ΠΩΣ ΠΕΦΤΟΥΜΕ ΘΥΜΑΤΑ ΑΠΑΤΗΣ ΧΩΡΙΣ ΝΑ ΤΟ ΚΑΤΑΛΑΒΟΥΜΕ – 6 ΚΟΛΠΑ ΤΩΝ ΕΠΙΤΗΔΕΙΩΝ

Οι απατεώνες εκμεταλλεύονται συγκεκριμένες αδυναμίες της ανθρώπινης σκέψης. Δες 6 τεχνικές που χρησιμοποιούν για να μας εξαπατήσουν και πώς να προστατευτείς

Μα πώς του/της συνέβη αυτό; Δεν το κατάλαβε ότι ήταν απάτη; Εμένα δεν πρόκειται να με κοροϊδέψει κανείς. Αυτές είναι μερικές από τις πιο συνηθισμένες σκέψεις που κάνουμε όταν ακούμε ότι κάποιος έπεσε θύμα τηλεφωνικής, ηλεκτρονικής ή διαπροσωπικής απάτης, νομίζοντας ίσως ότι η ηλικία, οι γνώσεις, η ευστροφία ή η εμπειρία μας μπορούν να μας προστατεύσουν από τέτοιου είδους καταστάσεις.

Στην πραγματικότητα, όμως, το να πέσει κάποιος θύμα απάτης δεν σημαίνει απαραίτητα ότι είναι αφελής ή απρόσεκτος. Οι επιτήδειοι γνωρίζουν πώς να εκμεταλλεύονται φυσιολογικούς μηχανισμούς της ανθρώπινης σκέψης, όπως την τάση μας να εμπιστευόμαστε πρόσωπα που αναγνωρίζουμε, να αντιδρούμε παρορμητικά όταν φοβόμαστε ή να υποτιμάμε έναν κίνδυνο όταν πιστεύουμε ότι έχουμε τον έλεγχο.

Τελευταία ακούμε όλο και συχνότερα για ανθρώπους που εξαπατήθηκαν, κυρίως οικονομικά, με τρόπους που πολλές φορές ξεπερνούν σε φαντασία ακόμα και τα καλύτερα αστυνομικά σενάρια.

Οι σύγχρονες απάτες δεν βασίζονται πλέον μόνο σε πρόχειρα email από περίεργες διευθύνσεις, με ορθογραφικά λάθη και ασάφειες που θα μπορούσαν εύκολα να μας υποψιάσουν. Μπορεί να εμφανιστούν ως ένα μήνυμα από την τράπεζά μας, ένα τηλεφώνημα από κάποιον που γνωρίζει το όνομά μας, μια αγγελία για εργασία ή ακόμη και μια φωνή που μοιάζει να ανήκει σε κάποιο οικείο πρόσωπο. Αυτές οι απάτες δεν έχουν ως στόχο μόνο τους ηλικιωμένους ή τους ανηλίκους, όπως ίσως νομίζουμε.

Μια συστηματική ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε το 2025 στο Computers in Human Behavior, εξέτασε 32 μελέτες, με στόχο να εντοπίσει τους παράγοντες που συνδέονται με τον κίνδυνο να πέσει κάποιος θύμα απάτης, είτε διαδικτυακής είτε εκτός διαδικτύου. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στο πώς οι παράγοντες αυτοί διαφοροποιούνται ανάλογα με το είδος της απάτης και την ηλικιακή ομάδα.

Παρότι το μεγαλύτερο μέρος της έρευνας είχε επικεντρωθεί στους ηλικιωμένους, διαπιστώθηκε ότι δεν υπάρχει ένα ενιαίο προφίλ ανθρώπου που πέφτει θύμα απάτης και ότι όλες οι ηλικίες είναι ευάλωτες. Ένας συνδυασμός ατομικών χαρακτηριστικών, γνωστικών παραγόντων και συνθηκών, μεταξύ των οποίων η υψηλή παρορμητικότητα, η χαμηλή ευσυνειδησία, η μειωμένη γνωστική λειτουργία και η κοινωνική απομόνωση, φαίνεται να επηρεάζουν σημαντικά την ευκολοπιστία των υποψήφιων θυμάτων απάτης.

