ΓΙΑΤΙ ΕΠΙΒΑΛΑΜΕ ΣΤΟΝ «ΚΛΟΟΥΝ» ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΠΑΝΤΑ ΑΣΤΕΙΟΣ

Είναι συνήθως αυτός που ξέρει πότε χρειάζεται ένα αστείο. Όταν η ένταση ανεβαίνει, όταν μια συζήτηση γίνεται δύσκολη ή όταν η σιωπή στο οικογενειακό τραπέζι παρατείνεται, βρίσκει τον τρόπο να την ελαφρύνει. Τι γίνεται, όμως, όταν όλοι έχουν μάθει να περιμένουν από εκείνον να ηρεμήσει κάθε φορά την κατάσταση;

Σχεδόν σε κάθε οικογένεια υπάρχει ένας άνθρωπος που ξέρει πότε πρέπει να πετάξει την ατάκα. Είναι εκείνος που, όταν η συζήτηση βαραίνει, όταν πλανάται στην ατμόσφαιρα εκνευρισμός ή όταν πέφτει η αμήχανη σιωπή στο τραπέζι, θα βρει έναν τρόπο να κάνει τους πάντες να γελάσουν. Είναι ο κλόουν που θα αναλάβει χρέη πυροσβέστη. Βαρύ καθήκον.

Ο «αστείος» της οικογένειας εγκλωβίζεται στον ρόλο του και δεν του επιτρέπεται να τον εγκαταλείψει, αναφέρει σε άρθρο της η Scandinavia Standard.

Για όποιον και όποια επωμίστηκε τον ρόλο του γελωτοποιού σε δύσκολα οικογενειακά περιβάλλοντα, σημειώνει, το χιούμορ, από στοιχείο της προσωπικότητας, έγινε κάτι σαν κοινωνική προσδοκία ή, καλύτερα, απαίτηση.

Η ιδέα έχει ενδιαφέρον, αρκεί να μην προχωρήσουμε περισσότερο από όσο επιτρέπουν τα στοιχεία. Δεν υπάρχει λόγος να θεωρήσουμε ότι κάθε άνθρωπος που κάνει συνεχώς πλάκα κρύβει μια δύσκολη οικογένεια ή ένα τραύμα. Ούτε, φυσικά, ότι έχει ανάγκη να κρύψει τα συναισθήματά του.

Το χιούμορ μπορεί να είναι απλώς κομμάτι της ταυτότητάς του, μια αναγνωρισμένη κλίση του που επιδιώκει να «δουλεύει» σε κάθε ευκαιρία ή απλώς εργαλείο κοινωνικής σύνδεσης.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Πώς δημιουργούνται οι ρόλοι στην οικογένεια

Η ιδέα ότι μέσα στις οικογένειες σχηματίζονται συγκεκριμένοι ρόλοι αποτελεί μέρος της Θεωρίας Οικογενειακών Συστημάτων, προσέγγιση που ανέπτυξε ο ψυχίατρος Murray Bowen για να εξετάσει την οικογένεια ως σύστημα αλληλεξαρτώμενων σχέσεων. Στο πλαίσιο αυτό, περιγράφονται τόσο οι βασικοί ρόλοι, όπως του πατέρα, της μητέρας, της θείας, της κόρης ή του γιου, όσο και πιο ειδικοί ρόλοι που μπορεί να αναλαμβάνουν τα μέλη, όπως του ειρηνοποιού, του υπεύθυνου, του συναισθηματικού ή του γελωτοποιού.

ΟΙ ΡΟΛΟΙ ΠΟΥ ΔΙΑΜΟΡΦΩΝΟΝΤΑΙ ΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ, ΟΠΩΣ ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Ή ΤΙΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΜΕ ΣΥΝΟΜΗΛΙΚΟΥΣ.

Οι οικογενειακοί ρόλοι περιγράφονται ως επαναλαμβανόμενες θέσεις και προσδοκίες που διαμορφώνονται μέσα στην οικογένεια. Μπορούν να γίνουν παγιωμένες συνήθειες, γι’ αυτό και η σχετική προσέγγιση δίνει έμφαση στη δυνατότητα να παραμένουν ευέλικτοι. Παράλληλα, οι ρόλοι που αποκτώνται μέσα στην οικογένεια μπορεί να επηρεάζουν και άλλες κοινωνικές σχέσεις, όπως το σχολείο ή οι σχέσεις με συνομηλίκους.

