ΓΙΑΤΙ ΚΑΠΟΙΟΙ ΔΕΝ ΧΑΝΟΥΝ ΤΗΝ ΑΥΤΟΠΕΠΟΙΘΗΣΗ ΤΟΥΣ, ΑΝ ΚΑΙ ΤΑ ΚΑΝΟΥΝ ΟΛΑ ΛΑΘΟΣ;

Πώς γίνεται κάποιοι άνθρωποι να παραμένουν τόσο σίγουροι για τον εαυτό τους, ακόμη κι όταν η πραγματικότητα τους διαψεύδει ξανά και ξανά; Νέα έρευνα δείχνει ότι η απάντηση μπορεί να κρύβεται στον τρόπο με τον οποίο η αυτοπεποίθηση λειτουργεί μέσα στις κοινωνικές μας σχέσεις.

Υπάρχουν άνθρωποι που μιλούν με μεγάλη βεβαιότητα για τις ικανότητες και την κρίση τους, για τις γενναίες και μελετημένες κινήσεις τους, ακόμη κι όταν τα αποτελέσματα τους διαψεύδουν πανηγυρικά. Η υπερβολική αυτοπεποίθηση έχει συνδεθεί με λανθασμένες εκτιμήσεις και κακές αποφάσεις. Γιατί, λοιπόν, ενώ τα κάνουν όλα λάθος –για να μην πούμε κάτι χειρότερο και απρεπές– πιστεύουν ότι έχουν δίκιο και δεν αλλάζουν;

Μια νέα μελέτη από ερευνητές του University of Bath και του London School of Economics προτείνει μια εξελικτική εξήγηση. Η υπερβολική αυτοπεποίθηση, γράφουν οι ερευνητές, μπορεί να λειτουργεί ως σήμα προς τους άλλους για ικανότητες που δύσκολα παρατηρούνται άμεσα. Το ενδιαφέρον είναι ότι το κόστος της σκέψης και συμπεριφοράς τους αποτελεί μέρος του ίδιου του μηχανισμού.

Η υπέρμετρη αυτοπεποίθηση δείχνει ικανότητα

Τυχαίνει πολλές φορές να πρέπει να εκτιμήσεις άμεσα αν κάποιος είναι ικανός, αξιόπιστος ή κατάλληλος για μια θέση, χαρακτηριστικά που δύσκολα μπορείς να διακρίνεις αν δεν περάσει χρόνος. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η αυτοπεποίθηση μπορεί να λειτουργήσει ως ένδειξη ικανότητας.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Οι ερευνητές συνδέουν την ιδέα με την αρχή του μειονεκτήματος (Handicap Principle) της εξελικτικής βιολογίας, σύμφωνα με την οποία ένα χαρακτηριστικό μπορεί να αποτελεί αξιόπιστο σήμα ακριβώς επειδή έχει κόστος. Αν ήταν εύκολο και ανέξοδο να το αποκτήσει οποιοσδήποτε, θα είχε μικρή πληροφοριακή αξία. Ένα κλασικό παράδειγμα αποτελεί η εντυπωσιακή ουρά του παγωνιού. Απαιτεί από το πτηνό να σπαταλήσει ενέργεια και να επιβαρυνθεί, συνεπώς η διατήρησή της μπορεί να λειτουργεί ως ένδειξη της καλής φυσικής του κατάστασης.

Στην περίπτωση της αυτοπεποίθησης, το κόστος βρίσκεται στις αποφάσεις που μπορεί να τη συνοδεύουν. Η υπερεκτίμηση των ικανοτήτων μας μπορεί να οδηγήσει σε λανθασμένες κρίσεις ή υπέρμετρο ρίσκο που οδηγούν σε αποτυχίες. Οι συνέπειες, ωστόσο, δεν είναι απαραίτητα ίδιες για όλους. Ένα άτομο με υψηλότερη πραγματική ικανότητα μπορεί να έχει περισσότερες πιθανότητες να περιορίσει τη ζημιά όταν η υπερβολική αυτοπεποίθηση το οδηγεί σε λάθη.

«Αν δεν υπήρχε κανένα κόστος από την υπερβολική αυτοπεποίθηση, όλοι θα μπορούσαν απλώς να φουσκώνουν όσο θέλουν τις ικανότητές τους και η αυτοπεποίθηση θα έχανε κάθε νόημα», εξηγεί ο Chris Dawson, καθηγητής Οικονομικών και Επιστήμης της Συμπεριφοράς στο University of Bath.

ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΜΕ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΕΧΟΥΝ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ ΝΑ ΠΕΡΙΟΡΙΣΟΥΝ ΤΙΣ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΩΝ ΛΑΝΘΑΣΜΕΝΩΝ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΠΕΡΤΙΜΗΣΗ ΤΩΝ ΔΥΝΑΜΕΩΝ ΤΟΥΣ.

