ΤΙ ΚΕΡΔΙΣΑΝ ΟΣΟΙ ΜΕΓΑΛΩΣΑΝ ΜΕ ΤΑ «ΚΡΥΑ» ΑΣΤΕΙΑ ΤΟΥ ΜΠΑΜΠΑ ΤΟΥΣ

Τα «κρύα» αστεία των μπαμπάδων έχουν γίνει αντικείμενο αμέτρητων πειραγμάτων, όμως η ψυχολογία τα αντιμετωπίζει πολύ πιο σοβαρά. Ειδικοί υποστηρίζουν πως τα dad jokes μπορούν να ενισχύσουν τη σχέση πατέρα-παιδιού και να γίνουν εργαλεία ψυχικής ενδυνάμωσης.

Ο πατέρας μου είχε μεγάλη γκάμα από αστεία. Κάποια ήταν πολύ πετυχημένα, άλλα θα έβαζαν τέλος στην υπερθέρμανση του πλανήτη, υπήρχαν όμως κι εκείνα που θα εκτιμούσες με τον καιρό· πάλιωναν σαν το καλό κρασί και στο άκουσμά τους γελούσες με την ψυχή σου. Βοηθούσε ότι ήταν ο καλύτερος ανεκδοτολόγος που γνώρισα ποτέ, τόσο παθιασμένος και παραστατικός, που σ' έκανε αυτοστιγμεί να ξεπεράσεις την αμηχανία – η λέξη κριντζάρισμα θα ήταν αναχρονισμός στις αναμνήσεις μου μαζί του.

Τις μέρες κοντά στη γιορτή του Πατέρα, έτυχε να διαβάσω άρθρα για τα dad jokes, τις χαριτωμένες κρυάδες που από το όνομα καταλαβαίνεις ότι ταυτίστηκαν με την πατρική φιγούρα. Εκεί, ερευνητές και ψυχολόγοι προσεγγίζουν τα dad jokes ως διαχρονικό και διαπολιτισμικό είδος χιούμορ, το οποίο διαθέτει αναγνωρίσιμα χαρακτηριστικά, έχει αρχίσει να μελετάται συστηματικά από την ψυχολογία και μπορεί να συμβάλει τόσο στην ψυχική ευεξία όσο και στην ενίσχυση της σχέσης ανάμεσα στον μπαμπά και το παιδί. Μα πρώτα λίγη ιστορία.

Τα dad jokes υπήρχαν από την αρχαιότητα

Η πρώτη καταγεγραμμένη χρήση της έκφρασης dad joke εντοπίζεται τον Ιούνιο του 1987 στην εφημερίδα Gettysburg Times. Μέσα από άρθρο που υπέγραφε ο εκδότης της, Jim Kalbaugh, γινόταν κάλεσμα στους αναγνώστες να μην απορρίψουν αλλά να «διατηρήσουν και να τιμήσουν» τα dad jokes, χαρακτηρίζοντάς τα «μία από τις μεγάλες παραδόσεις της πατρότητας που αξίζει να διατηρηθεί».

Πέρασαν πάνω από 30 χρόνια μέχρι το Merriam-Webster να το συμπεριλάβει στα λήμματά του, τον Σεπτέμβριο του 2019.

Σύμφωνα με την καταχώριση στο έγκριτο λεξικό, ως dad joke ορίζεται «ένα καλοπροαίρετο αστείο του τύπου που λέγεται ότι λένε οι πατεράδες, με μια προφανή ή προβλέψιμη ατάκα, βασισμένη συνήθως σε λογοπαίγνιο, η οποία θεωρείται γλυκά κλισέ ή ακόμη και άνευρη».

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Ωστόσο, το ιδιότυπο πατρικό χιούμορ έχει ιστορίες πολλών αιώνων, με ρίζες που φτάνουν στα βάθη της αρχαιότητας. Ο Mike Fontaine, καθηγητής Κλασικών Σπουδών στο Cornell University, συγκέντρωσε 13 αστεία από την Αρχαία Ρώμη με όλα τα χαρακτηριστικά των σημερινών dad jokes. 

