ΠΩΣ ΤΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΣΟΥ ΣΕ ΟΔΗΓΟΥΝ ΝΑ ΞΟΔΕΥΕΙΣ ΥΠΕΡΒΟΛΙΚΑ

Γιατί το να κάνεις κλικ στη λέξη «ΑΓΟΡΑ» σε κάνει να νιώθεις καλά έπειτα από μια δύσκολη μέρα και πώς θα το προλάβεις πριν γίνει επικίνδυνο;

Είναι Πέμπτη βράδυ, γυρίζω στο σπίτι έπειτα από μια δύσκολη, κουραστική και ταυτόχρονα βαρετή εβδομάδα, και κάτι με ωθεί να αναζητήσω θέση για παρκάρισμα στην κεντρική αγορά της περιοχής μου, αντί να προσπεράσω, ως συνήθως. Τίποτα δεν χρειάζομαι πραγματικά από τα μαγαζιά – αν πιέσω το μυαλό μου, θα θυμηθώ πως μάλλον τελειώνει το αγαπημένο μου μολύβι χειλιών. Και με αυτή τη δικαιολογία θα αρχίσω να χαζεύω στις βιτρίνες, να ξεσκαρτάρω κρεμάστρες με ρούχα και τελικά να ξοδεύω, όχι τόσο συνειδητά όσο θα έπρεπε.

Αυτό, βέβαια, το σκέφτομαι αρκετές ώρες αργότερα. Τη στιγμή εκείνη παίρνω μια ανεξήγητη ικανοποίηση. Σα να ταΐζω κάποιον εθισμό.

Ξέρω ότι δεν είμαι η μόνη που έχει νιώσει έτσι – υπάρχει, άλλωστε, η σχετική ορολογία: emotional spending (συναισθηματικές αγορές, σε ελεύθερη μετάφραση), αλλά και η σχετική προειδοποίηση ώστε να μην εξελιχθούν αυτές σε πρόβλημα.

Τι είναι οι συναισθηματικές αγορές και γιατί οδηγούμαστε να ξοδεύουμε υπερβολικά;

Σύμφωνα με την Kathleen Vohs, καθηγήτρια Marketing του Πανεπιστημίου της Μινεσότα και ερευνήτρια με ειδίκευση στην ψυχολογία του χρήματος, «οι συναισθηματικές αγορές είναι το να ξοδεύει κανείς χρήματα με σκοπό να αλλάξει τη διάθεσή του».

Η ίδια σημειώνει ότι, ενώ στο παρελθόν οι ερευνητές πίστευαν ότι είναι συγκεκριμένα τα συναισθήματα που μας οδηγούν να ξοδεύουμε υπερβολικά, πλέον διαπιστώνουν ότι οι παρορμητικές αγορές υποκινούνται συνήθως από την επιδίωξη ρύθμισης των συναισθημάτων –είτε πρόκειται για την επιθυμία να νιώσει κανείς καλύτερα, είτε για τη διατήρηση μιας καλής διάθεσης– ακόμα κι αν το άτομο δεν έχει πλήρη συνείδηση ​​αυτού του μηχανισμού.

Η ΔΙΑΘΕΣΗ ΠΟΥ ΠΥΡΟΔΟΤΕΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΑΠΟ ΚΑΘΕ ΑΛΛΗ ΤΙΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΓΟΡΕΣ ΕΙΝΑΙ Η ΑΝΙΑ Ή ΤΟ ΑΙΣΘΗΜΑ ΜΟΝΑΞΙΑΣ.

Η Lindsey Konchar, κοινωνικός λειτουργός και πιστοποιημένη χρηματοοικονομική σύμβουλος, συμπληρώνει σε άρθρο πως «συχνά, οι άνθρωποι αναζητούν μια "δόση" ντοπαμίνης», της χημικής ουσίας του εγκεφάλου που προκαλεί αίσθημα ευχαρίστησης. Επιλέγουν, λοιπόν, να αγοράσουν κάτι για τον εαυτό τους για να νιώσουν καλύτερα, αντί να επιστρατεύσουν τον αυτοέλεγχό τους.

Μάλιστα, οι ειδικοί διαπιστώνουν πως η διάθεση που πυροδοτεί πιο έντονα από κάθε άλλη τις συναισθηματικές αγορές είναι η ανία ή το αίσθημα μοναξιάς. Αρκεί κανείς να σκεφτεί πόσες φορές αγοράζουμε κάτι online ενώ αράζουμε στον καναπέ και σκρολάρουμε στο κινητό.

