ΓΙΑΤΙ ΕΧΟΥΜΕ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΑΠΟ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΠΟΥ ΔΕΝ ΕΓΙΝΑΝ ΠΟΤΕ;

Ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί σαν κάμερα που καταγράφει πιστά όσα ζούμε. Κόβει, ράβει και ανασυνθέτει το παρελθόν, συμπληρώνοντας τα κενά με ό,τι ταιριάζει καλύτερα. Αν είναι έτσι, πόσο σίγουροι μπορούμε να είμαστε για τις αναμνήσεις μας;

Μήπως μεγαλώσατε πιστεύοντας ότι ο Walt Disney είναι στην κρυοσυντήρηση και περιμένει να βρεθεί η οριστική θεραπεία για τον καρκίνο; Πριν απαντήσετε, σκεφτείτε αν σας απασχολεί η αποκάλυψη της ηλικίας σας – ένα «ναι» θα μαρτυρούσε πως είστε τουλάχιστον 35, αν όχι παραπάνω. Σε περίπτωση που την απάντηση συνοδεύει και μια ανάμνηση ότι το ακούσατε στις ειδήσεις ή το διαβάσατε σε κάποιο περιοδικό αντί στο διαδίκτυο, άρα μεγάλο μέρος παιδικής ηλικίας σας ήταν στα 90s, τότε δύσκολο να κρυφτούν οι αριθμοί. Μήπως όμως θυμάστε λάθος;

Ο αστικός μύθος για το κατεψυγμένο σώμα του Disney θα ήταν απλώς ένας αστικός μύθος, αν δεν υπήρχαν τόσοι άνθρωποι που θυμούνται με βεβαιότητα ότι πράγματι έχει συμβεί και έχουν δει μέχρι και φωτογραφίες. Οι διαστάσεις που πήρε τον κατατάσσουν άνετα στη λίστα με τις περιπτώσεις συλλογικής παραμνησίας, τις ψευδείς αναμνήσεις που, χάρη στη συγγραφέα Fiona Broome, επικράτησε να αποκαλούμε φαινόμενο Mandela (Mandela effect). Όπως και με τον Disney, η Broome είχε πέσει θύμα μιας διαδεδομένης όσο και λανθασμένης πεποίθησης ότι ο Nelson Mandela είχε πεθάνει στη φυλακή τη δεκαετία του 1980.

Τα παραδείγματα φαινομένου Mandela αφθονούν. Ένα από τα πιο πολυσυζητημένα αποτέλεσε το λογότυπο της Fruit of the Loom, για το οποίο μεγάλη μερίδα του κοινού υποστήριζε με πάθος ότι ανέκαθεν απεικόνιζε φρούτα να βγαίνουν από ένα «κέρας της αφθονίας» (το «κέρας της Αμάλθειας»), όσο κι αν η εταιρεία επέμενε πως κέρας δεν υπήρξε ποτέ. Παρά την προσπάθεια να λάμψει η αλήθεια, η ψευδής ανάμνηση συνέχισε να συντηρείται και να αναπαράγεται.

Ο ρόλος της μνήμης και του εγκεφάλου

Η μνήμη χωρίζεται σε επεισοδιακή (προσωπικές εμπειρίες) και σημασιολογική (γενικές γνώσεις), με τις συλλογικές ψευδείς αναμνήσεις να εμφανίζονται κυρίως στη δεύτερη. Αυτό δεν αναιρεί το ενδεχόμενο παραμνησίας από την επεισοδιακή μνήμη, όπως να πιστεύεις πως έζησες πράγματα που δεν συνέβησαν ποτέ. (Με κάποια ντροπή, ομολογώ πως για πολλά χρόνια πίστευα ότι είχα ακούσει τους ταράνδους του Άι-Βασίλη και, μάλιστα, τους είχα δει!)

Ο ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΤΑΓΡΑΦΕΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΕΠΕΙΤΑ ΤΙΣ ΑΝΑΣΥΝΘΕΤΕΙ ΓΙΑ ΝΑ ΦΤΙΑΞΕΙ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ. ΠΟΛΛΕΣ ΦΟΡΕΣ, ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΚΑΛΥΨΕΙ ΚΕΝΑ ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΙ ΘΑ ΗΤΑΝ ΤΑΙΡΙΑΣΤΟ ΚΑΙ ΑΝΑΜΕΝΟΜΕΝΟ ΣΕ ΜΙΑ «ΚΑΛΗ ΙΣΤΟΡΙΑ».

Στο σημείο αυτό, ας θυμηθούμε τον εγκέφαλο και πώς λειτουργεί σε σχέση με τη μνήμη. Ξέρουμε από τη νευροεπιστήμη ότι ο εγκέφαλος καταγράφει πληροφορίες και έπειτα κόβει, ράβει, ανασυνθέτει και φτιάχνει αναμνήσεις περίπου ακριβείς. Πάνω στην ανασύνθεση, μπορεί να καλύψει κενά με βάση τι θα ήταν ταιριαστό και αναμενόμενο σε μια «καλή ιστορία» ή ένα «λογικό νόημα». Είναι πολύ πιθανό η αμμουδερή παραλία που θυμόσουν ότι πήγαινες παιδί και σκαρφάλωνες στους φοίνικες να μην είχε ποτέ της δέντρα, κι απλώς να τα «φύτεψες» γιατί σε τέτοιες εικόνες παραλίας συνήθισες μεγαλώνοντας.

