ΟΤΑΝ ΕΝΑΣ ΣΚΥΛΟΣ ΒΟΗΘΕΙΑΣ ΣΟΥ ΣΩΖΕΙ ΤΗ ΖΩΗ – ΚΑΙ ΠΩΣ ΤΟ ΚΑΤΑΦΕΡΝΕΙ
Ένας σκύλος βοήθειας ανιχνεύει αλλαγές στον οργανισμό και μπορεί να σε σώσει από επείγουσες ιατρικές καταστάσεις. Πώς επιλέγεται και τι περιλαμβάνει η εκπαίδευσή του; Τι ισχύει για τους σκύλους-οδηγούς στην Ελλάδα; Ο Γιάννης Κονδράρος, εκπαιδευτής σκύλων-οδηγών και Guide Dog Mobility Instructor (GDMI), απαντά στις απορίες μας.
Λένε πως ο σκύλος είναι καλύτερος φίλος του ανθρώπου και πως, αναλόγως τη ράτσα, μπορεί να γίνει ο καλύτερος φύλακας του σπιτιού. Υπάρχουν σκύλοι θεραπείας, όπως ο Βαγγέλης, που μπορούν να δώσουν χαρά σε ασθενείς και να τους ανακουφίσουν από το άγχος της νόσου τους. Κάποιοι άλλοι, όπως ο Jerry, γίνονται φύλακες-άγγελοι και σώζουν ζωές.
Ο Jerry είναι ένα μαύρο λαμπραντόρ που έχει εκπαιδευτεί ως οδηγός ανθρώπων με προβλήματα όρασης. Από τον Σεπτέμβριο του 2024, έγινε «τα μάτια» του Luis Perez, ενός 45χρονου με πολλαπλή σκλήρυνση που, σε ηλικία 23 ετών, έχασε την όρασή του από επιπλοκές της αυτοάνοσης πάθησης. Η επαφή του με τον Jerry έγινε μέσω της μη κερδοσκοπικής οργάνωσης Dogs Inc., σε μια περίοδο που ο Perez υπέφερε από κατάθλιψη, άγχος και σταδιακή απόσυρση από τον κόσμο.
Για τον Perez, ο Jerry θα γινόταν οδηγός, φίλος και εκείνος που θα του έσωζε τη ζωή από μια ύπουλη θρόμβωση. Ένα βράδυ, ο Perez ένιωσε πόνο στο αριστερό του πόδι, τον οποίο απέδωσε στην πολλαπλή σκλήρυνση. Έμεινε ακίνητος στην πολυθρόνα του, περιμένοντας να περάσει, όμως ο Jerry ήταν ανήσυχος και συμπεριφερόταν παράξενα. Πήγαινε κι ερχόταν συνεχώς, πλησιάζοντας και πιέζοντας επίμονα τη μουσούδα του πάνω στο πόδι του Perez.
Ο Perez και η σύζυγός του πήγαν στο νοσοκομείο όπου, ύστερα από πολύωρες εξετάσεις, διαπιστώθηκε ότι ο 45χρονος είχε εν τω βάθει φλεβική θρόμβωση (DVT). Πρόκειται για τον πιο συχνό τύπο θρόμβωσης, που εμφανίζεται συνήθως στα κάτω άκρα – εν προκειμένω, ο θρόμβος βρισκόταν στο σημείο που ο Jerry άγγιζε με τη μουσούδα του. Η DVT μπορεί να αποβεί μοιραία σε σύντομο χρονικό διάστημα, αν κομμάτι του θρόμβου αποσπαστεί και φτάσει στους πνεύμονες, προκαλώντας πνευμονική εμβολή.
Ο σκύλος-οδηγός είχε εντοπίσει μια επείγουσα κατάσταση για την οποία δεν είχε εκπαιδευτεί. «Αν δεν το είχε κάνει ο Jerry», δήλωσε ο Perez, «θα νόμιζα ότι ήταν ο συνηθισμένος πόνος και θα είχα πάει για ύπνο».
