ΠΩΣ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΟΙ ΣΧΟΛΙΚΕΣ ΕΜΠΕΙΡΙΕΣ ΤΗΝ ΕΝΗΛΙΚΗ ΖΩΗ ΜΑΣ;

Γιατί οι σχολικές εμπειρίες της παιδικής και εφηβικής μας ηλικίας μάς ακολουθούν στην ενήλικη ζωή; Μπορούμε άραγε να αλλάξουμε τα μοτίβα του παρελθόντος;

Μπορεί να έχουν περάσει δεκαετίες από τότε που αφήσαμε τις σχολικές αίθουσες, όμως ορισμένα πρόσωπα παραμένουν στη μνήμη μας (όπως π.χ. ο πρόεδρος του δεκαπενταμελούς) και μαζί τους τα συναισθήματα που μας προκαλούσαν οι σχολικές ιεραρχίες. Στο συμπέρασμα αυτό είχε καταλήξει χρόνια πριν ο καθηγητής Ψυχολογίας Mitch Prinstein, μέσα από συζητήσεις με εκατοντάδες ανθρώπους σχετικά με τις σχολικές τους εμπειρίες.

Μπορούν όσα βιώσαμε στο σχολείο να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τις σχέσεις και τη θέση μας σε μια ομάδα δεκαετίες αργότερα; Αν ναι, υπάρχει τρόπος να αλλάξουμε τα πράγματα που μας προκαλούν δυσφορία;

Η απάντηση βρίσκεται, εν μέρει, στο ότι η εφηβεία δεν είναι μόνο περίοδος αυτογνωσίας, αλλά και η εποχή που μαθαίνουμε να ερμηνεύουμε τους άλλους και να κατανοούμε τι σημαίνει να ανήκουμε κάπου. Αυτά τα μαθήματα, ακόμη κι όταν είναι επώδυνα, μπορούν να διαμορφώσουν τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε σε όλη μας τη ζωή.

Δημοφιλία δεν σημαίνει συμπάθεια

Για πολλά χρόνια, η δημοφιλία θεωρούνταν συνώνυμη της συμπάθειας, αντίληψη που άρχισε να αλλάζει όταν έρευνες για τις κοινωνικές σχέσεις των παιδιών ανέδειξαν 5 βασικές κατηγορίες:

• εκείνα που γίνονται ευρέως αποδεκτά,
• εκείνα που απορρίπτονται,
• όσα προκαλούν ταυτόχρονα θετικές και αρνητικές αντιδράσεις,
• όσα περνούν απαρατήρητα και
• όσα κινούνται κοντά στον μέσο όρο.

Η δημοφιλία δεν συνεπάγεται απαραίτητα ότι κάποιος είναι αγαπητός. Ένα παιδί μπορεί να είναι γνωστό σε ολόκληρο το σχολείο χωρίς να απολαμβάνει ουσιαστική αποδοχή. Αντίστοιχα, κάποιο άλλο μπορεί να έχει καλές σχέσεις με τους συμμαθητές του χωρίς να βρίσκεται στο επίκεντρο της σχολικής ζωής.

Τα παιδιά που γίνονται αποδεκτά θεωρούνται συχνά ευγενικά, υποστηρικτικά και συνεργάσιμα. Όσα περνούν απαρατήρητα, είναι συνήθως πιο ήσυχα ή εσωστρεφή. Η απόρριψη μπορεί να συνδέεται είτε με επιθετικότητα και εκφοβισμό, είτε με κοινωνικό άγχος και δυσκολία στη διεκδίκηση. Στην ενδιάμεση κατηγορία βρίσκονται παιδιά που προκαλούν ανάμεικτες αντιδράσεις, όπως οι «κλόουν» της τάξης, οι επαναστάτες ή εκείνοι που άλλοτε γοητεύουν και άλλοτε εκνευρίζουν τους γύρω τους.