Ως προς το πώς διαμορφώνονται οι διάφοροι ρόλοι, η θεωρία προτείνει ότι δημιουργούνται ως προσαρμοστικές αντιδράσεις για τη διατήρηση της συναισθηματικής ισορροπίας σε συνθήκες στρες. Ας πούμε, στην περίπτωση του κλόουν της οικογένειας, ένα παιδί μπορεί να διαπιστώσει ότι μια αστεία ατάκα εκτονώνει την ένταση ή αλλάζει την ατμόσφαιρα. Βλέποντας ότι το κόλπο πιάνει, αρχίζει να το επαναλαμβάνει. Το παιδί και η οικογένεια εξοικειώνονται με τον νέο του ρόλο, τον οποίο αρχίζουν να αντιλαμβάνονται ως αυτονόητο.

Οι πυροσβεστικές ιδιότητες του χιούμορ

Το χιούμορ μπορεί να λειτουργεί ως μέσο διαχείρισης του στρες. Σε μία από τις πρώτες μελέτες που εξέτασαν συστηματικά αυτή τη σχέση, οι ψυχολόγοι Rod Martin και Herbert Lefcourt διαπίστωσαν ότι ορισμένες μετρήσεις της αίσθησης του χιούμορ συνδέονταν με ασθενέστερη επίδραση των αρνητικών γεγονότων στη διάθεση, εύρημα που έδωσε τις πρώτες ενδείξεις για πιθανό προστατευτικό ρόλο του χιούμορ απέναντι στο στρες.

Οι ερευνητές Peter McGraw και Caleb Warren έχουν προτείνει τη θεωρία των «άκακων παραβιάσεων» (benign violation theory), σύμφωνα με την οποία κάτι μπορεί να γίνει αστείο όταν παραβιάζει ταυτόχρονα μια προσδοκία ή έναν κανόνα, χωρίς να παύει να γίνεται αντιληπτό ως ασφαλές ή καλοπροαίρετο και αθώο. Σε επόμενα πειράματα, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι τραγικές ιστορίες αξιολογούνταν ως πιο αστείες όταν υπήρχε μεγαλύτερη χρονική, κοινωνική, υποθετική ή χωρική απόσταση από αυτές. Για ηπιότερα περιστατικά, αντιθέτως, η μικρότερη απόσταση μπορούσε υπό προϋποθέσεις να ενισχύσει το χιούμορ.

ΤΟ ΧΙΟΥΜΟΡ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΜΑΣ ΒΟΗΘΑ ΝΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΤΟΥΜΕ ΤΟ ΣΤΡΕΣ, ΕΝΩ Η ΑΠΟΣΤΑΣΗ ΑΠΟ ΕΝΑ ΔΥΣΚΟΛΟ ΓΕΓΟΝΟΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΤΟ ΚΑΝΕΙ ΕΥΚΟΛΟΤΕΡΟ ΝΑ ΤΟ ΔΟΥΜΕ ΜΕ ΧΙΟΥΜΟΡΙΣΤΙΚΗ ΜΑΤΙΑ.

Να μπορείς να εγκαταλείψεις τον ρόλο σου

Τι γίνεται όταν η οικογένεια αντιλαμβάνεται τις πυροσβεστικές ιδιότητες των αστείων και βασίζεται στο χιούμορ ενός ανθρώπου για να εκτονώνει την ένταση;

Αν κάποια στιγμή μιλήσει σοβαρά ή επιλέξει να μη γελάσει, οι υπόλοιποι ενδέχεται ασυνείδητα να προσπαθήσουν να επαναφέρουν τη γνώριμη δυναμική, με ένα αστείο, ένα «έλα τώρα», ή αλλάζοντας θέμα. Δεν είναι απαραιτήτως κακόβουλο· μπορεί απλώς να είναι η αμηχανία που προκαλεί η αλλαγή ενός παγιωμένου ρόλου. Το ίδιο μπορεί να συμβαίνει και από την άλλη πλευρά. Ο ίδιος ο άνθρωπος μπορεί να έχει μάθει να μετατρέπει αυτομάτως σε αστείο καθετί που θέλει να πει, ίσως γιατί το χιούμορ είναι ο πιο οικείος του τρόπος να επικοινωνεί.

Το ουσιαστικό ερώτημα, επομένως, είναι αν το χιούμορ παραμένει επιλογή. Κάποιος μπορεί να αγαπά να κάνει τους άλλους να γελούν και να το θεωρεί σημαντικό κομμάτι του χαρακτήρα του, αν όμως δυσκολεύεται να μιλήσει διαφορετικά ή αν οι άλλοι δυσκολεύονται να τον ακούσουν όταν το κάνει, ο ρόλος έχει αρχίσει να βάζει εμπόδια και περιορισμούς. All the wolrd loves a clown, που λέει και η Μαντόνα, αρκεί να το θέλει και ο ίδιος.