Πώς «πιάνουν» με τη μύτη τους την ασθένεια
Πολλά χρόνια τώρα ακούγονται ιστορίες σαν του Perez και άλλες ανεκδοτολογικές αφηγήσεις για σκύλους που διαισθάνθηκαν ή μυρίστηκαν έναν κίνδυνο υγείας και τον απέτρεψαν, χωρίς κάποια εικόνα για το πόσο συχνά συμβαίνει. Το 2021, δημοσιεύτηκε στο PLoS One μια μελέτη ερευνητών από το Queen’s University Belfast σε 61 κηδεμόνες σκύλων ιατρικής ειδοποίησης (medical alert dogs), σύμφωνα με την οποία:
- Το 84% ανέφερε πως ο σκύλος τους ειδοποιούσε για περισσότερες από μία ιατρικές καταστάσεις, αρκετά συχνά χωρίς να έχει εκπαιδευτεί καταλλήλως.
- Το 54% δήλωσε ότι ο σκύλος είχε ειδοποιήσει και άλλα άτομα πέρα από τον ιδιοκτήτη του.
- Οι καταστάσεις κυμαίνονταν από υπογλυκαιμία και επιληπτικές κρίσεις μέχρι ημικρανίες, άγχος και καρκίνο.
Οι υπερδυνάμεις των σκύλων κρύβονται στη μύτη τους. Διαθέτουν πάνω από 200 εκατ. οσφρητικούς υποδοχείς, όταν οι άνθρωποι έχουν μόλις 6 εκατ. Σε συνθήκες στρες, όπως στην πτώση του σακχάρου, σε μια επικείμενη κρίση ή στον σχηματισμό θρόμβου, το σώμα παράγει πτητικές οργανικές ενώσεις (VOCs), όπως οι ακετόνες, χημικά σήματα που διαχέονται στην αναπνοή, τον ιδρώτα και το δέρμα.
«Για παράδειγμα, υπάρχει μια συγκεκριμένη ουσία στον οργανισμό του ανθρώπου η οποία αλλάζει όταν η γλυκόζη πέφτει ή ανεβαίνει. Ένας σκύλος βοηθείας για διαβήτη εκπαιδεύεται με δείγματα ώστε να αναγνωρίζει αυτή την αλλαγή. Του ορίζεις ένα «όριο», π.χ. 0,8, και μαθαίνει ότι όταν η ουσία φτάσει εκεί, πρέπει να ειδοποιήσει τον χειριστή του ότι το σάκχαρο έχει πέσει ή ότι πρόκειται να πέσει. Το ίδιο ισχύει και για την πολύ υψηλή γλυκόζη», εξηγεί ο Γιάννης Κονδράρος, εκπαιδευτής σκύλων-οδηγών, Guide Dog Mobility Instructor (GDMI) και ιδρυτής της Liberty (Assistance & Guide Dogs).
Η Liberty εστιάζει πρωτίστως στην εκπαίδευση σκύλων-οδηγών για άτομα με απώλεια όρασης, όπως ο Jerry. «Εμείς εκπαιδεύουμε σκύλους-οδηγούς για τυφλούς ανθρώπους, που είναι και το πιο δύσκολο κομμάτι», λέει ο κ. Κονδράρος. «Σιγά-σιγά εκπαιδεύουμε και σκυλιά που “κόβονται” από οδηγοί ή βλέπουμε ότι μπορούν να ανταποκριθούν και σε άλλες αναπηρίες».
Σήμερα, η ομάδα έχει εκπαιδεύσει, μεταξύ άλλων, σκύλο για άτομο με διαβήτη (diabetic alert dog), ενώ βρίσκεται σε εξέλιξη η εκπαίδευση σκύλου για μετατραυματικό στρες (PTSD). «Έχουμε εκπαιδεύσει σκυλιά και για αυτισμό και κινητικές αναπηρίες, παρότι είναι μεμονωμένες περιπτώσεις». Εδώ, πέρα από τις ενώσεις του οργανισμού, ο σκύλος «διαβάζει» τη διαδικασία της στιγμής, αυτό που νιώθει ο άνθρωπος, τη συμπεριφορά και τη γλώσσα του σώματός του.
«ΕΙΧΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΕΙ ΕΝΑΝ ΣΚΥΛΟ ΓΙΑ ΔΙΑΒΗΤΗ. ΚΑΠΟΙΑ ΣΤΙΓΜΗ ΠΟΥ ΗΜΑΣΤΑΝ ΜΕ ΤΟΝ ΧΕΙΡΙΣΤΗ ΤΟΥ, ΗΡΘΕ ΚΑΙ ΕΚΑΝΕ ALERT ΣΕ ΜΕΝΑ. ΜΕΤΡΗΣΑ ΤΟ ΣΑΚΧΑΡΟ ΜΟΥ ΚΑΙ ΟΝΤΩΣ ΕΙΧΕ ΠΕΣΕΙ ΧΑΜΗΛΑ».
Τον ρωτάω από περιέργεια αν έχει συναντήσει κι άλλους σκύλους που, όπως ο Jerry, ανίχνευσαν άλλο ιατρικό πρόβλημα απ' αυτό για το οποίο εκπαιδεύτηκαν. «Δεν έχει καταγραφεί αντίστοιχο περιστατικό με σκύλο-οδηγό, αλλά έχω εμπειρία από σκύλο ιατρικής ειδοποίησης. Είχα εκπαιδεύσει έναν σκύλο για διαβήτη. Κάποια στιγμή που ήμασταν μαζί με τον Γιώργο, τον χειριστή του, ήρθε και έκανε alert σε μένα. Μας έκανε μεγάλη εντύπωση. Έκανα μέτρηση τρυπώντας το δάχτυλό μου και όντως το σάκχαρό μου είχε πέσει χαμηλά, σε επίπεδο που έπρεπε να ειδοποιήσει».
Πώς επιλέγονται και εκπαιδεύονται οι σκύλοι βοήθειας
Η επιλογή ξεκινά από τα βασικά: «Πρέπει να έχουν καλή συμπεριφορά, να είναι κοινωνικοί, να μπορούν να διαχειριστούν το στρες, να λύνουν προβλήματα και να εξυπηρετήσουν έναν άνθρωπο», εξηγεί ο Γιάννης Κονδράρος. Καθοριστική είναι και η «υψηλή εκπαιδευσιμότητα», δηλαδή η ικανότητα του σκύλου να προσαρμόζεται και να μαθαίνει σε διαφορετικά περιβάλλοντα.
Στους σκύλους-οδηγούς τα κριτήρια γίνονται ακόμη πιο αυστηρά. «Πρέπει να μπορεί να δουλεύει πολλές ώρες, να είναι συγκεντρωμένος, να μην έχει επιθετικότητα και να μην επηρεάζεται από το περιβάλλον». Ιδιαίτερη σημασία έχει το νευρικό σύστημα και το λεγόμενο threshold, «το κατώφλι ανοχής του σκύλου του σε όλη αυτή τη διαδικασία».
Η εκπαίδευση διαρκεί τουλάχιστον δύο χρόνια. Ο πρώτος χρόνος είναι αφιερωμένος στην κοινωνικοποίηση, «να μην έχει πρόβλημα με θορύβους, εικόνες, μορφές, άλλα ζώα, ανθρώπους κ.ά.» Σε αυτή τη φάση μαθαίνει βασικούς κανόνες συμπεριφοράς εντός και εκτός σπιτιού, είτε βρίσκεται σε ήσυχο περιβάλλον είτε σε χώρο με πολύ κόσμο και ανεξάρτητα από το αν φορά λουρί.
Σύμφωνα με τον κ. Κονδράρο, καθοριστικό ρόλο παίζουν οι εθελοντές ανάδοχοι: «Τον πρώτο χρόνο έχουμε ανθρώπους που κρατούν τον σκύλο και δουλεύουν μαζί μας όλα αυτά που πρέπει να μάθει. Υπάρχουν και εταιρείες που έχουν αγκαλιάσει το project μας». Παράλληλα, η εκπαίδευση παρακολουθείται συστηματικά μέσα από ατομικά και ομαδικά μαθήματα.
