ΓΙΑΤΙ ΣΕ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΦΥΣΙΚΩΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΠΟΙΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΜΕΝΟΥΝ ΠΙΣΩ;

Ποιοι λόγοι κρύβονται πίσω από την απόφαση ορισμένων ανθρώπων να μην εγκαταλείψουν έναν τόπο στη διάρκεια μιας φυσικής καταστροφής;

Πλημμύρες, πυρκαγιές, σεισμοί. Όταν οι αρχές προειδοποιούν ότι μια περιοχή κινδυνεύει, οι περισσότεροι θεωρούμε αυτονόητο ότι πρέπει να απομακρυνθούμε. Όμως, δεν μπορούν ή δεν επιλέγουν όλοι να το κάνουν.

Στις μεγάλες πυρκαγιές του καλοκαιριού, άνθρωποι παραμένουν στα σπίτια τους, ακόμη και όταν έχουν εκδοθεί εντολές εκκένωσης από την Πολιτική Προστασία. Κάτι αντίστοιχο έχει συμβεί και σε πλημμύρες. Κατά τη διάρκεια της κακοκαιρίας Daniel, κάτοικοι περιοχών βρέθηκαν εγκλωβισμένοι στα σπίτια τους, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις αρνήθηκαν ή δεν κατάφεραν να απομακρυνθούν εγκαίρως.

Γιατί κάποιοι άνθρωποι εγκαταλείπουν αμέσως μια περιοχή που απειλείται από μια φυσική καταστροφή, ενώ άλλοι επιλέγουν να παραμείνουν;

Το ερώτημα δεν αφορά μόνο την ατομική κρίση ή την «ανυπακοή» στην εξουσία. Η απόφαση να εγκαταλείψει κανείς το σπίτι του, τον τόπο του, είναι συχνά πολύ πιο σύνθετη.

Η Carson MacPherson-Krutsk από το Πανεπιστήμιο του Κολοράντο μελετά επί χρόνια τι είναι αυτό που παρακινεί τους ανθρώπους να εγκαταλείψουν μια περιοχή ή να αναζητήσουν καταφύγιο όταν χτυπούν φυσικές καταστροφές.

AP Photo/Stathis Roussos

Οι οικονομικοί περιορισμοί

Για έναν άνθρωπο που διαθέτει αυτοκίνητο, χρήματα, ένα δεύτερο σπίτι ή συγγενείς σε ασφαλή περιοχή, η εκκένωση μπορεί να μοιάζει αυτονόητη. Δεν είναι όμως για όλους.

Σήμερα, στην Ελλάδα περίπου 2.797.000 άνθρωποι, δηλαδή το 27,5% του πληθυσμού, βρίσκονται σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού. Πόσοι από αυτούς διαθέτουν κάποιο από τα παραπάνω; Οι οικονομικοί περιορισμοί μπορούν επομένως να επηρεάσουν σημαντικά τη δυνατότητα εκκένωσης.

Ο βαθμός δυσκολίας

Όταν δεκάδες ή εκατοντάδες άνθρωποι καλούνται να εγκαταλείψουν ταυτόχρονα μια περιοχή εξαιτίας μιας φυσικής καταστροφής, εμφανίζονται επιπλέον προβλήματα. Ελλείψεις καυσίμων και μποτιλιάρισμα μπορούν να τους αφήσουν εγκλωβισμένους στους δρόμους, χωρίς δυνατότητα να φτάσουν σε ασφαλές σημείο.

Όσοι έχουν βιώσει στο παρελθόν δύσκολες εκκενώσεις ή έχουν δει στις ειδήσεις εικόνες από μποτιλιαρισμένους αυτοκινητοδρόμους μπορεί να επιλέξουν να μην φύγουν, επειδή φοβούνται ότι θα εγκλωβιστούν καθ’ οδόν.

AP Photo/Vaggelis Kousioras

Υγεία, κατοικίδια και οι ανάγκες άλλων

Η εκκένωση ενός γηροκομείου, η μετακίνηση ανθρώπων με αναπηρία ή η απομάκρυνση κρατουμένων είναι εξαιρετικά σύνθετες διαδικασίες. Πέρα από αυτό, όμως, πόσα καταφύγια και χώροι υποδοχής είναι κατάλληλα διαμορφωμένα για να καλύψουν τις ανάγκες τους;

Η μετακίνηση ανθρώπων με προβλήματα υγείας, ιδιαίτερα υπό συνθήκες έντονου στρες, μπορεί να είναι ακόμη πιο απαιτητική υπόθεση.

Μια άλλη παράμετρος είναι τα κατοικίδια. Ορισμένοι άνθρωποι επιλέγουν να παραμείνουν επειδή δεν θέλουν να αφήσουν πίσω το ζώο τους. Μελέτες έχουν δείξει ότι οι ιδιοκτήτες κατοικίδιων είναι σημαντικά λιγότερο πιθανό να εγκαταλείψουν μια περιοχή σε σχέση με ανθρώπους που δεν έχουν κατοικίδια.

AP Photo/Thanassis Stavrakis

Η δυσκολία μεταφοράς των ζώων, αλλά και η αβεβαιότητα για το αν θα βρουν καταφύγιο, μπορεί να επηρεάσουν την απόφαση.