Οι κοινωνικές αυτές θέσεις δεν αλλάζουν πάντοτε εύκολα. Ορισμένα παιδιά διατηρούν παρόμοιο ρόλο ακόμη και όταν εντάσσονται σε νέες ομάδες.

iStock

Όταν ο ρόλος αλλάζει

Η μετάβαση από το δημοτικό στο γυμνάσιο αλλάζει τους κανόνες του παιχνιδιού. Στις μικρότερες ηλικίες, τα παιδιά που συνεργάζονται, συμπεριφέρονται καλά και τα πηγαίνουν καλά στο σχολείο συχνά εκτιμώνται περισσότερο. Πλησιάζοντας στην εφηβεία, η γνώμη γονιών και εκπαιδευτικών υποχωρεί μπροστά στην ανάγκη αποδοχής από τους συνομηλίκους.

Έτσι, ο μέχρι πρότινος άριστος μαθητής μπορεί να χαρακτηριστεί «φυτό», ενώ ένας πιο προκλητικός συμμαθητής να αποκτήσει κύρος. Κάποιες φορές, μάλιστα, το κύρος συνδέεται με συμπεριφορές που παραπέμπουν στην ενήλικη ζωή. Η τάση αυτή δεν διαρκεί απαραίτητα μέχρι το τέλος της ζωής μας. Όσο οι έφηβοι μεγαλώνουν, η προσπάθεια εντυπωσιασμού μπορεί να χάνει την αξία της και η συμπάθεια να αποκτά μεγαλύτερη σημασία.

Σύμφωνα με τον Prinstein, η αποδοχή από τους άλλους συνδέεται με θετικές εκβάσεις, από την ψυχική και σωματική υγεία έως τις επαγγελματικές επιδόσεις. Η επιδίωξη υψηλού κοινωνικού κύρους, αντίθετα, μπορεί να έχει διαφορετικές, ακόμη και δυσμενείς, συνέπειες.

ΠΛΗΣΙΑΖΟΝΤΑΣ ΣΤΗΝ ΕΦΗΒΕΙΑ, Η ΓΝΩΜΗ ΓΟΝΙΩΝ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΥΠΟΧΩΡΕΙ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΓΚΗ ΑΠΟΔΟΧΗΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΣΥΝΟΜΗΛΙΚΟΥΣ.

Οι παρέες του σχολείου

Ιδιαίτερα στην εφηβεία, το σχολείο λειτουργεί ως ένας κόσμος με δικούς του κώδικες και κριτήρια. Οι παρέες σχηματίζουν διακριτές ομάδες, ενώ τα όρια ανάμεσά τους μπορεί να είναι αυστηρά.

Ο ψυχαναλυτής Erik Erikson συνέδεε την προσκόλληση των εφήβων στην παρέα τους και την απόρριψη όσων θεωρούν διαφορετικούς. Καθώς απομακρύνονται από τον παιδικό τους εαυτό, έρχονται αντιμέτωποι με σωματικές και συναισθηματικές αλλαγές και καλούνται να διαχειριστούν ένα αβέβαιο μέλλον. Μέσα σε αυτή την αναστάτωση, η ένταξη σε μια ομάδα προσφέρει προσωρινή ασφάλεια. Όποιος αποκλίνει, κινδυνεύει να αποκλειστεί. Πολλοί έφηβοι, όμως, δεν εντάσσονται σε κάποιο συγκεκριμένο στερεότυπο.

Γιατί τα πράγματα αλλάζουν όσο μεγαλώνουμε

Προς το τέλος του λυκείου, οι ομάδες συχνά γίνονται πιο ευέλικτες και οι ταυτότητες που έμοιαζαν παγιωμένες αρχίζουν να μεταβάλλονται. Σύμφωνα με τον ερευνητή David Kinney, οι νεότεροι έφηβοι δυσκολεύονται περισσότερο να αποστασιοποιηθούν από την εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους. Μπορεί να υπερεκτιμούν το πόσο τους παρατηρούν οι συνομήλικοί τους, επειδή ανησυχούν έντονα για το πώς τους βλέπουν οι άλλοι.