Γιατί οι άλλοι αποδέχονται την ακραία αυτοπεποίθηση;

Η ερευνητική ομάδα βασίστηκε επίσης στη θεωρία της αυτοεξαπάτησης του εξελικτικού βιολόγου Robert Trivers. Ο Trivers υποστήριξε ότι το να πιστεύουμε οι ίδιοι μια πιο θετική εικόνα για τον εαυτό μας μπορεί να μας βοηθά να πείθουμε αποτελεσματικότερα τους άλλους. Η διαφορά βρίσκεται στο αν πρόκειται για συνειδητή μπλόφα ή για μια πεποίθηση που έχουμε υιοθετήσει πραγματικά. Όταν κάποιος προσπαθεί να εξαπατήσει συνειδητά, μπορεί να εμφανίσει σημάδια άγχους ή αβεβαιότητας. Αντιθέτως, όταν έχει πειστεί ο ίδιος για όσα λέει, είναι πιθανότερο να τα υποστηρίξει με μεγαλύτερη φυσικότητα.

Αυτό εξηγεί γιατί η αυτοεξαπάτηση μπορεί να κάνει κάποιον πιο πειστικό. Δεν εξηγεί, ωστόσο, γιατί οι άλλοι εξακολουθούν να θεωρούν την αυτοπεποίθηση χρήσιμη πληροφορία, ενώ γνωρίζουν καλά πως δεν είναι λίγοι όσοι υπερεκτιμούν τις ικανότητές τους.

Σύμφωνα με τους ερευνητές, ένας λόγος που οι άλλοι μπορεί να αποδέχονται την ακραία αυτοπεποίθηση έχει να κάνει με τη διαχείριση του κόστους των επιλογών. Οι άνθρωποι με μεγαλύτερη πραγματική ικανότητα έχουν περισσότερες πιθανότητες να περιορίσουν τις συνέπειες των λανθασμένων αποφάσεων από την υπερτίμηση των δυνάμεών τους. Έτσι, το ότι μπορούν να αντέξουν το κόστος γίνεται μέρος του σήματος που στέλνουν. Όπως λέει ο Dawson, «το γεγονός ότι η υπερβολική αυτοπεποίθηση κοστίζει περισσότερο στους λιγότερο ικανούς είναι αυτό που επιτρέπει στο σήμα να διατηρεί την πληροφοριακή του αξία».

Πέραν τούτου, η αυτοπεποίθηση μπορεί να γίνει διαβατήριο και να δώσει πρόσβαση σε ευκαιρίες για κοινωνική ανέλιξη και επιρροή. Αν οι ευκαιρίες γίνουν επιτυχίες, η πραγματική ικανότητα επιβεβαιώνει την αρχική εντύπωση που δημιούργησε η αυτοπεποίθηση.

Η αποστροφή προς την απώλεια μπορεί να βάλει φρένο

Στο ίδιο εξελικτικό μοντέλο εντάσσεται και η αποστροφή προς την απώλεια (Loss Aversion), δηλαδή η τάση να βιώνουμε μια απώλεια ως πιο σημαντική από ένα αντίστοιχο κέρδος. Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι λειτουργεί συμπληρωματικά με την υπερβολική αυτοπεποίθηση και, εκεί που η δεύτερη ενισχύει τη διάθεση να διεκδικήσουμε και να αναλάβουμε δράση, η πρώτη περιορίζει την προθυμία να προχωρήσουμε σε επισφαλείς επενδύσεις.

Έτσι, κάποιος μπορεί να προβάλλει με μεγάλη βεβαιότητα τις ικανότητές του, μα όταν έρθει η στιγμή της απόφασης να εμφανίζεται πιο προσεκτικός απέναντι στην πιθανότητα απώλειας. Καθώς η μεγαλύτερη προσοχή στις κινήσεις δεν είναι πάντα ορατή στους άλλους, δεν αποδυναμώνεται το σήμα της αυτοπεποίθησης.

ΟΤΑΝ ΟΙ ΑΠΩΛΕΙΕΣ ΑΡΧΙΖΟΥΝ ΝΑ ΣΥΣΣΩΡΕΥΟΝΤΑΙ, ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΑΡΧΙΣΕΙ ΝΑ ΜΕΙΩΝΕΤΑΙ Η ΑΥΤΟΠΕΠΟΙΘΗΣΗ.

Τι συμβαίνει όταν αυξάνεται η χασούρα

Η ισορροπία ανάμεσα στους δύο μηχανισμούς επηρεάζεται από το φύλο και τις συνθήκες. Προηγούμενη μελέτη του Dawson και του συνεργάτη του, David de Meza, έδειξε ότι:

• οι άνδρες εμφάνιζαν κατά μέσο όρο μεγαλύτερη αισιοδοξία,
• οι γυναίκες μεγαλύτερη αποστροφή προς την απογοήτευση, η οποία συνδεόταν με μεγαλύτερη προσοχή στις αποφάσεις,
• και τα δύο φύλα παρουσίαζαν παρόμοια επίπεδα αποστροφής προς την απώλεια.

Αντίστοιχα, έρευνα σε προσομοίωση χρηματιστηριακών συναλλαγών έδειξε ότι η συμπεριφορά μεταβαλλόταν όσο συσσωρεύονταν οι απώλειες. Η αποστροφή προς την απώλεια γινόταν εντονότερη, ενώ η αυτοπεποίθηση μπορούσε να υποχωρήσει, με την εμπειρία και τον τρόπο ερμηνείας των προηγούμενων αποφάσεων να επηρεάζουν σημαντικά τις αντιδράσεις των συμμετεχόντων.