«Οι αγορές που γίνονται λόγω ανίας μπορεί να είναι ιδιαίτερα επικίνδυνες, ακριβώς επειδή είναι τόσο αποτελεσματικές», λέει η Vohs, εννοώντας πως μπορούν να γίνουν πολύ εύκολα και γρήγορα, προσφέροντας ένα άμεσο παιχνίδι ενασχόλησης και διέγερσης.

Ωστόσο, φαίνεται πως και τα θετικά συναισθήματα μπορούν να οδηγήσουν ορισμένους ανθρώπους σε υπερβολικές δαπάνες – π.χ. το να θες να ψωνίσεις νέα ρούχα πριν φύγεις για διακοπές ή το να ξοδεύεις πολλά κατά τη διάρκειά τους. Αυτό, εξηγεί η Vohs, συμβαίνει γιατί όταν βρισκόμαστε σε καλή διάθεση, δεν θέλουμε να τη χαλάσουμε επιβάλλοντας στον εαυτό μας αυτοέλεγχο. Αντίθετα, η σωματική διέγερση που προκύπτει έπειτα από μία αγορά μπορεί να συμβάλει στη διατήρηση της θετικής διάθεσης.

Όταν οι συναισθηματικές αγορές γίνονται πρόβλημα

Δυστυχώς, πολλοί άνθρωποι δεν συνειδητοποιούν έγκαιρα πως τα συναισθήματα μπορεί να οδηγήσουν σε υπερβολικό ξόδεμα χρημάτων. Οι ειδικοί αναφέρουν πως υπάρχουν ορισμένα «σημάδια» που δείχνουν ότι η συνήθεια αυτή έχει αρχίσει να γίνεται πρόβλημα:

• Καταρχάς, παρατήρησε πώς νιώθεις όταν ξοδεύεις χρήματα. Κοιτάζεις έπειτα τα έξοδα στην πιστωτική σου κάρτα και νιώθεις ενοχές ή ντροπή; Μήπως αμέσως μετά την έκρηξη της ντοπαμίνης αρχίζεις να σκέφτεσαι πώς θα τα πληρώσεις όλα αυτά; Το να νιώθεις διαρκώς ότι πάλι «ξέφυγες» μπορεί να είναι ένα σημάδι ότι οι συναισθηματικές αγορές σου απαιτούν έλεγχο.
• Δεύτερον, μήπως ξοδεύεις συχνά με τρόπο που δεν συμβαδίζει με τους στόχους σου; Αν, για παράδειγμα, προσπαθείς να ξεχρεώσεις την κάρτα σου ή αν έχεις στόχο να μετακομίσεις σε ένα πιο ακριβό σπίτι ή να κάνεις αποταμίευση, με το να ξοδεύεις για πράγματα που δεν χρειάζεσαι πραγματικά το μόνο που πετυχαίνεις είναι να απομακρύνεσαι από τον στόχο σου.
• Τέλος, αξίζει να παρατηρήσεις: Το να πας για ψώνια, προκειμένου να ανεβάσεις τη ντοπαμίνη σου, είναι η πρώτη σκέψη που σου έρχεται στο μυαλό όταν περνάς μια δύσκολη περίοδο; Αν συμβαίνει αυτό, τότε ίσως πρέπει να αναζητήσεις άλλους, πιο ωφέλιμους μηχανισμούς, για να τα βγάζεις πέρα με τα δύσκολα συναισθήματα.

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Πώς να βάλεις φρένο στον τρόπο που ξοδεύεις

Αν δεν νιώθεις καλά ή αντιλαμβάνεσαι ότι δημιουργείς προβλήματα με τον τρόπο που ξοδεύεις χρήματα, οι ειδικοί συνιστούν να δοκιμάσεις τα παρακάτω:

Απόκτησε μια καλή εικόνα των χρημάτων σου

Γνωρίζεις σίγουρα πόσα χρήματα κερδίζεις και, κυρίως, πόσα ξοδεύεις κάθε μήνα; Οι ειδικοί λένε πως τις περισσότερες φορές οι άνθρωποι έχουν μια γενική εικόνα των οικονομικών τους και αυτό τους κάνει υπερβολικά αισιόδοξους ενόψει παρορμητικών αγορών. Αν το να ρυθμίσεις τα έσοδα και τα έξοδά σου σε δυσκολεύει, ένας χρηματοοικονομικός σύμβουλος –ή ακόμα και ο λογιστής σου– θα μπορέσει να σε βοηθήσει.