Δεν αντιλαμβάνονται όλοι τον κίνδυνο με τον ίδιο τρόπο

Η απόφαση για το αν κάποιος θα φύγει ή θα μείνει δεν εξαρτάται μόνο από τις αντικειμενικές συνθήκες. Ρόλο παίζει και ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβάνεται τον κίνδυνο.

Όπως αναφέρει η MacPherson-Krutsk, μελέτες δείχνουν ότι οι γυναίκες και οι μειονότητες αντιμετωπίζουν τους κινδύνους πιο σοβαρά σε σχέση με άλλες ομάδες και είναι πιθανότερο να εκκενώσουν μια περιοχή ή να αναζητήσουν καταφύγιο.

Σημαντικό ρόλο παίζει και η προηγούμενη εμπειρία. Αν κάποιος, δηλαδή, έχει βιώσει στο παρελθόν μια φυσική καταστροφή που δεν προκάλεσε σημαντικές ζημιές, μπορεί να θεωρήσει ότι ο κίνδυνος από την επόμενη καταστροφή είναι μικρότερος.

AP Photo/Yorgos Karahalis

Η εμπιστοσύνη στις διαθέσιμες επιλογές

Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι συνθήκες στα καταφύγια είναι κακές, με υπερβολικό συνωστισμό ή έλλειψη ιδιωτικότητας. Ορισμένοι μπορεί να φοβούνταν για την ασφάλειά τους ή να αναρωτιούνται αν είναι εφικτό να καλυφθούν εκεί οι εξειδικευμένες ανάγκες τους.

Οι λόγοι είναι περισσότεροι από όσους νομίζουμε

Συμπεράσματα ερευνών συμφωνούν με τις παρατηρήσεις της ειδικού. Για παράδειγμα, μελέτη που εξέτασε τις αποφάσεις ανθρώπων οι οποίοι παρέμειναν στις ιδιοκτησίες τους κατά τις καταστροφικές πυρκαγιές του 2019 και του 2020 στην Αυστραλία εντόπισε 36 διαφορετικούς παράγοντες.

Οι παράγοντες αυτοί ομαδοποιήθηκαν σε εννέα κατηγορίες:

• προστασία της περιουσίας, των ζώων και των πολύτιμων αντικειμένων,
• στάσεις όπως η αυτοπεποίθηση ότι μπορούν να υπερασπιστούν το σπίτι τους,
• συναισθηματική προσκόλληση,
• προβλήματα πρόσβασης σε αξιόπιστες πληροφορίες,
• επιχειρησιακές δυσκολίες,
• ανησυχίες για τους δρόμους,
• προτίμηση παραμονής στο σπίτι αντί για κέντρα φιλοξενίας,
• οικονομικοί περιορισμοί και
• ζητήματα υγείας.

Ιδιαίτερα σημαντικοί αποδείχθηκαν οι παράγοντες που σχετίζονται με την προστασία των κατοικίδιων, αλλά και οι διαφορές φύλου.

Αντίστοιχα, έρευνα του 2018 εξέτασε τους παράγοντες που επηρεάζουν τις αποφάσεις εκκένωσης κατά τη διάρκεια πυρκαγιών στις ΗΠΑ. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι πεποιθήσεις για την αποτελεσματικότητα κάθε επιλογής, οι ατομικές στάσεις απέναντι στον κίνδυνο και η σημασία που αποδίδεται σε επίσημες προειδοποιήσεις, αλλά και περιβαλλοντικές ενδείξεις, όπως ο καπνός ή οι φλόγες, έπαιξαν σημαντικό ρόλο.

e-evros.gr via AP

Τι μπορεί να κάνει την εκκένωση ασφαλέστερη;

Οι κατάλληλες υποδομές

Καθώς η απόφαση να φύγει κάποιος από μια περιοχή που απειλείται από φυσική καταστροφή είναι πολύ πιο σύνθετη, ο σχεδιασμός των εκκενώσεων χρειάζεται να λαμβάνει υπόψη περισσότερες παραμέτρους, τονίζει η MacPherson-Krutsk.

Ένα πρώτο βήμα είναι η δημιουργία περισσότερων καταφυγίων. Χρειάζονται επίσης καταφύγια και μέσα μεταφοράς που να εξυπηρετήσουν ανθρώπους με αναπηρίες και ηλικιωμένους. Εξίσου απαραίτητες είναι και οι δομές φιλοξενίας για ανθρώπους με κατοικίδια.

Η σωστή ενημέρωση

Οι άνθρωποι χρειάζεται να γνωρίζουν ποιες επιλογές έχουν στη διάθεσή τους. Η σαφέστερη επικοινωνία σχετικά με τον κίνδυνο μπορεί να τους βοηθήσει να λάβουν πιο ενημερωμένες αποφάσεις.

Η προετοιμασία

Πολλές περιοχές θα μπορούσαν να ωφεληθούν από καλύτερο και έγκαιρο σχεδιασμό, ο οποίος θα λαμβάνει υπόψη τις ανάγκες μεγάλων και διαφορετικών πληθυσμών και θα διασφαλίζει ότι όλοι διαθέτουν έναν ασφαλή τρόπο να εγκαταλείψουν μια επικίνδυνη περιοχή.