ΓΙΑΤΙ ΑΞΙΖΕΙ ΝΑ ΓΙΝΕΙΣ ΦΥΛΑΚΑΣ ΤΩΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΩΝ ΑΝΑΜΝΗΣΕΩΝ

Φωτογραφίες και μικροαντικείμενα, ρούχα παππούδων που δεν πετιούνται ποτέ, οικογενειακά κειμήλια και καταγεγραμμένες μαρτυρίες συγγενών είναι υλικά που σε βοηθούν να διατηρήσεις ζωντανή την ιστορία της οικογένειάς σου. Η διατήρηση οικογενειακού αρχείου είναι ένας τρόπος να καταλάβεις ποιος είσαι και από πού έρχεσαι. Μια συγγραφέας που το δοκίμασε εξηγεί πώς να το κάνουμε.

Κάθε επίσκεψη στην κωμόπολη και τα σπίτια όπου μεγάλωσα, το πατρικό μου και το σπίτι της γιαγιάς, μου αφήνει μια γεύση γλυκόπικρη. Η επιστροφή σε τόπους αναμνήσεων είναι σαν εκείνους τους στίχους του Γιάννη Ξανθούλη: «Κι ύστερα γίναμε ωραία φωτογραφία και κρεμαστήκαμε μεσ’ την τραπεζαρία. Και παν’ 50 τόσα χρόνια απ’ αυτήν την Κυριακή και τώρα όλοι είμαστε κάτω απ’ τη γη». Συνοδεύεται από μελαγχολία, αφού οι αναμνήσεις είναι απομεινάρια από ανθρώπους και ιστορίες που υπήρξαν κάποτε. Είναι όμως κι ό,τι έχεις να σε συνδέει μαζί τους.

Ακόμα δεν έχω καταφέρει να πιάσω φίλη μου τη φάση ύπαρξη, πάντως τα πηγαίνω περίφημα με τα αναμνηστικά, αν και ελαφρώς χειρότερα με τις αναμνήσεις. Για να πιάσω το θέμα από την αρχή, επιστρέφοντας πριν μέρες από το πατρικό έφερα μαζί μου καμιά δεκαριά φωτογραφίες από οικογενειακά άλμπουμ, που θα βρουν τη θέση τους σε κάποιο από τα διάφορα κουτιά και κουτάκια με ενθύμια. Μια άλλη φορά, γύρισα με το πουκάμισο που φορούσε ο πατέρας μου στη βάφτισή μου, το οποίο κρέμασα πλάι σε ένα άλλο δικό του και ένα του παππού μου.

Τα ρούχα δεν πετιούνται, ούτε και οι φωτογραφίες, τα μικροαντικείμενα, κάτι faux bijoux της γιαγιάς, ένα χαλασμένο ρολόι του παππού, μπιμπελό, κάρτες με αφιερώσεις, σελίδες από τετράδια με σημειώσεις, μια ολόκληρη συλλογή από κειμήλια που θα μπορούσε να συνδέσει τις προηγούμενες με τις επόμενες γενιές, χαρίζοντάς μου τον τίτλο του αρχειοφύλακα της οικογένειας. Όχι πως θα το σκεφτόμουν αν δεν διάβαζα το άρθρο της συγγραφέα βιβλίων και θεατρικών έργων Samantha Ellis, όπου περιγράφει τη δική της εμπειρία ως οικογενειακής αρχειονόμου και δίνει οδηγίες για όσους και όσες θα ήθελαν να το δοκιμάσουν.

Συνήθως, η επιθυμία να δημιουργήσεις διαγενεακές γέφυρες και να κατανοήσεις ποιος είσαι και από που έρχεσαι προκύπτει σε φάσεις σημαντικών αλλαγών Pexels Poopfishsocks

Γιατί να κρατήσεις οικογενειακό αρχείο;

Η Ellis ένιωσε την ανάγκη να διατηρήσει ένα οικογενειακό αρχείο με την απόκτηση του πρώτου της παιδιού και τη συνειδητοποίηση ότι η ιουδαιοϊρακινή αραβική γλώσσα και κουλτούρα της οικογένειάς της χάνονταν. Όπως εξηγεί, δεν ξεκινούν όλη με την ίδια αφορμή. Συνήθως, η επιθυμία να δημιουργήσεις διαγενεακές γέφυρες και να κατανοήσεις ποιος είσαι και από που έρχεσαι προκύπτει σε φάσεις σημαντικών αλλαγών, όπως ο ερχομός ενός παιδιού, η απώλεια ενός γονιού ή το πέρασμα στην τρίτη ηλικία.