Στο τέλος του πρώτου έτους, ο σκύλος αξιολογείται συνολικά και υποβάλλεται σε εξετάσεις υγείας (δυσπλασίες ισχίων και αγκώνων, οφθαλμολογικός έλεγχος κ.ά.), και αποφασίζεται αν θα συνεχίσει ως σκύλος-οδηγός ή αν θα κατευθυνθεί σε άλλη μορφή βοήθειας. «Αν “κοπεί” από σκύλος-οδηγός, αλλά πληροί τα κριτήρια, μπορεί να εκπαιδευτεί για άλλη αναπηρία». Όσοι συνεχίσουν, περνούν έναν χρόνο ειδικής εκπαίδευσης, όπου μαθαίνουν:
- να καθοδηγούν με ασφάλεια,
- να εντοπίζουν σκάλες, πόρτες και εμπόδια,
- να κινούνται σε μέσα μεταφοράς και πολυσύχναστους χώρους,
- να προστατεύουν το σώμα του χειριστή και
- να δείχνουν «έξυπνη ανυπακοή», δηλαδή να αρνούνται μια εντολή όταν αυτή θέτει σε κίνδυνο τον χειριστή, π.χ. να μην περάσουν τον δρόμο αν έρχεται αυτοκίνητο, παρότι τους ζητήθηκε να τον διασχίσουν.
«Όλη η εκπαίδευση, ακόμη και η εκπαίδευση του ανθρώπου με αναπηρία, η παράδοση, η υποστήριξη μέχρι τη συνταξιοδότηση του σκύλου, είναι δωρεάν. Ένας σκύλος μπορεί να κοστίσει γύρω στις 25.000 ευρώ και παραπάνω. Εμείς παρέχουμε τις υπηρεσίες δωρεάν και αναζητούμε δωρεές και χορηγίες», αναφέρει ο κ. Κονδράρος.
30 σκύλοι-οδηγοί για 3.000 ανθρώπους χωρίς όραση
«Σήμερα υπάρχουν περίπου 20.000 άνθρωποι με οπτική αναπηρία, από τους οποίους γύρω στους 3.000 έχουν πλήρη απώλεια όρασης και μπορούν να πάρουν σκύλο-οδηγό. Οι σκύλοι που κυκλοφορούν σήμερα είναι το πολύ 25-30, οπότε φαντάζεστε πόσο λίγοι είναι σε σχέση με τον κόσμο που τους χρειάζεται», λέει ο κ. Κονδράρος. «Ως Liberty, έχουμε 9 ενεργούς σκύλους με τους χειριστές τους, σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη, και τώρα θα δώσουμε τον δέκατο. Συνολικά, έχουμε 26 σκυλιά σε διαφορετικά στάδια εκπαίδευσης και παράδοσης».
Σύμφωνα με τον ίδιο, οι δυσκολίες στον κλάδο είναι πολλές. «Χρειαζόμαστε πόρους, εγκαταστάσεις, κάλυψη εξόδων. Ερχόμαστε να καλύψουμε ένα κενό, μια υπηρεσία που δεν παρέχεται αυτή τη στιγμή από την Πολιτεία. Ως αποτέλεσμα, η λειτουργία βασίζεται σε δωρεές, χορηγίες και εθελοντισμό. «Είμαστε ένας μικρός οργανισμός που προσπαθεί να μαζέψει χρήματα και να μεγαλώσει, ώστε να μπορέσει να βοηθήσει περισσότερους ανθρώπους».
SLOW MONDAY NEWSLETTER
Θέλεις να αλλάξεις τη ζωή σου; Μπες στη λογική του NOW. SLOW. FLOW.
Κάθε Δευτέρα θα βρίσκεις στο inbox σου ό,τι αξίζει να ανακαλύψεις.
