7 ΝΕΟΙ ΣΥΝΘΕΤΕΣ ΜΙΛΟΥΝ ΓΙΑ ΤΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ, ΤΟ ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ

Επτά νέοι συνθέτες που ετοιμάζονται να παρουσιάσουν τη δουλειά τους στην Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής δίνουν από ένα αναπάντεχο στίγμα της δημιουργικής διαδικασίας.

Για έναν νέο συνθέτη, το να ερμηνευτεί έργο του σε μία από τις σκηνές της Εθνικής Λυρικής Σκηνής είναι φαντάζομαι μεγάλη υπόθεση. Στην περίπτωση των νέων συνθέσεων που παρουσιάζονται σε δύο συναυλίες στην Εναλλακτική Σκηνή της ΕΛΣ, στις 6 και 7 Μαΐου 2026, ίσως ακόμα μεγαλύτερη υπόθεση είναι ό,τι προηγήθηκε: η συμμετοχή των δημιουργών τους στον τρίτο κύκλο του εργαστηρίου για νέους καλλιτέχνες «Λανθάνων Χώρος», των Εκπαιδευτικών & Κοινωνικών Δράσεων της Λυρικής.

Τα έργα θα ερμηνεύσει ο πιανίστας, μουσικολόγος και δημιουργικός τεχνολόγος Παύλος Αντωνιάδης, ο οποίος ήταν επιστημονικός υπεύθυνος του εργαστηρίου.

Σημείο αναφοράς υπήρξε μια μεγάλη παραγωγή της ΕΛΣ, η όπερα «Άννα Μπολένα», σε σκηνοθεσία Θέμελη Γλυνάτση. Οι επτά νέοι συνθέτες είχαν τη δυνατότητα να παρακολουθήσουν τις πρόβες, καταγράφοντας και ηχογραφώντας ό,τι θεωρούσαν χρήσιμο για τη δική τους σύνθεση και επεξεργασία του υλικού.

Στη δημιουργική διαδικασία που ακολούθησε μπήκε ένας παράγοντας που μας απασχολεί όλο και πιο επιτακτικά σε άπειρες εκφάνσεις της σύγχρονης πραγματικότητας: η «διαβόητη» Τεχνητή Νοημοσύνη.

Όπως αναφέρει ο Παύλος Αντωνιάδης, το εργαστήριο ανέδειξε πολλαπλούς στόχους, μεταξύ των οποίων «την απομυθοποίηση –αλλά όχι απομάγευση– της Τεχνητής Νοημοσύνης, την επανατοποθέτηση της σχέσης ανάμεσα σε δύο φαινομενικά ξένες συνθήκες, αυτή των αναδυόμενων τεχνολογιών και αυτή του μπελ κάντο, και την αμφισβήτηση της διάκρισης μεταξύ συνθετών, εκτελεστών και αυτοσχεδιαστών».

Ο Παύλος Αντωνιάδης στο εργαστήριο «Λανθάνων Χώρος». Φωτογραφία: Βαλέρια Ισάεβα

Ο ίδιος διευκρινίζει: «Ως ηθική και βιώσιμη Τεχνητή Νοημοσύνη ορίζω αυτή που, αφενός σέβεται τα πνευματικά δικαιώματα και τα βιομετρικά δεδομένα των στοιχείων εισόδου του ανθρώπου (input), αποζητώντας απόλυτη διαφάνεια όσον αφορά τα συστατικά του τελικού προϊόντος της μηχανής (output)· αφετέρου φέρνει στο προσκήνιο οικολογικά βιώσιμες αρχιτεκτονικές: μικρά μοντέλα, λίγα δεδομένα, συνδυασμό “ρηχής” και “βαθιάς” μάθησης, όπου δεν καταναλώνεται η ενέργεια μιας μικρής πόλης για ένα τραγούδι».

Εν αναμονή των συναυλιών, που είναι ανοιχτές στο κοινό με ελεύθερη είσοδο (μετά από ηλεκτρονική κράτηση), θέσαμε από μία ερώτηση στους συνθέτες και τις συνθέτριες που συμμετέχουν. Μην περιμένετε να διαβάσετε περιγραφές των έργων τους. Αυτό που ακολουθεί είναι ένα μάλλον αναπάντεχο «μωσαϊκό» από απορίες που –για να τιμήσουμε και μία από τις παραμέτρους του εργαστηρίου– γεννήθηκαν με τη συνδρομή της Τεχνητής Νοημοσύνης.