Πέρα από τους όποιους προσωπικούς λόγους, η έρευνα επιβεβαιώνει πως το να διατηρείς οικογενειακό αρχείο είναι μια δραστηριότητα με βαθύ ψυχολογικό και υπαρξιακό αποτύπωμα. Μια μελέτη από το Πανεπιστήμιο Emory συμπέρανε ότι η καλή γνώση της οικογενειακής σου ιστορίας από μικρή ηλικία ενισχύει την ανθεκτικότητα, την ικανότητα σύνδεσης και την ψυχική ισορροπία.

Σε άλλη δημοσίευση, στο Journal of Family History, σημειώνεται ότι το οικογενειακό αρχείο συνδέει τους νεκρούς, τους ζωντανούς και όσους δεν έχουν ακόμα γεννηθεί με μια συλλογική ταυτότητα και την αίσθηση της συνέχειας. Σύμφωνα με τους συγγραφείς, το να επιμελείσαι το οικογενειακό παρελθόν ως ύλη και ως αφήγημα συμβάλλει στη συνοχή και τη μακροβιότητα της οικογένειας, ενισχύοντας το διαχρονικό αίσθημα νοήματος, σταθερότητας και «ανήκειν».

Σύμφωνα με έρευνες, η καλή γνώση της οικογενειακής σου ιστορίας ενισχύει την ανθεκτικότητα, την ικανότητα σύνδεσης και την ψυχική σου ισορροπία. Pexels Cottonbro

Πώς να αρχίσεις την αρχειοθέτηση

Αρχικά, η λέξη αρχείο δεν πρέπει να σε αγχώνει ή να σε αποθαρρύνει. Δεν χρειάζεται το υλικό να φτάνει τον όγκο που απαιτεί μια έκθεση, ούτε να χρειάζεται ένα ολόκληρο ντουλάπι, όπως στην περίπτωσή μου. «Εγώ κατέληξα με ένα βιβλίο, αλλά μόνο επειδή είμαι συγγραφέας και το γράψιμο είναι ο τρόπος με τον οποίο επεξεργάζομαι τα πράγματα», λέει η Ellis.

«Εσείς μπορεί να καταλήξετε με ένα άλμπουμ φωτογραφιών με λεπτομερείς λεζάντες, είτε με ένα κουτί παπουτσιών γεμάτο πολύτιμα (όχι απαραιτήτως χρηματικής αξίας) αντικείμενα, ένα οικογενειακό δέντρο ή ένα αρχείο στον υπολογιστή σας με ηχογραφημένες συνομιλίες με τη γιαγιά σας. Μπορεί να μην καταλήξετε σε κάτι υλικό και για σας να είναι η διαδικασία και μόνο που αξίζει», εξηγεί, και περνά στα βήματα για να γίνεις ο φύλακας της οικογενειακής ιστορίας.

Ξεκαθάρισε τις προθέσεις σου

Πριν κάνεις την αρχή, σκέψου για ποιους λόγους το κάνεις. Για να διασώσεις ιστορίες για τα παιδιά σου; Να καταγράψεις μια εποχή που χάνεται; Να επεξεργαστείς οικογενειακά τραύματα; Ή απλώς σε εξιτάρει η ιδέα και θες να ικανοποιήσεις την περιέργειά σου; Το κίνητρο θα καθορίσει τι θα συλλέξεις και πώς θα το οργανώσεις.