Δύο ενδεικτικά παραδείγματα:

• Το πρώτο το καταγράφει ο Κικέρων και αποδίδεται στον Τερέντιο Βέσπα (Terentius Vespa). Ένας στρατιώτης, ο Τίτιος, που συνήθιζε να παίζει μπάλα τα βράδια, ήταν ύποπτος ότι είχε σπάσει κάποια αγάλματα. Όταν τον αναζήτησαν επειδή δεν εμφανίστηκε στην πρωινή εκπαίδευση, η απάντηση ήταν: «Μην ανησυχείτε, είπε πως… έσπασε ένα χέρι», αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο να τραυματίστηκε ή να έσπασε πράγματι κάποιο άγαλμα.
• Ένα ακόμη σύντομο λογοπαίγνιο που διασώζει ο Κικέρων είναι το εξής: «Τι άνθρωπος πιάνεται επ' αυτοφώρω να απατά τη γυναίκα του;» για να έρθει η απάντηση: «Ο αργός». Κριντζ;

Αντίστοιχα αστεία, εξίσου πετυχημένα, θα συναντούσαμε ως φαίνεται σχεδόν σε κάθε πολιτισμό, στην εκδοχή που είχε καθένας για τα dad jokes. Στην Ιαπωνία υπάρχουν τα oyaji gyagu, δηλαδή τα «αστεία των μεσήλικων αντρών», ενώ στη Δανία συναντάμε το onkel humor («χιούμορ του θείου») και τα morfar vittigheder («αστεία του παππού»). Όπως λέει ο Marc Hye-Knudsen, ερευνητής του χιούμορ από το Aarhus University, πρόκειται για παγκόσμιο κοινωνικό φαινόμενο.

Τα τρία στοιχεία των dad jokes

O Paul Silvia, καθηγητής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας στο Γκρίνσμπορο, αναζήτησε τα πιο συνηθισμένα θέματα στα dad jokes και γιατί ορισμένα είναι πιο επιτυχημένα από άλλα. Σε έρευνά του, που βρίσκεται στο στάδιο της προδημοσίευσης, ανέλυσε περισσότερα από 32.000 dad jokes που είχαν δημοσιευθεί στο reddit (r/dadjokes).

ΤΟ ΓΕΛΙΟ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑ ΙΣΧΥΡΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΝΙΣΧΥΣΗ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΕΥΕΞΙΑΣ, ΠΟΥ ΜΕΙΩΝΕΙ ΤΑ ΕΠΙΠΕΔΑ ΤΩΝ ΟΡΜΟΝΩΝ ΤΟΥ ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΟΠΟΙΕΙ ΤΗΝ ΕΚΚΡΙΣΗ ΕΝΔΟΡΦΙΝΩΝ, ΤΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ «ΟΡΜΟΝΩΝ ΤΗΣ ΕΥΕΞΙΑΣ».

Η ανάλυση έδειξε ότι «υπάρχει, σε έναν βαθμό έστω, μια συνταγή για το χιούμορ», και τα πιο χαρακτηριστικά dad jokes βασίζονται κυρίως σε τρία στοιχεία:

• στα λογοπαίγνια,
• στην κυριολεκτικοποίηση (όταν μια μεταφορική έκφραση ερμηνεύεται κατά λέξη) και
• στο σχολαστικό ή υπερβολικά κυριολεκτικό χιούμορ, όπου αντί για μια ευφυή ανατροπή δίνεται μια εντελώς προφανής, κατά γράμμα απάντηση.

Η ίδια έρευνα έδειξε ακόμη ότι το κοινό ανταποκρίνεται περισσότερο στα dad jokes που έχουν τη μορφή ερώτησης-απάντησης και προτιμά αστεία που αφορούν πρόσωπα της οικογένειας, ζώα ή θέματα της καθημερινότητας, και όχι τα πολύ «ψαγμένα», π.χ. γύρω από την πολιτική.

Η δύναμη του γέλιου και του χιούμορ

Τα dad jokes έχουν θεραπευτικές ιδιότητες, ακόμη κι αν είναι κρύα και «κακά». «Το γέλιο είναι ένα ισχυρό εργαλείο για την ενίσχυση της ψυχικής ευεξίας, που μειώνει τα επίπεδα των ορμονών του στρες και ενεργοποιεί την έκκριση ενδορφινών, των φυσικών "ορμονών της ευεξίας"», λέει η ψυχοθεραπεύτρια Marissa Moore. Μέσα από την επαγγελματική της εμπειρία, έχει διαπιστώσει ότι «το γέλιο ενισχύει τις κοινωνικές σχέσεις, βελτιώνει τη διάθεση και ανακουφίζει από αισθήματα άγχους και κατάθλιψης».