Ας δούμε 6 συνηθισμένα κόλπα που εφαρμόζουν όσοι επιχειρούν να μας εξαπατήσουν. Όπως εξηγούν οι ειδικοί, δεν είναι καθόλου τυχαία, γι’ αυτό άλλωστε σε πολλές περιπτώσεις επιτυγχάνουν τον στόχο τους.

1. Σε κάνουν άμεσα να ανησυχήσεις

Άνθρωποι που λειτουργούν με δόλιο τρόπο προσπαθούν να δημιουργήσουν μια αίσθηση επείγοντος με φράσεις όπως «Ο λογαριασμός σας έχει παραβιαστεί», «Πρέπει να πληρώσετε άμεσα», «Το παιδί σας χρειάζεται βοήθεια» κ.ά.

Όσο κι αν πιστεύουμε ότι μπορούμε να αξιολογήσουμε την αξιοπιστία μιας πληροφορίας, η αλήθεια είναι ότι κάθε φορά που καλούμαστε να πάρουμε μια απόφαση υπό την πίεση του χρόνου, εύκολα μπορούμε να σαστίσουμε, καθώς δεν προλαβαίνουμε να αναλύσουμε τα δεδομένα.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Έρευνα των Kelley και συνεργατών, βασισμένη σε εννέα μελέτες, που δημοσιεύθηκε το 2023 στο Computers in Human Behavior, εξέτασε τη σχέση ανάμεσα στην αναλυτική σκέψη και την ευαλωτότητα στις διαδικτυακές απάτες. Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι όταν, αντί να αντιδρούμε παρορμητικά, σταματάμε για να αξιολογήσουμε κριτικά ένα μήνυμα ή μια προσφορά, έχουμε περισσότερες πιθανότητες να αναγνωρίσουμε τα σημάδια μιας ενδεχόμενης εξαπάτησης.

2. Χρησιμοποιούν την αξιοπιστία κάποιου που ήδη εμπιστεύεσαι

Τράπεζες, αστυνομία, εφορία, δημόσιες υπηρεσίες και οργανισμοί (βλ. τη γνωστή ιστορία με τον ΔΕΔΔΗΕ), ακόμη και ένα οικείο πρόσωπο είναι μερικοί από τους φορείς που μπορεί να ισχυριστεί ψευδώς ότι εκπροσωπεί όποιος θέλει να σε εξαπατήσει, εκμεταλλευόμενος την αξιοπιστία εκείνου στον οποίο έχεις εμπιστοσύνη.

Η απάτη γίνεται πολύ πιο πειστική όταν δεν χρειάζεται να εμπιστευτούμε έναν άγνωστο αλλά κάποιον που υποτίθεται ότι ήδη γνωρίζουμε ή, τουλάχιστον, αναγνωρίζουμε. Αν κάποιος φαίνεται να εκπροσωπεί έναν αξιόπιστο οργανισμό, ο εγκέφαλός μας έχει έναν λόγο να θεωρήσει την επικοινωνία νόμιμη.

3. Εκμεταλλεύονται τα συναισθήματά σου

Οι άνθρωποι που χρησιμοποιούν δόλια μέσα για να μας εξαπατήσουν εκμεταλλεύονται τα έντονα συναισθήματά μας. Εκτός από τον φόβο, μπορεί να χρησιμοποιήσουν τον ενθουσιασμό μας για μια επενδυτική ευκαιρία, την αγωνία μας για ένα παιδί, την ελπίδα ότι βρήκαμε μια εξαιρετική δουλειά, ακόμα και την ανάγκη μας για συντροφικότητα.