Καθώς αναπτύσσονται οι γνωστικές και συναισθηματικές τους δεξιότητες, αποκτούν μεγαλύτερη απόσταση από τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, καλλιεργούν την αυτοπεποίθησή τους και αναζητούν ανθρώπους που τους αποδέχονται. Παράλληλα, αλλάζουν τα κριτήρια του κύρους.

iStock

Γιατί επαναλαμβάνουμε τα ίδια μοτίβα στην ενήλικη ζωή

Η ψυχολόγος Lucy Foulkes επισημαίνει ότι η κοινωνική δύναμη και κυριαρχία αποκτούν ιδιαίτερη ένταση στην εφηβεία. Η εξήγηση δεν βρίσκεται μόνο στην ψυχολογία των εφήβων, αλλά και στο περιβάλλον τους. Οι μαθητές περνούν καθημερινά πολλές ώρες με τους ίδιους ανθρώπους επί χρόνια. Όταν οι ίδιες σχέσεις επαναλαμβάνονται καθημερινά, οι εντάσεις αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα. Αυτό εξηγεί, τουλάχιστον εν μέρει, γιατί οι εφηβικές εμπειρίες παραμένουν τόσο έντονες στη μνήμη μας.

Ήδη από την παιδική ηλικία διαμορφώνουμε νοητικά μοντέλα για τις κοινωνικές μας σχέσεις. Μαθαίνουμε να περιμένουμε συγκεκριμένες αντιδράσεις από τους άλλους και ερμηνεύουμε τις νέες εμπειρίες μέσα από τις προηγούμενες.

Τι απέγιναν τα δημοφιλή παιδιά;

Τα ευρήματα μελέτης του καθηγητή Ψυχολογίας Joseph Allen έδειξαν ότι οι έφηβοι που επιδίωκαν έντονα τη δημοφιλία και υιοθετούσαν συμπεριφορές που θεωρούνταν πρόωρα ώριμες αντιμετώπιζαν αυξημένο κίνδυνο δυσκολιών στις στενές σχέσεις και παραβατικής συμπεριφοράς αργότερα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε δημοφιλής έφηβος θα αντιμετωπίσει προβλήματα ως ενήλικας ή ότι η σχολική αποδοχή είναι αρνητική. Δείχνει, όμως, ότι η επιτυχία στην εφηβική ιεραρχία δεν εγγυάται μια ικανοποιητική ενήλικη ζωή.

Από την άλλη, έρευνα του Prinstein έχει συνδέσει την κοινωνική απόρριψη στο λύκειο με αυξημένα συμπτώματα κατάθλιψης με την πάροδο του χρόνου. Μια πιθανή αιτία είναι ο φαύλος κύκλος που δημιουργείται, όπου η απόρριψη οδηγεί σε απόσυρση, η απόσυρση δυσκολεύει τις κοινωνικές επαφές και η απουσία θετικών εμπειριών ενισχύει την πεποίθηση ότι κανείς δεν μας θέλει.

Πάντως, ο αποκλεισμός δεν αφήνει μόνο αρνητικά αποτυπώματα. Μπορεί να ενισχύσει την ικανότητα κάποιου να αναγνωρίζει τα συναισθήματα των άλλων και να αντιλαμβάνεται πότε κάποιος αδικείται ή περιθωριοποιείται. Αυτή η ευαισθησία μπορεί να αποδειχθεί πολύτιμη στις προσωπικές και επαγγελματικές σχέσεις.

iStock

Αλλάζοντας την ιστορία που λέμε στον εαυτό μας

Δεν είμαστε καταδικασμένοι να αναπαράγουμε τις σχολικές μας εμπειρίες. Το πρώτο βήμα για να αλλάξουμε την ιστορία που λέμε στον εαυτό μας είναι να αμφισβητήσουμε τις αυτόματες ερμηνείες μας. Ένα σχόλιο που μας ενόχλησε ήταν πράγματι εχθρικό ή υπάρχει άλλη εξήγηση;

«Οι άνθρωποι μπορούν πραγματικά να αλλάξουν την πορεία των πραγμάτων», υπογραμμίζει ο Prinstein. Το πρόβλημα είναι ότι συχνά δεν μιλάμε αρκετά για το πώς οι πρώιμες κοινωνικές εμπειρίες εξακολουθούν να μας επηρεάζουν. Έτσι, κινδυνεύουμε να επαναλαμβάνουμε τα ίδια μοτίβα χωρίς να κατανοούμε την προέλευσή τους.