίδας προς τα εγγόνια και το αποτύπωμα στην ψυχική υγεία των τελευταίων.

Τα αποτελέσματα ανέδειξαν σταθερούς συσχετισμούς:

• Οι θετικές μορφές σύνδεσης με τους παππούδες, όπως η ζεστασιά, η αποδοχή, η υποστήριξη και η συναισθηματική διαθεσιμότητα, συνδέονταν με χαμηλότερα επίπεδα κατάθλιψης και άγχους.
• Οι αρνητικές μορφές αλληλεπίδρασης, όπως η απόρριψη, η έντονη παρεμβατικότητα, ο έλεγχος ή η παραμέληση, σχετίζονταν με περισσότερα εσωτερικευμένα προβλήματα, όπως άγχος, θλίψη και συναισθηματική δυσφορία.

Τα παιδιά που μεγαλώνουν με τους παππούδες μπορεί να γίνουν καλύτεροι μαθητές. iStock

Το γεγονός ότι ο ρόλος των παππούδων στη φροντίδα των παιδιών είναι συνήθως επικουρικός δεν αναιρεί ότι οι οικογενειακές σχέσεις λειτουργούν ως σύστημα και ότι η ψυχική σφαίρα ενός μέλους μπορεί να επηρεάσει τα υπόλοιπα. Σε αυτό κατέληξε μια έρευνα από την Αυστραλία, που βασίστηκε σε δεδομένα περισσότερων από 4.600 οικογενειών.

Οι ερευνητές εξέτασαν τη σχέση ανάμεσα στην ψυχική υγεία παππούδων, γονέων και παιδιών και διαπίστωσαν ότι το ψυχιατρικό ιστορικό των πρώτων συνδεόταν με περισσότερες δυσκολίες κοινωνικής και συναισθηματικής ανάπτυξης στα παιδιά, ανεξάρτητα από την ψυχική υγεία των γονέων.

Η ΓΙΑΓΙΑ ΚΑΙ Ο ΠΑΠΠΟΥΣ ΠΡΟΣΦΕΡΟΥΝ ΜΙΚΡΕΣ ΑΛΛΑ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΕΣ ΣΤΙΓΜΕΣ ΕΝΘΑΡΡΥΝΣΗΣ, ΠΡΟΣΟΧΗΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗΣ, ΠΟΥ ΕΝΙΣΧΥΟΥΝ ΤΟ «ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΟ ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ» ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ.

Τι αλλάζει όταν ο παππούς και η γιαγιά γίνονται οι κηδεμόνες

Η κατάσταση φαίνεται να αλλάζει όταν ο παππούς και οι γιαγιά αναλαμβάνουν εξ ολοκλήρου την ανατροφή ενός παιδιού. Το 2022, δημοσιεύτηκε μια συστηματική ανασκόπηση 42 μελετών από 10 χώρες για παιδιά που μεγάλωναν με τους παππούδες τους. Τα ευρήματά της έδειξαν ότι, σε αρκετές περιπτώσεις, τα παιδιά εμφάνιζαν περισσότερες συναισθηματικές και συμπεριφορικές δυσκολίες σε σχέση με παιδιά που μεγάλωναν με τους βιολογικούς γονείς τους.

Το παραπάνω δεν σημαίνει ότι είναι οι παππούδες που δημιουργούν τα προβλήματα. Όπως τόνισαν οι ερευνητές, οι επιβαρυντικοί παράγοντες κρύβονται συνήθως στις συνθήκες που οδήγησαν έναν παππού ή μια γιαγιά να αναλάβει την κηδεμονία του παιδιού, όπως οικογενειακές κρίσεις, οικονομική πίεση, τραυματικές εμπειρίες (απώλεια, κακοποίηση κ.ά.) ή προβλήματα ψυχικής υγείας.

«Δεν εξελιχθήκαμε για να μεγαλώνουμε παιδιά με τόσο λίγη υποστήριξη από την ευρύτερη οικογένεια και την κοινότητα όσο έχουν σήμερα πολλοί γονείς», υπογραμμίζει ο Δρ Barish. iStock

Μια άλλη έρευνα, που δημοσιεύτηκε την ίδια χρονιά, εξέτασε την ίδια υπόθεση για την ψυχική υγεία των παιδιών και, επιπλέον, τον αντίκτυπο στις μαθητικές τους επιδόσεις. Όπως και η προηγούμενη, εντόπισε περισσότερες προκλήσεις ψυχικής υγείας και δυσκολίες στην πρώιμη παιδική ηλικία και στην εφηβεία, με την εικόνα να διαφέρει ως προς την εκπαιδευτική πορεία. Τα παιδιά που μεγάλωναν με τους παππούδες δεν ήταν απαραιτήτως κακοί μαθητές, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις, στην επαρχία ιδιαίτερα, είχαν καλύτερα ακαδημαϊκά αποτελέσματα.

«Τα παιδιά θα χρειάζονται πάντα τους παππούδες και τις γιαγιάδες τους»

Όλα δείχνουν να συνηγορούν πως ο παππούς και η γιαγιά είναι πολλά περισσότερα από τον άνθρωπο που θα αναλάβει το babysitting στην ανάγκη. Για πολλά παιδιά, θα αποτελέσουν έναν παραπάνω ασφαλή δεσμό, έναν άνθρωπο που τα αγαπά και τα αποδέχεται, περνά χρόνο μαζί τους και, πιθανώς χωρίς να το αντιλαμβάνεται, ενισχύει την αυτοπεποίθηση και την ψυχική τους ανθεκτικότητα.

«Δεν εξελιχθήκαμε για να μεγαλώνουμε παιδιά με τόσο λίγη υποστήριξη από την ευρύτερη οικογένεια και την κοινότητα όσο έχουν σήμερα πολλοί γονείς», υπογραμμίζει ο Δρ Barish. «Τα παιδιά χρειάζονται τους παππούδες και τις γιαγιάδες, και πάντα τους χρειάζονταν».