«Οι αναμνήσεις μας είναι στην πραγματικότητα μια φιλτραρισμένη εκδοχή της αρχικής εμπειρίας», εξηγεί η Wilma Bainbridge, ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο και μελετήτρια της μνήμης. «Όταν ανακαλείς την ανάμνηση, ουσιαστικά επαναφέρεις μια συμπιεσμένη εκδοχή της». Εντούτοις, όπως θα ανακάλυπτε με έρευνά της, ο εν λόγω μηχανισμός δεν δίνει όλες τις απαντήσεις.

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Γιατί κουβαλάμε τις ίδιες ψευδείς αναμνήσεις

Η Bainbridge ηγήθηκε μιας από τις πρώτες συστηματικές μελέτες του «οπτικού φαινομένου Mandela» σε ομάδες ανθρώπων, που δημοσιεύτηκε το 2022. Στα πειράματα ζητήθηκε από τους συμμετέχοντες να σχεδιάσουν γνωστά logo από μνήμης και διαπιστώθηκε πως πάρα πολλοί είχαν κάνει τα ίδια λάθη. Για παράδειγμα, οι περισσότεροι είχαν βάψει μαύρη την άκρη στην ουρά του πόκεμον Pikachu (ενώ είναι όλη κίτρινη) και είχαν ζωγραφίσει τον Mr. Monopoly με μονόκλ (που, κανονικά, δεν φορά).

Μια κλασική εξήγηση για τις ψευδείς αναμνήσεις θα ήταν η «θεωρία των σχημάτων» (schema theory), σύμφωνα με την οποία ο εγκέφαλος συμπληρώνει τα κενά με βάση κοινές συνδέσεις. Αυτό θα απαντούσε στο γιατί προστέθηκε ένα μονόκλ –σύμβολο αριστοκρατίας– σε έναν χαρακτήρα με μεγάλο πλούτο. Αλλά η υπόθεση αποδείχτηκε ανεπαρκής.

Σε πείραμα που ακολούθησε, ζήτησαν από τους συμμετέχοντες να επιλέξουν ανάμεσα στο σωστό λογότυπο της Fruit of the Loom, σε μια εκδοχή με κέρας της αφθονίας και μια άλλη με μια πιατέλα κάτω από τα φρούτα. Αν ο εγκέφαλος λειτουργούσε μόνο με βάση τις συσχετίσεις, η πιατέλα –που συνδέεται άμεσα με φρούτα– θα ήταν η πιο πιθανή επιλογή. Παρ’ όλα αυτά, οι περισσότεροι επέλεξαν το κέρας της αφθονίας, ένα αντικείμενο μάλλον άγνωστο στην καθημερινή εμπειρία. Το αποτέλεσμα έδειξε ότι το οπτικό φαινόμενο Mandela, όπως και η παραμνησία γενικότερα, δεν αφορά απλώς τη λογική συμπλήρωση κενών, αλλά έναν πιο σύνθετο, κοινό τρόπο επεξεργασίας των εικόνων.

Σίγουρα έχεις μπει σε αερόστατο;

Οι αναμνήσεις που σκάρωσε το κεφάλι μας είναι σίγουρα πολλές και αρκετά πειστικές για να τις καταλάβουμε. Άλλωστε, η ψυχολογία λέει πως πρόκειται για εγγενές χαρακτηριστικό του μυαλού και η λήθη, ακόμη και ως παραμορφωμένη μνήμη, λειτουργεί ενίοτε προστατευτικά, βοηθώντας να ξεπεράσουμε τραυματικές εμπειρίες ή να αποφορτίσουμε τον νου από περιττές πληροφορίες.

ΟΙ ΨΕΥΔΕΙΣ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΕΙΝΑΙ ΑΝΑΠΟΣΠΑΣΤΟ ΚΟΜΜΑΤΙ ΤΗΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΜΑΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ, ΑΛΛΑ ΑΚΟΜΑ ΚΙ ΑΝ ΚΑΝΟΥΜΕ ΛΑΘΗ ΣΤΙΣ ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΕΣ, ΔΥΣΚΟΛΑ ΕΠΙΝΟΟΥΜΕ ΟΛΟΚΛΗΡΕΣ ΖΩΕΣ.

Η έρευνα της Bainbridge δείχνει ότι τέτοια φαινόμενα είναι αναπόσπαστο κομμάτι της γνωστικής μας λειτουργίας. «Οι ψευδείς αναμνήσεις είναι στην πραγματικότητα σπάνιες», επισημαίνει. Μπορεί να κάνουμε λάθη στις λεπτομέρειες, αλλά δύσκολα επινοούμε ολόκληρες ζωές. «Γι’ αυτό και όταν συναντάμε τέτοιες αναμνήσεις στην καθημερινότητα μας σοκάρουν».