Αν διαθέτεις οικογενειακό υλικό αντιπροσωπευτικό μιας ολόκληρης ιστορικής περιόδου, μπορεί να θες να προσφέρεις το αρχείο σε ένα μουσείο. Pexels Cottonbro

Σκέψου επίσης για ποιον προορίζεται αυτό το αρχείο. Αν είναι μόνο για σένα, ενδεχομένως ένα ημερολόγιο να σου φανεί αρκετό. Αν σκοπεύεις να το μοιραστείς με άλλα μέλη της οικογένειας, θα χρειαστεί περισσότερη δουλειά και αναμνηστικά. Ίσως πάλι, εφόσον διαθέτεις υλικό αντιπροσωπευτικό μιας ολόκληρης ιστορικής περιόδους, να ξεκινήσεις με στόχο να το προσφέρεις σε ένα μουσείο ή κάποιο αρχείο, οπότε οι απαιτήσεις για την οργάνωση αυξάνονται.

Δημιούργησε ένα πρακτικό πλάνο

Ξεκίνα καταγράφοντας τι έχεις ήδη στη διάθεσή σου, όπως φωτογραφίες, έγγραφα, κειμήλια, συγγενείς που μπορούν να αφηγηθούν ιστορίες. Έπειτα, εντόπισε τα κενά και αποφάσισε τι θέλεις να εξερευνήσεις καλύτερα, π.χ. την ιστορία της μετανάστευσης της γιαγιάς σου, τη στρατιωτική θητεία ενός προπάππου ή τις οικογενειακές συνταγές που κουβαλούν μια ολόκληρη γαστρονομική παράδοση.

Έπειτα, βάλε όρια για τη χρονική περίοδο, αν θα πας πολλές γενιές πίσω ή θα εστιάσεις στους εν ζωή συγγενείς, και αν θα καλύψεις και τις δύο πλευρές της οικογένειας ή θα διαλέξεις ανάμεσα σε πατρική και μητρική γραμμή. Αν η οικογένειά σου έμεινε επί γενιές στον ίδιο τόπο ή περιλαμβάνει υιοθεσίες, ίσως βρεις πλούσιο υλικό σε αρχεία και μητρώα του δήμου/κοινότητας, ενώ οι προφορικές μαρτυρίες και λαογραφικές-ιστορικές πηγές θα σε βοηθήσουν σε περιπτώσεις ξεριζωμού ή πολέμων.

Aποφάσισε τι θέλεις να εξερευνήσεις καλύτερα, π.χ. την περίοδο που κάποιος παππούς ή προπάππους ήταν στον στρατό ή στον πόλεμο. Pexels Kindelmedia

Μη διστάσεις στο πλάνο να συμπεριλάβεις και συνεργάτες ή αρωγούς, όπως αδέλφια ή ξαδέλφια με διάθεση να συντηρήσουν την ιστορία των οικογενειών σας.

Ξεκίνα από τις φωτογραφίες

Οι φωτογραφίες είναι ιδανική αφετηρία, διότι ξυπνούν μνήμες και λειτουργούν ως οπτικά σημεία αναφοράς, χωρίς να χρειάζονται ειδικό εξοπλισμό. Μπορείς απλώς να τις φωτογραφίσεις με το κινητό σου και από τις δύο πλευρές και, στη συνέχεια, να τις καταχωρίσεις με ένα σύστημα αρίθμησης (σημειώνοντας π.χ. «1α» και «1β»). Μην παραλείψεις τις λεζάντες, αφήνοντας χώρο για πληροφορίες που θα προκύψουν αργότερα.

Όταν δείχνεις φωτογραφίες σε συγγενείς, κράτα σημειώσεις για όσα θυμούνται, για τα πρόσωπα, την τοποθεσία ή τις περιστάσεις. Πού ξέρεις; Μια θολή φιγούρα κρυμμένη στο βάθος μπορεί να είναι ο θείος που πέθανε νέος ή ένας παράνομος έρωτας που, μετά από δεκαετίες και την «παραγραφή του εγκλήματος», μπορεί να βγει στο φως.