Σε ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε το 2020 στο επιστημονικό περιοδικό Clinical Practice & Epidemiology in Mental Health, εξετάστηκαν 12 μελέτες σχετικά με τις διαδικτυακές ερωτικές απάτες (online romance scams), όπου επιτήδειοι δημιουργούν ένα ψεύτικο προφίλ, καλλιεργούν σταδιακά έναν ισχυρό συναισθηματικό δεσμό με ένα άλλο άτομο και στη συνέχεια επικαλούνται έκτακτες ανάγκες για να ζητήσουν χρήματα, αναβάλλοντας συγχρόνως επανειλημμένα την προσωπική συνάντηση. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, το κόστος δεν είναι μόνο οικονομικό, αλλά και συναισθηματικό.

4. Εκμεταλλεύονται την υπερβολική αυτοπεποίθησή σου

Μία από τις πιο ύπουλες παγίδες της απάτης έχει να κάνει με την υπερβολική αυτοπεποίθησή μας: θεωρούμε ότι οι γνώσεις και η ευφυΐα μας επιτρέπουν να αναγνωρίζουμε πάντα μια απάτη, με αποτέλεσμα να υποτιμάμε τον κίνδυνο να πέσουμε θύμα της.

Την ίδια στιγμή, οι επιτήδειοι μπορεί να χρησιμοποιούν εντυπωσιακούς επαγγελματικούς τίτλους και περίπλοκη ορολογία, προκειμένου να αποκτήσουν κύρος και να κερδίσουν την εμπιστοσύνη μας.

Σχετική μελέτη του Kienzler και των συνεργατών του, που δημοσιεύθηκε το 2022 στο Journal of Behavioral and Experimental Finance, εξετάζει το φαινόμενο που οι ερευνητές αποκαλούν «financial bullshit»: οικονομικούς ισχυρισμούς που ακούγονται εντυπωσιακοί και πειστικοί, αλλά στερούνται ουσιαστικού νοήματος. Τα ευρήματα αναδεικνύουν τη σχέση ανάμεσα στην αποδοχή τέτοιων ισχυρισμών και την υπερβολική αυτοπεποίθηση σχετικά με τις οικονομικές μας γνώσεις.

5. Χρησιμοποιούν πληροφορίες από την προσωπική σου ζωή

Όσοι μεταχειρίζονται δόλια μέσα για να σε εξαπατήσουν δεν χρησιμοποιούν πάντα τυχαία μηνύματα ή γενικές υποσχέσεις. Συχνά, αξιοποιούν προσωπικές πληροφορίες που έχουν συγκεντρώσει από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή άλλες δημόσιες πηγές, ώστε η προσέγγισή τους να μοιάζει πιο φυσική και αξιόπιστη. Μπορεί να γνωρίζουν πού εργάζεσαι, ποια είναι τα ενδιαφέροντά σου ή ποια πρόσωπα βρίσκονται στον κύκλο σου.

Όταν μια επικοινωνία περιλαμβάνει πραγματικές λεπτομέρειες από τη ζωή μας, είναι ευκολότερο να πιστέψουμε ότι προέρχεται από κάποιον που μας γνωρίζει ή έχει νόμιμο λόγο να επικοινωνήσει μαζί μας.

6. Κάνουν κάτι ψεύτικο να μοιάζει αληθινό

Η τεχνητή νοημοσύνη (AI) έχει αλλάξει τους κανόνες και πλέον δεν μπορούμε να βασιζόμαστε στην παλιά αντίληψη ότι θα αναγνωρίσουμε μια απάτη επειδή ένα μήνυμα είναι ανορθόγραφο, ένα email δεν φέρει αυθεντικά στοιχεία ταυτοποίησης κ.λπ. Μια φωνή μπορεί να μην είναι η φωνή του ανθρώπου που νομίζουμε. Ακόμα και μια φωτογραφία μπορεί να μην απεικονίζει ένα πραγματικό πρόσωπο. Ένα μήνυμα μπορεί να είναι άψογα γραμμένο, παρ’ όλα αυτά να είναι απάτη.