Κάνε καταγραφή των εξόδων σου για μία εβδομάδα

Το πιθανότερο είναι πως ο σύμβουλος θα σου προτείνει για διάστημα τουλάχιστον μιας εβδομάδας να σημειώνεις (σε μια ατζέντα ή στο κινητό σου) κάθε αγορά που κάνεις, ακόμα και την πιο μικρή. Δίπλα σε κάθε αγορά γράψε πώς ένιωσες τη στιγμή που την έκανες, αλλά και πώς ένιωσες μερικές ώρες μετά, π.χ. το επόμενο πρωί. Μία εβδομάδα μετά, αυτό θα σε βοηθήσει να καταλάβεις πόσα από εκείνα που αγόρασες πραγματικά άξιζαν τον κόπο ή όχι. Ποια σε βοηθήσαν όντως να νιώσεις καλύτερα και ποια προσέφεραν μόνο στιγμιαία χαρά.

Επίσης, η μέθοδος αυτή θα σε βοηθήσει να καταλάβεις ποια συναισθήματα ή καταστάσεις σε ωθούν να ξοδέψεις.

Πρόσεξε: Στόχος δεν είναι να τιμωρήσεις τον εαυτό σου για τις αγορές σου, αλλά να μπορέσεις  να αναγνωρίσεις το μοτίβο σου.

Πριν ξοδέψεις, έλεγξε πώς νιώθεις

Ο καλύτερος τρόπος να αποτρέψεις τις συναισθηματικές αγορές είναι να καταγράψεις τα συναισθήματά σου πριν πας στο ταμείο. Αφιέρωσε ένα λεπτό και δώσε όνομα σε αυτό που νιώθεις και στο τι χρειάζεσαι τη δεδομένη στιγμή. Αν π.χ. νιώθεις μοναξιά, βαρεμάρα ή θλίψη, προσπάθησε να ανταποκριθείς πρώτα στο ίδιο το συναίσθημα: π.χ. τηλεφώνησε σε έναν δικό σου άνθρωπο, πήγαινε μια βόλτα σε ένα πάρκο, γράψε σε ένα ημερολόγιο.

Τι άλλο ανεβάζει τη ντοπαμίνη σου;

Φυσικά ένα νέο ζευγάρι νέες δερμάτινες μπότες θα τονώσει στιγμιαία τη ντοπαμίνη σου, αλλά κάνε και μια λίστα με ανέξοδους τρόπους να συμβεί αυτό: το να κάνεις πεζοπορία σε ένα βουνό, για παράδειγμα, να δεις μια ωραία σειρά στην τηλεόραση, να μιλήσεις με έναν φίλο ή μαγειρέψεις την αγαπημένη σου συνταγή. Όλα αυτά μπορεί να είναι εξίσου αποτελεσματικοί τρόποι να βελτιώσεις τη διάθεσή σου.

Κάνε το ξόδεμα δύσκολο

Είναι επιστημονικά αποδεδειγμένο ότι οι άνθρωποι ξόδευαν λιγότερα χρήματα πριν εμφανιστούν οι πιστωτικές κάρτες. Ακόμα μεγαλύτερο έγινε το πρόβλημα όταν «περάσαμε» τις κάρτες στη κινητά τηλέφωνα, άρα δεν χρειάζεται καν να ανοίξουμε το πορτοφόλι, κάτι που λειτουργούσε κάπως σαν ψυχολογικό φρένο.

Αν το να κρύψεις κάπου την πιστωτική σού φαίνεται δύσκολο, προσπάθησε τουλάχιστον να βάλεις άλλα εμπόδια στον εαυτό σου, π.χ. στο eshop άσε τα αντικείμενα για 24 ώρες στο καλάθι πριν πατήσεις «ΑΓΟΡΑ» ή διάγραψε τα στοιχεία σου από τη λίστα με τα προωθητικά emails των καταστημάτων που σε ενημερώνουν για κάθε νέο προϊόν.

Ο σκοπός είναι να φρενάρεις τον εαυτό σου πριν σπεύσει να αγοράσει κάτι για να νιώσει καλύτερα και να του δώσεις χρόνο να σκεφτεί και να αναζητήσει άλλες, πιο ωφέλιμες –και δωρεάν– εναλλακτικές.