ΟΙ ΠΑΡΑΓΚΟΥΠΟΛΕΙΣ ΔΙΝΟΥΝ ΛΥΣΕΙΣ ΓΙΑ ΕΝΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗ ΠΟΥ ΚΑΙΓΕΤΑΙ

Οι άνθρωποι στους άτυπους οικισμούς του Παγκόσμιου Νότου συγκαταλέγονται στα πρώτα θύματα της κλιματικής κρίσης. Οι λύσεις που αναγκάζονται να βρουν για να προσαρμοστούν σε καύσωνες, πλημμύρες και ασθένειες, αρχίζουν να προσελκύουν το ενδιαφέρον επιστημόνων, που βλέπουν τις παραγκουπόλεις ως πρότυπα προσαρμογής

Πάνω από 200.000 άνθρωποι στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχασαν τη ζωή τους την τελευταία τετραετία λόγω ακραίας ζέστης και μιλάμε για θανάτους που θα μπορούσαν όλοι να είχαν αποφευχθεί, σύμφωνα με τον Δρ Hans Kluge, Περιφερειακό Διευθυντή του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) για την Ευρώπη. «Περνάμε από τη διάγνωση του προβλήματος στην παροχή λύσεων», ανέφερε στην ανακοίνωσή του για τις δραματικές συνέπειες των καυσώνων και συνέστησε οι πόλεις και χώρες να ακολουθούν τις οδηγίες του ΠΟΥ για καλύτερη οργάνωση και ετοιμότητα, από τη δημιουργία δροσερών χώρων και πράσινων υποδομών μέχρι την προστασία ηλικιωμένων, εργαζομένων και παιδιών.

Όλα τα παραπάνω στον δυτικό κόσμο, εκεί όπου οι οικονομικές συνθήκες το επιτρέπουν. Για τους ανθρώπους στις φτωχότερες περιοχές του πλανήτη, και δη στον υπερθερμασμένο Νότο, η επιβίωση θα συνεχίσει να περνά, σε μεγάλο βαθμό, από τα δικά τους χέρια, μέσα σε σπίτια που αδυνατούν να προστατεύσουν τους ενοίκους τους από καύσωνες, πλημμύρες και ασθένειες.

Εκεί, στις εξαθλιωμένες παραγκουπόλεις, όπου το αντίτιμο της κλιματικής αλλαγής είναι δυσανάλογα μεγάλο σε σχέση με το μερίδιο ευθύνης, «πενία τέχνας κατεργάζεται» και οι επιστήμονες όσο και οι κυβερνήσεις αρχίζουν να το λαμβάνουν σοβαρά υπ’ όψιν.

Η σκληρή μοίρα των φτωχών πληθυσμών

Σύμφωνα με τις πλέον δυσοίωνες προβλέψεις ερευνητών από το Climate Impact Lab του Πανεπιστημίου του Σικάγο, η άνοδος της θερμοκρασίας θα αυξήσει κατά 6 εκατομμύρια τους ετήσιους θανάτους έως το 2100, με τον μεγαλύτερο αριθμό απωλειών να αναμένεται στις οικονομικά ασθενέστερες περιοχές. Ήδη τα τελευταία 50 χρόνια, πάνω από το 90% των σχετιζόμενων με ακραία καιρικά φαινόμενα θανάτων καταγράφηκαν σε αναπτυσσόμενες χώρες.

Τζαγκαλπούρ, Τσατισγκάρ, Ινδία: Γυναίκες συλλέγουν νερό από βρύση στην άκρη του δρόμου. iStock

Μια εικόνα για τις σκληρές συνθήκες διαβίωσης έρχεται από την Ινδία, μέσα από έρευνα που «τρέχει» το Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ με τοπικές οργανώσεις. Οι ερευνητές έδωσαν σε γυναίκες που ασχολούνταν με αγροτικές και χειρωνακτικές δουλειές να φορέσουν wearables για καταγραφή δεικτών υγείας και τοποθέτησαν στα σπίτια και τους χώρους εργασίας τους μετρητές θερμοκρασίας και υγρασίας.