Μελέτη του 2026 εξέτασε κατά πόσο οι άνθρωποι μπορούν να αναγνωρίσουν παραπλανητικό ψηφιακό περιεχόμενο, συγκεκριμένα μηνύματα ηλεκτρονικού «ψαρέματος» (phishing) και εικόνες προσώπων που έχουν δημιουργηθεί με τεχνητή νοημοσύνη. Τα ευρήματα έδειξαν ότι οι συμμετέχοντες δυσκολεύονταν περισσότερο να αναγνωρίσουν τις τεχνητά δημιουργημένες εικόνες προσώπων απ’ ό,τι τα παραπλανητικά μηνύματα.

Αυτό που πρέπει να συνειδητοποιήσουμε είναι ότι, στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, ακόμη και μια απολύτως πειστική φωτογραφία προφίλ δεν εγγυάται ότι απεικονίζει ένα πραγματικό πρόσωπο. Και αυτή η δυσκολία να διακρίνουμε το αληθινό από το τεχνητά δημιουργημένο περιεχόμενο μπορεί να αξιοποιηθεί από επιτήδειους για να κάνουν μια απάτη πιο πειστική.

Πώς μπορούμε να προστατευθούμε από τις απάτες;

Καθώς δεν μπορούμε να εξαφανίσουμε όσους επιχειρούν να μας εξαπατήσουν, ούτε είναι δυνατόν να υποπτευόμαστε διαρκώς τους πάντες, φαίνεται ότι η ενημέρωση για τις απάτες και η εξοικείωση με τις μεθόδους των επιτήδειων μπορούν να μειώσουν τον κίνδυνο να πέσουμε θύματα.

Βέβαια, η ευθύνη για την πρόληψη της απάτης δεν μπορεί να βαραίνει αποκλειστικά τους πολίτες. Όπως τονίζουν οι ειδικοί, καθοριστικό ρόλο έχουν και οι τράπεζες, οι ψηφιακές πλατφόρμες και οι αρμόδιοι φορείς, που οφείλουν να ενισχύουν τους μηχανισμούς προστασίας

Σε έρευνα στις ΗΠΑ στην οποία συμμετείχαν 2.000 ενήλικες, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι ένα σύντομο, τρίλεπτο ενημερωτικό βίντεο ή ένα αντίστοιχο γραπτό κείμενο βοήθησε τους συμμετέχοντες να αναγνωρίζουν καλύτερα τις παραπλανητικές επενδυτικές προτάσεις, χωρίς να τους αποθαρρύνει γενικά από τις νόμιμες επενδύσεις και η επίδραση αυτή μπορούσε να διατηρηθεί για τουλάχιστον τρεις μήνες.

Θα ήταν γενικά χρήσιμο να υιοθετήσουμε μερικές σταθερές συνήθειες για να προστατευόμαστε από τις απάτες, όπως:

• Αποφεύγουμε να δίνουμε χρήματα ή προσωπικά στοιχεία επειδή κάποιος μας πιέζει.
• Δεν χρησιμοποιούμε τον αριθμό τηλεφώνου ή τον σύνδεσμο που μας δίνει ο ίδιος ο αποστολέας για να τον «επαληθεύσουμε».
• Επικοινωνούμε με την τράπεζα ή άλλο φορέα αναζητώντας τα επίσημα στοιχεία επικοινωνίας.
• Παίρνουμε χρόνο πριν λάβουμε σημαντικές αποφάσεις, ειδικά αν είμαστε φοβισμένοι, ενθουσιασμένοι ή πολύ πιεσμένοι.
• Αν μια προσφορά φαίνεται υπερβολικά καλή για να είναι αληθινή, την αντιμετωπίζουμε με επιφύλαξη και ελέγχουμε τους ισχυρισμούς της.
• Δεν πιστεύουμε ακράδαντα ότι εμείς αποκλείεται να την πατήσουμε.