Στιγμιότυπο από το εργαστήριο. Φωτογραφία: Βαλέρια Ισάεβα

Γιώργος Ανδριώτης

– Αν κάποιος άκουγε το έργο σου χωρίς καμία πληροφορία για το πώς δημιουργήθηκε, ποιο στοιχείο θα σε «πρόδιδε» ως συνθέτη του;

Ενώ δεν είναι εύκολη η απάντηση σε αυτό το ερώτημα, αν έπρεπε να πω κάτι, θα έλεγα ότι με απασχολεί ο χρόνος και ο τρόπος με τον οποίο τον αντιλαμβανόμαστε, καθώς και η έννοια του τυχαίου μέσα σε μια αυστηρά ορισμένη χρονική συνθήκη.

Ο Γιώργος Ανδριώτης.

Άρτεμις Βαβάτσικα

– Πόσο χώρο αφήνεις στο απρόβλεπτο και πώς νιώθεις στην ιδέα ότι αυτό μπορεί να μην ανήκει πια αποκλειστικά στον άνθρωπο;

Το απρόβλεπτο είναι κάτι με το οποίο μεγάλωσα. Είμαι παιδί καλλιτεχνών και εδώ και κάποια χρόνια αυτοσχεδιάστρια. Οι αναπάντεχες αλλαγές κατάστασης δεν με τρομάζουν, απεναντίας το προνόμιο να είμαι στη σκηνή και να εκπλήσσω τον εαυτό μου είναι κάτι το οποίο δεν θα άλλαζα με τίποτα.

Η Άρτεμις Βαβάτσικα.

Για το δεύτερο σκέλος, ανήκε ποτέ το απρόβλεπτο στον άνθρωπο ή ο άνθρωπος προσπαθούσε ανέκαθεν να επιβιώσει παρά την ύπαρξή του; Αν αναφερόμαστε στην Τεχνητή Νοημοσύνη, όποια τεχνολογική εξέλιξη έχει συμβεί ιστορικά ενέχει τον ανθρώπινο παράγοντα και το ανθρώπινο λάθος. Πολλά σημεία προόδου και καταστροφής έχουν γίνει και από πρόθεση και εξ αμελείας.

Αυτό που φοβάμαι είναι οι παράπλευρες απώλειες στο βωμό της άκριτης απομύζησης πόρων, κάτι στο οποίο η τεχνολογία είναι καταλύτης. Κατά μία έννοια, ίσως πράγματι το απρόβλεπτο να μην ανήκει πλέον στον άνθρωπο, αλλά σε λίγους ισχυρούς ανθρώπους, οι οποίοι το μεταχειρίζονται εις βάρος των πολλών. Η τεχνητή νοημοσύνη εργαλειοποιείται ώστε να εντείνει τη σύγχυση για το τι είναι αληθινό, την πόλωση μεταξύ παρατάξεων, την απομόνωση.

Γιώργος Θεοφάνους

– Αν αφαιρούσες από τη σύνθεσή σου καθετί που μπορεί να αναπαραχθεί από μια μηχανή, τι θα απέμενε ως αδιαπραγμάτευτα ανθρώπινο;

Θα απέμενε η τέχνη του συνθέτη και του εκτελεστή. Το έργο έχει φτιαχτεί ώστε η μηχανή να βάζει τον συνθέτη και τον εκτελεστή να λειτουργήσουν με έναν διαφορετικό και καινούριο τρόπο.

Ο Γιώργος Θεοφάνους.

Μπαίνουν καινούργιες δυνατότητες και περιορισμοί, που δεν είχαν συναντήσει παλιότερα οι μουσικοί, αλλά αυτό που τα κάνει τέχνη είναι αδιαπραγμάτευτα οι άνθρωποι που συμμετέχουν.

Μυρτώ Μαρή

– Αν το έργο σου μπορούσε να αντισταθεί σε κάτι, τι θα ήταν αυτό;

Το έργο στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην υπέρβαση των νοητών ορίων που δημιουργούνται ανάμεσα στους εκτελεστές από τους ίδιους ή τα έργα που καλούνται να ερμηνεύσουν.