Όπως αναφέρει η Laura Spinney στο Knowable, δεν είχαν (κυριολεκτικά) πού να κρυφτούν: εργάζονταν καθημερινά κάτω απ' τον ήλιο, στους 35°C ή παραπάνω, ενώ και το νερό που έπιναν «ήταν σαν καυτό τσάι», όπως δήλωσε μια συμμετέχουσα. Μετά τη δουλειά, η ζέστη τις ακολουθούσε και στο σπίτι. Σύμφωνα με τον γιατρό Sahil Hebbar, εκ των συντονιστών της μελέτης, οι επιπτώσεις για τις γυναίκες αυτές είναι πολλές και περιλαμβάνουν καρδιαγγειακά προβλήματα, ζαλάδες, εξάντληση, γυναικολογικά προβλήματα (συμπεριλαμβανομένων των επιπλοκών στην εγκυμοσύνη) και ψυχικές διαταραχές.

iStock

Παράλληλα, οι καύσωνες επιδεινώνουν και άλλα προβλήματα υγείας που σχετίζονται με τη φτώχεια, όπως ο υποσιτισμός και η αναιμία, ενώ οι μουσώνες και άλλα καιρικά φαινόμενα, συνδυαστικά με τις ανύπαρκτες δομές, φέρνουν τον πληθυσμό αντιμέτωπο με ασθένειες όπως η φυματίωση, η χολέρα και ο δάγκειος πυρετός.

Οι παραγκουπόλεις ως πρότυπα προσαρμογής

Στους άτυπους οικισμούς του Μουμπάι, του Ναϊρόμπι και του Δελχί, οι κάτοικοι καλούνται να αναμετρηθούν με ακραία καιρικά φαινόμενα και φυσικές καταστροφές και να επιβιώσουν χωρίς κλιματισμό, γερή στέγη και πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας ή πόσιμο νερό. Άοπλοι στην πρώτη γραμμή της μάχης με τη φύση, αναγκάζονται να αναπτύξουν στρατηγικές προσαρμογής και ανθεκτικότητας.

Μουμπάι, Ινδία: Άνδρας πλένει ρούχα στο πασίγνωστο υπαίθριο πλυντήριο Dhobi Ghat. iStock

Τα τελευταία χρόνια, ερευνητές και πολεοδόμοι στρέφουν το ενδιαφέρον τους στις εν λόγω κοινότητες, εστιάζοντας στο χαμηλό περιβαλλοντικό τους αποτύπωμα και στα χαρακτηριστικά που βοηθούν τους κατοίκους να αντέχουν, όπως τα ισχυρά κοινωνικά δίκτυα και η αξιοσημείωτη ικανότητα αυτοοργάνωσης. Αρχιτέκτονες και μηχανικοί συνεργάζονται μαζί τους για να δώσουν αποτελεσματικές και οικονομικές λύσεις:

• Στη Μουμπάι, μέσα από το πρόγραμμα Roof Over Our Heads (ROOH), χρησιμοποιούν λευκές ανακλαστικές επιστρώσεις και προ-βαμμένα γαλβανισμένα φύλλα σιδήρου που μειώνουν την εσωτερική θερμοκρασία κατά περίπου 2°C, καθώς και δομικά στοιχεία από 100% ανακυκλωμένα πλαστικά που μαζεύουν ρακοσυλλέκτες.
• Στον οικισμό Mukuru, στο Ναϊρόμπι, εφαρμόστηκε ένα ευέλικτο, απλοποιημένο σύστημα αποχέτευσης με μικρότερες σωληνώσεις και ρηχότερη εκσκαφή. Η χαμηλού κόστους πατέντα προσαρμόστηκε στην πυκνότητα της περιοχής και μείωσε κατακόρυφα τα κρούσματα χολέρας, χωρίς να απαιτούνται κολοσσιαίες κρατικές επενδύσεις.

Πολλοί ειδικοί βλέπουν στις παραπάνω πρωτοβουλίες μια νέα αντίληψη για την αστική ανάπτυξη, που αναζητά ευέλικτες και προσιτές λύσεις για έναν πλανήτη που «καίγεται». Για τον Luís Bettencourt, από το Πανεπιστήμιο του Σικάγο, οι άτυποι οικισμοί δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται αποκλειστικά ως πρόβλημα που πρέπει να λυθεί. Αντιθέτως, δείχνουν ότι «το άτυπο είναι η νέα κανονικότητα» και «δείχνουν ένα μονοπάτι προς την ανάπτυξη».