Από την πλευρά του, ο Steven Sultanoff, κλινικός ψυχολόγος και καθηγητής στο Pepperdine University, περιγράφει το χιούμορ ως μια εμπειρία με τρεις διαστάσεις:

• Η πρώτη είναι η σωματική, το ίδιο το γέλιο, με όλες τις αγχολυτικές και λοιπές ευεργετικές του ιδιότητες.
• Η δεύτερη είναι η συναισθηματική, δηλαδή «η συναισθηματική ανάταση που προκαλεί το χιούμορ», ακόμη κι αν το αστείο δεν έφερε τα αναμενόμενα γέλια.
• Η τρίτη είναι η γνωστική διάσταση, καθώς ο ακροατής καλείται πολλές φορές να αλλάξει οπτική γωνία για να κατανοήσει ένα αστείο. Μάλιστα, υπάρχουν έρευνες που δείχνουν ότι η εν λόγω πνευματική άσκηση μπορεί να βοηθήσει στη ρύθμιση των συναισθημάτων και στην αποτελεσματικότερη διαχείριση του στρες.

ΜΕ ΤΟ ΝΑ ΛΕΝΕ ΣΥΝΕΧΩΣ ΤΟΣΟ ΚΑΚΑ ΑΣΤΕΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥΣ, ΣΕ ΣΗΜΕΙΟ ΝΑ ΤΑ ΚΑΝΟΥΝ ΝΑ ΝΤΡΕΠΟΝΤΑΙ, ΟΙ ΜΠΑΜΠΑΔΕΣ ΤΑ ΒΟΗΘΟΥΝ ΝΑ ΑΝΑΠΤΥΞΟΥΝ ΙΣΧΥΡΟΤΕΡΗ ΑΥΤΟΠΕΠΟΙΘΗΣΗ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ, ΜΑΘΑΙΝΟΝΤΑΣ ΝΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΥΝ ΜΕ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΑΝΕΣΗ ΤΙΣ ΑΜΗΧΑΝΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΣΤΙΓΜΕΣ.

Πώς τα dad jokes ωφελούν τον πατέρα και το παιδί

Το χιούμορ των μπαμπάδων, έστω αποτυχημένο ή λιγάκι σαχλό, έχει «μαγικές» ιδιότητες για τη σχέση τους με τα παιδιά. Για τον Hye-Knudsen, τα dad jokes η σύγχρονη εκδήλωση μιας διαχρονικής πατρικής τάσης για καλοπροαίρετο πείραγμα των παιδιών. Είναι μια μορφή αντι-χιούμορ· αντί να προσπαθούν να είναι ουσιαστικά αστεία, παραβιάζουν σκόπιμα τους ίδιους τους κανόνες του χιούμορ, προκαλώντας την αμηχανία των παιδιών.

Φέρνοντας τα παιδιά σε δύσκολη θέση, γίνονται εκπαιδευτικά εργαλεία. «Με το να λένε συνεχώς τόσο κακά αστεία στα παιδιά τους, σε σημείο να τα κάνουν να ντρέπονται, οι πατεράδες μπορεί να ενισχύουν την αντοχή τους στην αμηχανία». Η διαδικασία αυτή, εξηγεί, βοηθά τα παιδιά να αναπτύξουν ισχυρότερη αυτοπεποίθηση και ψυχική ανθεκτικότητα, μαθαίνοντας να αντιμετωπίζουν με μεγαλύτερη άνεση τις αμήχανες κοινωνικές στιγμές.

Σε παρόμοιο πνεύμα, ο Sultanoff υπογραμμίζει ότι το χιούμορ μπορεί να δημιουργήσει εξαιρετικά ισχυρούς δεσμούς και, στην περίπτωση πατέρα-παιδιού, να λειτουργήσει όπως το παιχνίδι «κου-κου-τσα» με τα βρέφη. Οι επαναλαμβανόμενες στιγμές παιχνιδιού και γέλιου καλλιεργούν οικειότητα και εμπιστοσύνη. «Η εμπειρία αυτή», καταλήγει, «γίνεται μέρος του ίδιου του ψυχικού ιστού του παιδιού και, μεγαλώνοντας, χωρίς καν να το συνειδητοποιεί, μεταφέρει στους άλλους αυτή την καλοσύνη, την παιχνιδιάρικη διάθεση και τη δημιουργικότητα».