Κάποιες έρευνες έχουν δείξει πως οι ψευδείς αναμνήσεις μπορούν να δημιουργηθούν με την κατάλληλη καθοδήγηση και ένα ερέθισμα. Σε μία απ’ αυτές, οι ερευνητές παρουσίασαν στους συμμετέχοντες φωτογραφίες που τους απεικόνιζαν να ταξιδεύουν με αερόστατο όταν ήταν παιδιά. Αν και τα ντοκουμέντα ήταν προϊόν φωτομοντάζ, δεν ήταν λίγοι όσοι πείστηκαν πως το είχαν ζήσει και το θυμόντουσαν ζωηρά, τόσο που μπορούσαν να το περιγράψουν με κάθε λεπτομέρεια. Θα μπορούσε ένα τέτοιο παιχνίδι του μυαλού να δημιουργήσει μπελάδες;

Πότε μια ψευδής ανάμνηση δημιουργεί προβλήματα

Αν μιλάμε για μια βόλτα με αερόστατο –ή και για μια συνάντηση με UFO–, μικρό το κακό. Το πρόβλημα αρχίζει όταν οι ψευδείς αναμνήσεις μπορούν να βλάψουν ανθρώπους. Εφτά χρόνια πριν από την έρευνα με το αερόστατο, το 1995, η περιβόητη μελέτη Lost in the Mall (Χαμένος στο Εμπορικό Κέντρο) έδειξε ότι είναι εύκολο να «φυτέψεις» πλαστές αναμνήσεις για κάτι που δεν συνέβη ποτέ, αφού διαπίστωσε ότι 6 από τους 24 συμμετέχοντες θυμόντουσαν λανθασμένα πως είχαν χαθεί σε κάποιο σούπερ μάρκετ όταν ήταν 5 ετών.

Έκτοτε, τα ευρήματα της έρευνας εργαλειοποιήθηκαν συχνά από δικηγόρους, κυρίως σε υποθέσεις σεξουαλικής παρενόχλησης και κακοποίησης παιδιών και ενηλίκων –συνέβη στη δίκη του Harvey Weinstein– για να υποστηριχθεί ότι το θύμα, με καθοδήγηση από τις σωστές ερωτήσεις, «έπλασε» στο μυαλό του το συμβάν που καταλογίζει στον θύτη. Το ζήτημα έχει απασχολήσει πολλούς ερευνητές, πέρα απ' όσους έχουν κατά καιρούς κληθεί να καταθέσουν ως εμπειρογνώμονες.

Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΨΕΥΔΟΥΣ ΑΝΑΜΝΗΣΗΣ ΕΜΦΑΝΙΖΕΤΑΙ ΣΥΧΝΑ ΣΕ ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗΣ, ΓΙΑ ΝΑ ΥΠΟΣΤΗΡΙΧΘΕΙ ΟΤΙ ΤΟ ΘΥΜΑ «ΕΠΛΑΣΕ» ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΤΟ ΜΥΑΛΟ ΤΟΥ.

Το 2023, μια επανάληψη της μελέτης Lost in the Mall από ομάδα των University College Cork και University College Dublin, με μεγαλύτερο πληθυσμιακό δείγμα (123 άτομα), πλειοδότησε στα αρχικά ευρήματα, ανεβάζοντας το ποσοστό των συμμετεχόντων με ψευδείς αναμνήσεις στο 35%. Ωστόσο, μια ανάλυση από ερευνητές του UCL και του Royal Holloway αμφισβήτησε το αποτέλεσμα ως υπεραπλουστευμένο. Επανεξετάζοντας τις περιγραφές των συμμετεχόντων, κατέληξαν ότι:

• Κανένας συμμετέχων δεν διαμόρφωσε μια ολοκληρωμένη, συνεκτική ψευδή ανάμνηση.
• Οι συμμετέχοντες θυμήθηκαν κατά μέσο όρο λιγότερες από δύο λεπτομέρειες από το ψεύτικο γεγονός.
• Το 20% όσων είχαν χαρακτηριστεί με ολοκληρωμένη ψευδή ανάμνηση και το 58% με μερική ψευδή ανάμνηση δεν θυμούνταν καν ότι είχαν χαθεί.
• Οι μισοί συμμετέχοντες είχαν πράγματι χαθεί στο παρελθόν, δίνοντας πληροφορίες για εμπειρίες άσχετες με το σενάριο.

Εν κατακλείδι, οι ερευνητές κατέληξαν πως ο όρος «ψευδής μνήμη» χρησιμοποιήθηκε πιο εύκολα απ’ όσο δικαιολογούσαν τα ίδια τα δεδομένα (μα ούτε για μια στιγμή μη σκεφτείς πως κάτι παρόμοιο έχει συμβεί με τον έρμο τον Disney).