Οι φωτογραφίες ξυπνούν μνήμες και λειτουργούν ως οπτικά σημεία αναφοράς. Pexels Golboo

Ετοιμάσου για καλές συνεντεύξεις

Τα συγγενικά πρόσωπα έχουν να σου διηγηθούν πολύτιμες ιστορίες. Ετοιμάσου να γίνεις δημοσιογράφος ή κοινωνικός ερευνητής και να οργανώσεις συνεντεύξεις που θα σου εξασφαλίσουν όλες τις αναγκαίες πληροφορίες. Σκέψου ερωτήσεις και πώς μπορεί να εξελιχθεί η συζήτηση, αλλά να έχεις προετοιμαστεί και για την περίπτωση που οι ηλικιωμένοι παππούδες και θείοι δυσκολεύονται με τη μνήμη τους. Νοσταλγικά τραγούδια ή ταινίες εποχής μπορούν να τους βοηθήσουν στην ανάκληση αναμνήσεων. Φυσικά, προτίμησε να τους ηχογραφήσεις (ακόμα και με το κινητό) για να μελετήσεις τον ρυθμό ή την ένταση της φωνής τους.

Κατάγραψε την καθημερινότητα

Πέρα από φωτογραφίες και αφηγήσεις, διατήρησε και την υλική και άυλη κουλτούρα της οικογένειας. Φωτογράφισε κειμήλια και σημείωσε όσα μαθαίνεις γι’ αυτά, όπως και χειρόγραφες συνταγές μαζί με τυχόν σημειώσεις στο περιθώριο, λεκέδες και αποτυπώματα από τη χρήσης τους, για να έχεις γνήσια στοιχεία από την αρχαιολογία της καθημερινότητας.

Αν η μουσική έχει σημασία για την οικογένειά σου, δημιούργησε λίστες τραγουδιών με επεξηγήσεις, συγκέντρωσε παρτιτούρες ή μάθε την ιστορία (και πώς χορεύονται) οι παραδοσιακοί τους χοροί. Αναζήτησε πιστοποιητικά γεννήσεων, γάμων, ταξιδιωτικά έγγραφα, εκλογικά βιβλιάρια και άλλα χαρτιά που δίνουν σταθερό πλαίσιο στις αφηγήσεις ή δίνουν νέα τροπή στην έρευνα.

Κατάγραψε την υλική και άυλη κουλτούρα της οικογένειας, που θα γίνει η δική σας αρχαιολογία της καθημερινότητας. Pexels Derya Nur POLAT

Διαχειρίσου τις δύσκολες αλήθειες

Η οικογενειακή αρχειοθέτηση μπορεί να φέρει στην επιφάνεια τραύματα, επώδυνες ιστορίες και μυστικά για τα οποία θα πρέπει να έχεις θωρακιστεί συναισθηματικά και ίσως κάνουν αναγκαία την υποστήριξη από φίλους ή και κάποιον επαγγελματία. Ίσως η απόφαση να γίνεις φύλακας της οικογενειακής μνήμης να έχει θεραπευτικά αποτελέσματα, σπάζοντας τον φαύλο κύκλο τραυμάτων που περνούσαν ανεξερεύνητα και ανεπεξέργαστα από γενιά σε γενιά.

Στην περίπτωση που ανακαλύψεις δύσκολες αλήθειες για προγόνους σου, σκέψου πώς θα τις μοιραστείς υπεύθυνα. Το παρελθόν δεν αλλάζει, μπορεί όμως να γίνει μάθημα για το μέλλον. Το ίδιο ισχύει και για τα οικογενειακά μυστικά, για τα οποία θα χρειαστεί να ζυγίσεις τον πιθανό πόνο της αποκάλυψης με τη μοναξιά που δημιουργεί η σιωπή.

Μη σταματάς ποτέ

Ανεξαρτήτως αν θες να μοιραστείς το αρχείο σου, ολοκληρωμένο ή σε αρχικό στάδιο, μην ξεχνάς ότι η διατήρηση αρχείου δεν τελειώνει ποτέ. Νέες ιστορίες θα προκύπτουν και νέες μνήμες θα αναδύονται, προσθέτοντας διαρκώς κρίκους στην αλυσίδα που ενώνει την οικογένεια.