Η Μυρτώ Μαρή.

Αν λοιπόν το έργο αντιστέκεται σε κάτι, θα ήταν αυτό. Στους προκαθορισμένους ρόλους και θέσεις που αποκτά κάποιος πάνω στη σκηνή και στην τέχνη.

Πηνελόπη Μπεκιάρη

– Αν η σύνθεσή σου λειτουργεί ως ένας «χώρος», τι είδους παρουσία δεν θα ήθελες ποτέ να κατοικήσει μέσα του;

Αν η σύνθεσή μου λειτουργεί ως χώρος, δεν θα ήθελα ποτέ να κατοικηθεί από μια παρουσία εξουσιαστική. Από μια παρουσία που επιδιώκει να κυριαρχήσει αντί να ακούσει, να οργανώσει αντί να αφουγκραστεί, να επιβάλει τάξη εκεί όπου η πολυπλοκότητα και η ασάφεια έχουν δικαίωμα να υπάρξουν.

Η Πηνελόπη Μπεκιάρη.

Με ενδιαφέρει η σύνθεση ως πεδίο διαπραγμάτευσης και όχι ως μηχανισμός πειθαρχίας. Ως τόπος όπου ο ήχος δεν υπακούει απολύτως στον δημιουργό, αλλά αντιστέκεται, μετασχηματίζεται και διατηρεί μια μορφή αυτονομίας. Η παρουσία που θα απέκλεια, λοιπόν, είναι εκείνη που αντιμετωπίζει τον χώρο της σύνθεσης ως έδαφος κατοχής – ως κάτι προς έλεγχο, οριοθέτηση ή κατάκτηση. Γιατί για μένα η μουσική δεν είναι άσκηση κυριαρχίας πάνω στην ύλη, είναι διαρκής διαπραγμάτευση με δυνάμεις που ποτέ δεν μπορούν να ελεγχθούν πλήρως.

Δημήτρης Πατσαρός

– Ένιωσες ποτέ ότι το έργο σου αρχίζει να σε ξεπερνά, να λειτουργεί πέρα από τις προθέσεις σου;

Να με ξεπερνά δεν ξέρω, κάπως βαριά κουβέντα, θα προτιμούσα το «μετακινεί». Από τον τρόπο που έχω επιλέξει να δουλεύω, επιδιώκω να δίνω στην όλη διαδικασία χώρο να βάζει ερωτήματα στο ένστικτό μου. Ορίζω συνήθως ένα πλαίσιο δράσης, έναν χάρτη που θα κινηθώ και στη συνέχεια αφήνομαι στις πόρτες που ανοίγονται, αλλά και στις δυσκολίες που μπορεί να προκύψουν, κάτι που δεν το ορίζω εγώ αλλά κατά κάποιο τρόπο η πορεία εργασίας.

Ο Δημήτρης Πατσαρός. Φωτογραφία: Augoustis Sourdis

Θέλω να φύγω από την εκτέλεση και να πάω στην ανακάλυψη. Προσμένω αυτές τις νέες δυναμικές σχέσεις που σχηματίζονται. Μικρές προκλήσεις που κρατούν ζωντανή τη φωτιά. Κάτι που φροντίζω να συμβαίνει και στις ζωντανές εμφανίσεις.

Ελένη-Μιχαέλα Σφετσιώρη

– Αν η Άννα Μπολένα περνούσε μέσα από το έργο σου σαν σκιά, τι θα ήθελες να μείνει τελικά ορατό;

Θα ήθελα να μείνει ορατή εκείνη η λεπτή, σχεδόν αόρατη ρωγμή ανάμεσα στη φήμη, τον υπαινιγμό και την πραγματικότητα.

Η Ελένη-Μιχαέλα Σφετσιώρη.

Εκεί όπου η φωνή αρχίζει να ξεθωριάζει, γίνεται ψίθυρος, ο ψίθυρος θόρυβος, και ο θόρυβος κάτι που μόλις αγγίζει την ύλη πριν χαθεί. Και αυτό που τελικά απομένει δεν είναι η μορφή μιας σκιάς, αλλά η αντήχησή της.